SANCTI ROMANI MARTYRIS CONTRA GENTILES DICTA

[1] Romane, Christi fortis adsertor dei,

[2] elinguis oris organum fautor move,

[3] largire comptum carmen infantissimo,

[4] fac ut tuarum mira laudum concinam!

[5] nam scis et ipse posse mutos eloqui.

[6] Plectrum palati et faucium saeuus tibi

[7] tortor reuulsit nec tamen silentium

[8] indixit ori, quo fatebaris deum.

[9] vox veritatis testis extingui nequit,

[10] nec si recisis palpitet meatibus.

[11] Sic noster haerens sermo lingua debili

[12] balbutit et modis laborat absonis,

[13] sed si superno rore respergas iecur

[14] et spiritali lacte pectus inriges,

[15] vox inpeditos rauca laxabit sonos.

[16] Evangelista scripsit ipsum talia

[17] praecepta Messian dedisse apostolis:

[18] ‘nolite verba, cum sacramentum meum

[19] erit canendum, providenter quaerere,

[20] ego inparatis quae loquantur suggeram’.

[21] Sum mutus ipse, sed potens facundiae

[22] mea lingua Christus luculente disseret.

[23] ipse explicabit, quos supremo spiritu

[24] daemon tumultus, dum domatur, moverit,

[25] furore pestis peior in novissimo.

[26] Sic uulneratus anguis ictu spiculi

[27] ferrum remordet et dolore saevior

[28] quassando pressis inmoratur dentibus,

[29] hastile fixum sed manet profundius

[30] nec cassa sentit morsuum pericula.

[31] Galerius orbis forte Romani stature

[32] ductor regebat, ut refert antiquitas,

[33] inmitis, atrox, asper, inplacabilis.

[34] edicta late mundum in omnem miserat:

[35] Christum negaret, quisque mallet vivere.

[36] Haec ille serpens ore dictat regio,

[37] qui mortuorum de sepulcris exiens

[38] clamat: ‘quid ante tempus aduentu cito

[39] mea regna soluis? parce, fili altissimi,

[40] vel possidere corda porcorum iube?’

[41] Praefectus istis inminens negotiis

[42] Aselepiades ire mandat milites

[43] ecclesiasten usque de sacrariis

[44] raptare plebem mancipandam vinculis,

[45] ni disciplinam Nazarenam respuat.

[46] Mox ipse templum cogitans inrumpere

[47] et dissipare sancta sanctorum studens

[48] armis profanus praeparabat inpiis

[49] altaris aram funditus pessum dare

[50] foresque et ipsas in ruinam soluere.

[51] Praecurrit index his repente cognitis

[52] Romanus acris heros excellentiae,

[53] venire in armis perduelles nuntiat

[54] animos paventum praestruens hortatibus,

[55] stent ut parati neve cedant turbini.

[56] Conspirat uno foederatus spiritu

[57] grex christianus, agmen inperterritum

[58] matrum, virorum, paruulorum, virginum;

[59] fixa et statuta est omnibus sententia

[60] fidem tueri vel libenter emori.

[61] Refert repulsus miles ad subsellia

[62] plebis rebellis esse Romanum ducem:

[63] flagrare cunctos peruicaci audacia,

[64] iugulos retectos obstinate opponere,

[65] quo gloriosa morte fortes oppetant.

[66] Praeceps iubetur inde Romanus rapi

[67] solusque ut incitator et fax omnium

[68] pro contumaci plebe causam dicere.

[69] it non resistens seque vinciri petit

[70] flexas et ultro torquet in tergum manus.

[71] Amor coronae paene praevenit trucem

[72] lictoris artem sponte nudas offerens

[73] costas bisulcis exsecandas ungulis.

[74] inrumpit altum limen et praeconibus

[75] stupore mutis ipse tortorem trahit.

[76] Adstanti ob ora sic tyrannus incipit:

[77] ‘infame monstrum, vilis, intestabilis

[78] tu ventilator urbis et uulgi levis

[79] procella mentes inquietas mobiles,

[80] ne se inperita turba dedat legibus.

[81] Populate quiddam sub colore gloriae

[82] inlitterata credidit frequentia,

[83] ut se per aeuum consecrandos autument,

[84] si bella divis ceu gigantes inferant

[85] victique flammis obruantur montium.

[86] Hoc tu parasti, perdite, spectaculum

[87] cladis cruentae denecandis civibus,

[88] quos ut profanos inpiati et saeculi

[89] reos necesse est te magistro interfici,

[90] tu causa mortis, tu malorum signifer.

[91] Ni fallor, aequum est, ut, quod auctor inprobus

[92] tolerare multos conpulisti ut carnifex,

[93] in te recurrat proque tantis caedibus,

[94] quae mox futurae, primus exitium luas

[95] feras et ipse, quod ferendum suaseras.’

[96] His ille contra reddit ore libero:

[97] ‘amplector, o praefecte, nec me subtraho,

[98] ut pro fideli plebe solus inmoler

[99] dignus subire cuncta, si me consulis,

[100] quaecumque vestra iusserit crudelitas.

[101] Intrare seruis idolorum ac daemonum

[102] sanetam salutis non licet nostrae domum,

[103] ne polluatur purus orandi locus;

[104] confido sancto in spiritu numquam tibi

[105] dandum, ut beatum limen attingas pede,

[106] nisi forte noster factus in nostrum gregem

[107] mereare sumi, quod pater faxit deus.’

[108] incensus his Asclepiades iusserat

[109] eviscerandum corpus eculeo eminus

[110] pendere et uncis vinculisque crescere.

[111] Apparitores sed furenti suggerunt

[112] illum vetusta nobilem prosapia

[113] meritisque multis esse primum civium.

[114] iubet amoveri noxialem stipitem,

[115] plebeia clarum poena ne damnet virum.

[116] ‘Tundatur’, inquit, ‘terga crebris ictibus

[117] plumboque ceruix verberata extuberet.

[118] persona quaeque conpetenter plectitur

[119] magnique refert, vilis an sit nobilis;

[120] gradu reorum forma tormentis datur.’

[121] Pulsatus ergo martyr illa grandine

[122] postquam inter ictus dixit hymnum plumbeos,

[123] erectus infit: ‘absit, ut me nobilem

[124] sanguis parentum praestet aut lex curiae;

[125] generosa Christi secta nobilitat viros.

[126] Si, prima nostris quae sit incunabulis

[127] origo, textu stemmatis recenseas,

[128] dei parentis esse ab ore coepimus.

[129] cui quisque seruit, ille vere est nobilis,

[130] patri rebellis inuenitur degener.

[131] Honos deinde stemmati accedit novus

[132] et splendor ingens ut magistratus venit,

[133] si confitendi nominis testem probum

[134] signent inusta ferri et ignis uulnera

[135] et vim dolorum mors sequatur inclyta.

[136] Cave, benignus esse peruerse velis,

[137] nec mi remissus leniter peperceris;

[138] incumbe membris, tortor, ut sim nobilis!

[139] his ampliatus si fruar successibus,

[140] genus patris matrisque flocci fecero.

[141] Haec ipsa vestra dignitatum culmina

[142] quid esse censes? nonne cursim transeunt

[143] fasces, secures, sella, praetextae togae,

[144] lictor, tribunal et trecenta insignia,

[145] quibus tumetis moxque detumescitis?

[146] Cum consulatum initis, ut vernae solent –

[147] pudet fateri – farre pullos pascitis;

[148] aquila ex eburn sumit adrogantiam

[149] gestator eius ac superbit beluae

[150] inflatus osse, cui figura est alitis.

[151] Iam si sub aris ad sigillorum pedes

[152] iaceatis infra sectilem quercum siti,

[153] quid esse vobis aestimem proiectius?

[154] nudare plantas ante carpentum scio

[155] proceres togatos matris Ideae sacris.

[156] Lapis nigellus evehendus essedo

[157] muliebris oris clausus argento sedet,

[158] quem dum ad lavacrum praeeundo ducitis

[159] pedes remotis atterentes calceis,

[160] Almonis usque peruenitis riuulum.

[161] Quid illa turpis pompa? nempe ignobiles

[162] nos esse monstrat, cum luperci curritis.

[163] quem seruulorum non rear vilissimum,

[164] nudus plateas si per omnes cursitans

[165] pulset puellas verbere ictas ludicro?

[166] Miseret tuorum me sacrorum et principum

[167] morumque, Roma, saeculi summum caput.

[168] age, explicemus, si placet, mysteria,

[169] praefecte, vestra: iam necesse est audias,

[170] nolis velisne, quid colatis sordium.

[171] Nec terret ista, qua tumes, vaesania,

[172] quod uultuosus, quod supinus, quod rigens

[173] tormenta leti comminaris asperi;

[174] si me movere rebus ullis niteris,

[175] ratione mecum, non furore, dimica!

[176] Iubes, relictis patris et Christi sacris

[177] ut tecum adorem feminas mille ac mares,

[178] deas deosque deque sexu duplici

[179] natos, nepotes, abnepotes, editos

[180] et tot stuprorum sordidam prosapiam.

[181] Nubunt puellae, saepe luduntur dolis,

[182] amasionum conprimuntur fraudibus,

[183] incesta feruent, furta moechorum calent,

[184] fallit maritus, odit uxor paelicem,

[185] deos catenae conligant adulteros.

[186] Ostende, quaeso, quas ad aras praecipis

[187] veruece caeso fumet ut caespes meus?

[188] Delfosne pergam? sed vetat palestrici

[189] corrupta ephybi fama, quem vester deus

[190] effeminavit gymnadis licentia.

[191] Mox flevit inpuratus occisum gravi

[192] disco et dicavit florulentum subcubam;

[193] conductus idem pavit alienum pecus,

[194] furem deinde perditi passus gregis

[195] segnis bubulcus tela et ipsa perdidit.

[196] An ad Cybebes ibo lucum pineum?

[197] puer sed obstat gallus ob libidinem

[198] per triste uulnus perque sectum dedecus

[199] ab inpudicae tutus amplexu deae,

[200] per multa Matri sacra plorandus spado.

[201] Sed, credo, magni limen amplectar Iovis,

[202] qui si citetur legibus vestris reus,

[203] laqueis minacis implicatus Iuliae

[204] luat severam victus et Scantiniam

[205] te cognitore dignus ire in carcerem.

[206] Quid, aureorum conditorem temporum

[207] censes colendum? quem fugacem non negas

[208] latuisse furtim, dum reformidat malum,

[209] quem si beate vivere audit Iuppiter,

[210] plectat necesse est occulendi conscios.

[211] Quid, inter aras dissidentum numinum

[212] putas agendum? Martis indignabitur

[213] offensa virtus, si colatur Lemnius,

[214] Iunonis iram sentiet, quisque ut deum

[215] signo aut sacello consecrarit Herculem.

[216] Dicis licenter haec poetas tingere,

[217] sed sunt et ipsi talibus mysteriis

[218] tecum dicati, quodque describunt, colunt.

[219] tu cur piaclum tam libenter lectitas,

[220] cur in theatris te vidente id plauditur?

[221] Cygnus stuprator peccat inter pulpita,

[222] saltat Tonantem tauricornem ludius,

[223] spectator horum pontifex summus sedes

[224] ridesque et ipse nec negando diluis,

[225] cum fama tanti polluatur numinis.

[226] Cur tu, sacrate, per cachinnos solueris,

[227] cum se maritum fingit Alcmenae deus?

[228] meretrix Adonero uulneratum scaenica

[229] libidinoso plangit adfectu palam,

[230] nec te lupanar Cypridis sanctae movet?

[231] Quid, quod sub ipsis veritas signis patet,

[232] formata in aere criminum vestigiis?

[233] quid uult sigillum semper adfixum Iovi

[234] avis ministrae? nempe velox armiger

[235] leno, exoletum qui tyranno pertulit.

[236] Facem recincta veste praetendit Ceres:

[237] cur, si deorum nemo rapuit virginem,

[238] quam nocte quaerens mater errat peruigil?

[239] fusos rotantem cernimus Tirintium:

[240] cur, si Neaerae non fuit ludibrio?

[241] Quid, rusticorum monstra detester deum,

[242] Faunos, Priapos, fistularum praesides,

[243] nymfas natantes incolasque aquatiles,

[244] sitas sub alto more ranarum lacu,

[245] divinitatis ius in algis vilibus?

[246] Ad haec colenda me vocas, censor bone?

[247] potesne quidquam tale, si sanum sapis,

[248] sanctum putare? nonue pulmonem movet

[249] derisus istas intuens ineptias,

[250] quas vinolentae somniis fingunt anus?

[251] Aut si, quod usquam est vanitatis mysticae,

[252] nobis colendum est, ipse primus incipe.

[253] promisce adora, quidquid in terris sacri est,

[254] deos Latinos et deos Aegyptios,

[255] quis Roma libat, quis Canopus supplicat.

[256] Venerem precaris, conprecare et simiam;

[257] placet sacratus aspis Aesculapii:

[258] crocodillus, ibis et canis cur displicent?

[259] adpone porris religiosas arulas,

[260] venerare acerbum caepe, mordax allium.

[261] Fuliginosi ture placantur lares

[262] et respuuntur consecrata holuscula?

[263] aut unde maior esse maiestas focis

[264] quam nata in hortis sarculatis creditur,

[265] si numen ollis, numen et porris inest?

[266] Sed pulchra res est forma in aere sculptilis:

[267] quid inprecabor officinis Graeciae,

[268] quae condiderunt gentibus stultis deos?

[269] forceps Mironis, malleus Polycliti

[270] natura vestrum est atque origo caelitum.

[271] Ars seminandis efficax erroribus

[272] barbam rigentem dum Iovis circumplicat,

[273] dum defluentem leniter flectens comam

[274] limat capillos et corimbos Liberi

[275] et, dum Mineruae pectus hydris asperat,

[276] iniecit atram territis formidinem,

[277] ut fulmen aeris ceu Tonantis horreant,

[278] tremant venenum sibilantis Gorgonae,

[279] putent ephybum post triumphos Indicos

[280] ferire thyrso posse, cum sit ebrius.

[281] Tum quod Dianam molle succinctam vident,

[282] venantis arcum pertimescunt virginis;

[283] si forte uultum tristioris Herculis

[284] liquore crispo massa finxit fusilis,

[285] clavam minari, ni colatur, creditur.

[286] Iam quis paventum corda terror occultat,

[287] Iunonis iram si polite expresserit?

[288] velut retortis intuens obtutibus

[289] avertat ora de litantis hostia,

[290] lapis severa fronte mentitur minas.

[291] Miror, quod ipsum non sacrastis Mentorem

[292] nec templum et aras ipse Fidias habet,

[293] fabri deorum vel parentes numinum,

[294] qui si caminis institissent segnius,

[295] non esset ullus Iuppiter conflatilis.

[296] Non erubescis, stulte, pago dedite,

[297] te tanta semper perdidisse obsonia,

[298] quae dis ineptus obtulisti talibus,

[299] quos trulla, peluis, cantharus, sartagines,

[300] fracta et liquata contulerunt vascula?

[301] Ignosco fatuis haec tamen uulgaribus,

[302] quos lana terret discolora in stipite,

[303] quos saepe falsus circulator decipit,

[304] quibus omne sanctum est, quod pavendum rancidae

[305] edentularum cantilenae suaserint;

[306] vos eruditos miror et doctos viros,

[307] perpensa vitae quos gubernat regula,

[308] nescire vel divina vel mortalia

[309] quo iure constent, quanta maiestas regat,

[310] quidquid creatum est, quae creavit omnia.

[311] Deus perennis, res inaestimabilis,

[312] non cogitando, non videndo clauditur,

[313] excedit omnem mentis humanae modum

[314] nec conprehendi visibus nostris valet

[315] extraque et intus inplet ac superfluit.

[316] Intemporalis, antequam primus dies,

[317] esse et fuisse semper unus obtinet;

[318] lux ipse vera veri et auctor luminis,

[319] cum lumen esset, lumen effudit suum,

[320] ex luce fulgor natus hic est filius.

[321] Vis una patris, vis et una est filii

[322] unusque ab uno lumine splendor satus

[323] pleno refulsit claritatis numine;

[324] natura simplex pollet unius dei

[325] et, quidquid usquam est, una virtus condidit:

[326] caelum solumque, vim marini gurgitis,

[327] globos dierum noctiumque praesides,

[328] ventos, procellas, fulgura, imbres, nubila,

[329] septem triones, hesperos, aestus, nives,

[330] fontes, pruinas et metalla et flumina;

[331] praerupta, plana, montium conuallia,

[332] feras, volucres, reptiles, natatiles,

[333] iumenta, pecua, subiugales, beluas,

[334] flores, frutecta, germina, herbas, arbores,

[335] quae sunt odori quaeque vernant esui.

[336] Haec non labore et arte molitus deus

[337] sed iussione, quam potestas protulit,

[338] mandavit esse; facta sunt, quae non erant,

[339] verbo creavit omniformem machinam,

[340] virtus paterna semper in verbo fuit.

[341] Cognostis ipsum, nunc colendi agnoscite

[342] ritum modumque, quale sit templi genus,

[343] quae dedicari sanxerit donaria,

[344] quae vota poscat, quos sacerdotes velit,

[345] quod mandet illic nectar inmolarier.

[346] Aedem sibi ipse mente in hominis condidit

[347] vivam, serenam, sensualem, flabilem,

[348] solui incapacem posse nec distructilem,

[349] pulchram, venustam, praeminentem culmine,

[350] discriminatis inlitam coloribus.

[351] Illic sacerdos stat sacrato in limine

[352] foresque primas virgo custodit Fides,

[353] inncxa crines vinculis regalibus

[354] poscit litari victimas Christo et patri,

[355] quas scit placere candidatas, simplices:

[356] frontis pudorem, cordis inocentiam,

[357] pacis quietem, castitatem corporis,

[358] dei timorem, regulam scientiae,

[359] ieiuniorum parcitatem sobriam,

[360] spem non iacentem, semper et largam manum.

[361] Ex his amoenus hostiis surgit vapor

[362] vincens odorem balsami, turis, croci,

[363] auras madentes Persicorum aromatum,

[364] sublatus inde caelum adusque tollitur

[365] et prosperatum dulce delectat deum.

[366] Hanc disciplinam quisquis infensus vetat,

[367] vetat probatum vivere et sanctum sequi,

[368] vetat vigorem mentis alte intendere

[369] nostrique acumen ignis ad terram vocat

[370] nec excitari vim sinit prudentiae.

[371] O mersa limo caecitas gentilium,

[372] o carnulenta nationum pectora,

[373] o spissus error, o tenebrosum genus

[374] terris amicum, deditum cadaveri,

[375] subiecta semper intuens, numquam supra!

[376] Furorne summus ultima et dementia est

[377] deos putare, qui creantur nuptiis,

[378] rem spiritalem terrulente quaerere,

[379] elementa mundi consecrare altaribus,

[380] id, quod creatum est, conditorem credere,

[381] deasceato supplicate stipiti,

[382] verris cruore scripta saxa spargere,

[383] aras ofellis obsecrare bubulis,

[384] homines fuisse cum scias, quos consecras,

[385] urnas reorum morticinas lambere?

[386] Desiste, iudex saeculi, tantum nefas

[387] viris iubere fortibusque et liberis!

[388] nil est amore veritatis celsius;

[389] dei perennis nomen adserentibus

[390] nihil pavori est, mors et ipsa subiacet.

[391] Dudum coquebat disserente martyre

[392] Asclepiades intus iram subdolam

[393] stomachatus alto felle, dum longum silet

[394] bilemque tectis concipit praecordiis,

[395] tandem latentis vim furoris evomit:

[396] ‘Pro Iuppiter! quid est, quod ex hoc audio?

[397] stat inter aras et deorum imagines

[398] et, quod fateri cogor, in medio foro

[399] tacente memet ac perorat perditus,

[400] quidquid sacrorum est ore foedans inpio.

[401] O fas priorum, moris o prisci status!

[402] inuenta regum pro salute publica

[403] Pompiliorum nostra carpunt saecula.

[404] quis hos sofistas error inuexit novus,

[405] qui non colendos esse divos disputent?

[406] Nunc dogma nobis christianum nascitur

[407] post evolutos mille demum consules

[408] ab urbe Roma, ne retexam Nestoras.

[409] quidquid novellum surgit, olim non fuit.

[410] vis summa rerum nosse? Pyrram consule!

[411] Vbi iste vester tunc erat summus deus,

[412] diuum favore cum puer Mavortius

[413] fundaret arcem septicollem Romulus?

[414] quod Roma pollet auspicato condita,

[415] Iovi Statori debet et dis ceteris.

[416] Hoe sanctum ab aevo est, hoc ab atavis traditum:

[417] placanda nobis pro triumphis principis

[418] delubra, faustus ut secundet gloriam

[419] procinctus utque subiugatis hostibus

[420] ductor quietum frenet orbem legibus.

[421] Accingere ergo, quisquis es, nequissime,

[422] pro principali rite nobiscum deos

[423] orare vita vel, quod hostem publicum

[424] pati necesse est, solue poenam sanguine:

[425] sprevisse templa respuisse est principem.’

[426] Tunc ille: ‘Numquam pro salute et maximis

[427] fortissimisque principis cohortibus

[428] aliter precabor, quam fidele ut militent

[429] Christique lymfis ut renascantur patri,

[430] capiant et ipsum caelitus paraclitum,

[431] ut idolorum respuant caliginem,

[432] cernant ut illud lumen aeternae spei

[433] non suculentis influens obtutibus

[434] nec corporales per fenestras emicans,

[435] puris sed intus quod relucet mentibus.

[436] Pupilla carnis crassa crassum perspicit

[437] et res caduca, quod resoluendum est, videt,

[438] liquidis videndis aptus est animae liquor,

[439] natura feruens sola feruentissimae

[440] divinitatis vim coruscantem capit.

[441] Hoc, opto, lumen imperator noverit

[442] tuus meusque, si velit fieri meus;

[443] nam si resistit christiano nomini,

[444] meus ille talis imperator non erit,

[445] scelus iubenti, crede, numquam seruiam.’

[446] ‘Statis, ministri?’ clamitans iudex ait,

[447] ‘statis manusque continetis vindices?

[448] non rupta sulcis dissecatis viscera,

[449] animam nec intus abditam rimamini,

[450] erumpit unde vox profana in principem?’

[451] Scindunt utrumque milites teterrimi

[452] mucrone hiulco pensilis latus viri,

[453] sulcant per artus longa tractim uulnera,

[454] obliqua rectis, recta transuersis secant

[455] et iam retectis pectus albet ossibus.

[456] Nitendo anhelant, diffluunt sudoribus,

[457] cum sit quietus heros, in quem saeviunt.

[458] haec inter addit sponte Romanus loqui:

[459] ‘si quaeris, o praefecte, verum noscere,

[460] hoc omne, quidquid lancinamur, non dolet.

[461] Dolet, quod error pectori insedit tuo,

[462] populos quod istos perditos tecum trahis.

[463] currunt frequentes undique ad spectaculum,

[464] gentile uulgus, heu, gemenda corpora,

[465] crudumque nostrae sortis exemplum tremunt.

[466] Audite cuncti, clamo longe ac praedico,

[467] emitto vocem de catasta celsior:

[468] Christus paternae gloriae splendor, deus,

[469] rerum creator, noster idem particeps

[470] spondet salutem perpetem credentibus,

[471] animae salutem, sola quae non occidit,

[472] sed iuge durans dispares casus subit:

[473] aut luce fulget aut tenebris mergitur,

[474] Christum secuta patris intrat gloriam,

[475] disiuncta Christo mancipatur tartaro.

[476] Curanda mercis qualitas, quaenam mihi

[477] contingat olim perpetis substantiae;

[478] nam membra parui pendo, quo pacto cadant,

[479] casura certe lege naturae suae.

[480] instat ruina; quod resoluendum est, ruat.

[481] Nec distat, ignis et fidiculae saeviant,

[482] an corpus aegrum languor asper torqueat,

[483] cum saepe morbos maior armet saevitia.

[484] non ungularum tanta vis latus fodit,

[485] mucrone quanto dira pulsat pleurisis,

[486] nec sic inusta lamminis ardet cutis,

[487] ut febris atro felle venas exedit

[488] vel summa pellis ignis obductus coquit

[489] papulasque feruor aestuosus excitat:

[490] credas cremari stridulis cauteribus.

[491] Miserum putatis, quod retortis pendeo

[492] extentus ulnis, quod revelluntur pedes,

[493] conpago neruis quod sonat crepantibus:

[494] sic heiulantes ossa clamant dividi,

[495] nodosa torquet quos podagra et artrisis.

[496] Horretis omnes hasce carnificum manus:

[497] num mitiores sunt manus medentium,

[498] laniena quando saevit Hippocratica?

[499] vivum secatur viscus et recens cruor

[500] scalpella tinguit, dum putredo abraditur.

[501] Putate ferrum triste chirurgos meis

[502] inferre costis, quod secat salubriter;

[503] non est amarum, quo reformatur salus:

[504] videntur isti carpere artus tabidos,

[505] sed dant medellam rebus intus vividis.

[506] Quis nescit autem, quanta corruptela sit

[507] contaminatae carnis ac solubilis?

[508] sordet, tumescit, liquitur, faetet, dolet,

[509] inflatur ira, soluitur libidine,

[510] plerumque felle tincta livores trahit.

[511] Aurum regestum nonne carni adquiritur?

[512] inlusa vestis, gemma, bombyx, purpura

[513] in carnis usum mille quaeruntur dolis,

[514] luxus vorandi carnis aruinam fovet,

[515] carnis voluptas omne per nefas ruit.

[516] Medere, quaeso, carnifex, tantis malis,

[517] concide, carpe fomitem peccaminum,

[518] fac, ut resecto debilis carnis situ

[519] dolore ab omni mens supersit libera

[520] nec gestet ultra, quod tyrannus amputet.

[521] Nec terrearis turba circumstantium:

[522] hoc perdo solum, quod peribit omnibus,

[523] regi, clienti pauperique et diviti.

[524] sic vernularum, sic senatorum caro

[525] tabescit, imo cum sepulcro condita est.

[526] Iactura vilis mordet et damnum leve,

[527] si, quo carendum est, perdere extimescimus.

[528] cur, quod necesse est, non voluntas occupat,

[529] natura cur non vertit in rem gloriae?

[530] legale damnum deputemus praemiis.

[531] Sed praemiorum forma quae sit fortibus,

[532] videamus, illa nempe, quae numquam petit.

[533] caelo refusus subuolabit spiritus,

[534] dei parentis perfruetur lumine

[535] regnante Christo stans in arce regia.

[536] Quandoque caelum ceu liber plicabitur,

[537] cadet rotati solis in terram globus,

[538] sferam ruina menstrualem distruet,

[539] deus superstes solus et iusti simul

[540] cum sempiternis permanebunt angelis.

[541] Contemne praesens utile, o prudens homo,

[542] quod terminandum, quod relinquendum est tibi,

[543] omitte corpus, rem sepulcri et funeris,

[544] tende ad futuram gloriam, perge ad deum,

[545] agnosce, qui sis, vince mundum et saeculum!’

[546] Vixdum elocutus martyr hanc peregerat

[547] orationem, cum furens interserit

[548] Asclepiades: ‘vertat ictum carnifex

[549] in os loquentis inque maxillas manum

[550] sulcosque acutos et fidiculas transferat.

[551] Verbositatis ipse rumpatur locus,

[552] scaturrientes perdat ut loquacitas

[553] sermonis auras perforatis follibus,

[554] quibus sonandi nulla lex ponit modum;

[555] ipsa et loquentis verba torqueri volo.’

[556] Inplet iubentis dicta lictor inpius;

[557] charaxat ambas ungulis scribentibus

[558] genas cruentis et secat faciem notis,

[559] hirsuta barbis soluitur carptim cutis

[560] et mentum adusque uultus omnis scinditur.

[561] Martyr fluentem fatur inter sanguinem:

[562] ‘grates tibi, o praefecte, magnas debeo,

[563] quod multa pandens ora iam Christum loquor:

[564] artabat ampli nominis praeconium

[565] meatus unus, inpar ad laudes dei.

[566] Rimas patentes inuenit vox edita

[567] multisque fusa rictibus reddit sonos

[568] hinc inde plures et profatur undique

[569] Christi patrisque sempiternam gloriam:

[570] tot ecce laudant ora, quot sunt uulnera.’

[571] Tali repressus cognitor constantia

[572] cessare poenam praecipit, tunc sic ait:

[573] ‘per Solis ignes iuro, qui nostros dies

[574] reciprocatis administrat circulis,

[575] cuius recursu lux et annus ducitur,

[576] ignes parandos iam tibi tristis rogi,

[577] qui fine digno corpus istud devorent,

[578] quod perseverans tam resistit nequiter

[579] sacris vetustis nec dolorum spiculis

[580] victum fatiscit fitque poenis fortius.

[581] Quis hunc rigorem pectori iniecit stupor?

[582] mens obstinata est, corpus omne obcalluit,

[583] tantus novelli dogmatis regnat furor:

[584] hic nempe vester Christus haud olim fuit,

[585] quem tu fateris ipse suffixum cruci.’

[586] ‘Haec illa crux est omnium nostrum salus’,

[587] Romanus inquit, ‘hominis haec redemptio est.

[588] scio incapacem te sacramenti, inpie,

[589] non posse caecis sensibus mysterium

[590] haurire nostrum: nil diurnum nox capit.

[591] Tamen in tenebris proferam claram facem,

[592] sanus videbit, lippus oculos obteget.

[593] removete lumen, dicet insanabilis,

[594] iniuriosa est nil videnti claritas.

[595] audi, profane, quod gravatus oderis!

[596] Regem perennem rex perennis protulit

[597] in se manentem nec minorem tempore,

[598] quia tempus illum non tenet; nam fons retro

[599] exordiorum est et dierum et temporum,

[600] ex patre Christus: hoc pater quod filius.

[601] Hic se videndum praestitit mortalibus,

[602] mortale corpus sumpsit inmortalitas,

[603] ut, dum caducum portat aeternus dens,

[604] transire nostrum posset ad caelestia:

[605] homo est peremptus et resurrexit deus.

[606] Congressa mors est membra gestanti deo;

[607] dum nostra temptat, cessit inmortalibus.

[608] stultum putatis hoc, sofistae saeculi,

[609] sed stulta mundi summus elegit pater,

[610] ut stultus esset saeculi prudens dei.

[611] Antiquitatem Romuli et Mavortiam.

[612] lupam renarras primum et omen uulturum.

[613] si res novellas respuis, nil tam recens:

[614] vix mille fastis inplet hanc aetatulam

[615] cursus dierum conditore ab augure.

[616] Sescenta possum regna pridem condita

[617] proferre toto in orbe, si sit otium,

[618] multo ante clara, quam capellam Gnosiam

[619] suxisse fertur Iuppiter, Martis pater.

[620] sed illa non sunt, haec et olim non erunt.

[621] Crux ista Christi, quam novellam dicitis,

[622] nascente mundo factus ut primum est homo,

[623] expressa signis, expedita est litteris,

[624] aduentus eius mille per miracula

[625] praenuntiatus ore vatum consono.

[626] Reges, profetae iudicesque et principes

[627] virtute, bellis, cultibus sacris, stilo

[628] non destiterunt pingere formam crucis,

[629] crux praenotata, crux adumbrata est prius,

[630] crucem vetusta conbiberuut saecula.

[631] Tandem retectis vocibusque profeticis

[632] aetate nostra conprobata antiquitas

[633] coram refulsit ore conspicabili,

[634] ne fluctuaret veritas dubia fide,

[635] si non pateret teste visu comminus.

[636] Hinc nos et ipsum non perire credimus

[637] corpus, sepulcro quod vorandum traditur,

[638] quia Christus in se mortuum corpus cruci

[639] secure excitatum vexit ad solium patris

[640] viamque cunctis ad resurgendum dedit.

[641] Crux illa nostra est, nos patibulum ascendimus,

[642] nobis peremptus Christus et nobis deus

[643] Christus reversus, ipse qui moriens homo est,

[644] natura duplex: moritur et mortem domat,

[645] reditque in illud, quod perire nesciat.

[646] Dixisse pauca sit satis de mysticis

[647] nostrae salutis deque processu spei;

[648] iam iam silebo: margaritas spargere

[649] Christi vetamur inter inmundos sues,

[650] lutulenta sanctum ne terant animalia.

[651] Sed quia profunda non licet luctarier

[652] ratione tecum, consulamus proxima:

[653] interrogetur ipsa naturalium

[654] simplex sine arte sensuum sententia,

[655] fuci inperitus fac ut adsit arbiter.

[656] Da septuennem circiter puerum ant minus,

[657] qui sit favoris liber et non oderit

[658] quemquam nec ullum mentis in vitium cadat;

[659] periclitemur, quid recens infantia

[660] dicat sequendum, quid novus sapiat vigor.’

[661] Hanc ille sancti martyris vocem libens

[662] amplexus unum de caterua infantium

[663] paruum nec olim lacte depulsum capi

[664] captumque adeSse praecipit: ‘quiduis roga’,

[665] inquit, ‘sequamur, quod probarit pusio.’

[666] Romanus ardens experiri innoxiam

[667] lactantis oris indolem: ‘filiole’, ait,

[668] ‘dic, quid videtur esse verum et congruens,

[669] unumne Christum colere et in Christo patrem,

[670] an conprecari mille formarum deos?’

[671] Adrisit infans nec moratus rettulit:

[672] ‘est quidquid illud, quod ferunt homines deum,

[673] unum esse oportet, et, quod uni, est unicum.

[674] cum Christus hoc sit, Christus est verus deus,

[675] genera deorum multa nec pueri putant.’

[676] Stupuit tyrannus sub pudore fluctuans

[677] nec vim decebat innocenti aetatulae

[678] inferre leges nec loquenti talia

[679] furor sinebat efferatus parcere:

[680] ‘quis auctor’, inquit, ‘vocis est huius tibi?’

[681] Respondit ille: ‘mater et matri deus:

[682] illa ex parente spiritu docta inbibit,

[683] quo me inter ipsa pasceret cunabula,

[684] ego ut gemellis uberum de fontibus

[685] lac paruus hausi, Christum et hausi credere.’

[686] ‘Ergo ipsa mater adsit’, exclamat, ‘cedo’,

[687] Asclepiades, ‘disciplinae et exitum

[688] tristem suae magistra spectet inpia,

[689] male eruditi torqueatur funere

[690] infantis orba, quemque corrupit, fleat.

[691] Absit, ministros vilis ut muliercula

[692] nostros fatiget: quantulus autem dolor

[693] vexabit artus mortis auxilio brevis!

[694] oculi parentis punientur acrius,

[695] quam si cruentae membra carpant ungulate.’

[696] Vix haec profatus pusionem praecipit

[697] sublime tollant et manu pulsent nates,

[698] mox et remota veste virgis verberent

[699] tenerumque duris ictibus tergum secent,

[700] plus unde laetis quam cruoris defluat.

[701] Quae cautis illud perpeti spectaculum,

[702] quis ferre possit aeris aut ferri rigor?

[703] inpacta quotiens corpus attigerat salix,

[704] tenui rubebant sanguine uda vimina,

[705] quem plaga fierat roscidis livoribus.

[706] Ferunt minaces verberantium genas

[707] inlacrimasse sponte dimanantibus

[708] guttis per ora barbarum frementia,

[709] scribas et ipsos et coronam plebium

[710] proceresque siccis non stetisse visibus.

[711] At sola mater hisce lamentis caret,

[712] soli sereno frons renidet gaudio:

[713] stat in piorum corde pietas fortior

[714] amore Christi contumax doloribus

[715] firmatque sensum mollis indulgentiae.

[716] Sitire sese paruus exclamaverat –

[717] animae aestuantis ardor in cruciatibus

[718] hoc exigebat, lymfae ut haustum posceret -,

[719] quem torua mater eminus triste intuens

[720] uultu et severis vocibus sic increpat:

[721] ‘Puto, inbecillo, nate, turbaris metu

[722] et te doloris horror adflictum domat.

[723] non hanc meorum viscerum stirpem fore

[724] deo spopondi, non in hanc spem gloriae

[725] te procreavi, cedere ut leto scias.

[726] Aquam bibendam postulas, cum sit tibi

[727] fons ille vivus praesto, qui semper fluit

[728] et cuncta solus inrigat viventia,

[729] intus forisque spiritum et corpus simul,

[730] aeternitatem largiens potantibus.

[731] Venies ad illud mox fluentum, si modo

[732] animo ac medullis solus ardor aestuet

[733] videre Christum, quod semel potum adfatim

[734] sic sedat omnem pectoris flagrantiam,

[735] vita ut beata iam sitire nesciat.

[736] Hic, hic bibendus, nate, nunc tibi est calix,

[737] mille in Bethleem quem biberunt paruuli:

[738] oblita lactis et papillarum inmemor

[739] aetas amaris, mox deinde dulcibus

[740] refecta poclis mella sumpsit sanguinis.

[741] Exemplum ad istud nitere, o fortis puer,

[742] generosa prolis matris et potentia!

[743] omnes capaces esse virtutum pater

[744] mandavit annos, neminem excepit diem

[745] ipsis triumphos adnuens vagitibus.

[746] Scis, saepe dixi, cum docenti adluderes

[747] et garrulorum signa verborum dares,

[748] Isaac fuisse paruulum patri unicum,

[749] qui, cum inmolandus aram et ensem cerneret,

[750] ultro sacranti colla praebuerit seni.

[751] Narravi et illud nobile ac memorabile

[752] certamen, una matre quod septem editi

[753] gessere pueri, sed tamen factis viri,

[754] hortante eadem matre in ancipiti exitu,

[755] poenae et coronae sanguini ut ne parcerent.

[756] Videbat ipsos apparatus funerum

[757] praesens suorum nec movebatur parens

[758] laetata, quotiens aut olivo stridula

[759] sartago frixum torruisset puberem

[760] dira aut cremasset lamminarum inpressio.

[761] Comam cutemque verticis reuulserat

[762] a fronte tortor, nuda testa ut tegmine

[763] ceruicem adusque dehonestaret caput;

[764] clamabat illa: ‘patere, gemmis vestiet

[765] apicem hunc corona regio ex diademate.’

[766] Linguam tyrannus amputari iusserat

[767] uni ex ephybis; mater aiebat: ‘satis

[768] iam parta nobis gloria est, pars optima

[769] deo inmolatur ecce nostri corporis,

[770] digna est fidelis lingua, quae sit hostia.

[771] Interpres animi, enuntiatrix sensuum,

[772] cordis ministra, praeco operti pectoris,

[773] prima offeratur in sacramentum necis

[774] et sit redemptrix prima membrorum omnium,

[775] ducem dicatam mox sequentur cetera.

[776] His Maccabeos incitans stimulis parens

[777] hostem subegit subiugatum septies,

[778] quot feta natis, tot triumphis inclyta;

[779] me partus unus ut feracem gloriae,

[780] mea vita, praestet, in tua est situm manu.

[781] Per huius alui fida conceptacula,

[782] per hospitalem mense bis quino larem,

[783] si dulce nostri pectoris nectar tibi,

[784] si molle gremium, grata si crepundia,

[785] persiste et horum munerum auctorem adsere!

[786] Quanam arte nobis vivere intus coeperis,

[787] nihilumque et illud, unde corpus, nescio,

[788] novit animator solus et factor tui;

[789] inpendere ipsi, cuius ortus munere es,

[790] bene in datorem, quod dedit, refuderis’.

[791] Talia canente matre iam laetus puer

[792] virgas strepentes et dolorem verberum

[793] ridebat. hic tum cognitor pronuntiat:

[794] ‘claudatur infans carcere et tanti mali

[795] Romanus auctor torqueatur acrius’.

[796] Illum recentes per cicatricum vias

[797] denuo exarabant, quaque acutum traxerant

[798] paulo ante ferrum, mox recrudescentibus

[799] plagis apertas persequebantur notas,

[800] quos iam superbus victor ignavos vocat.

[801] ‘O non virile robur, o molles manus,

[802] unam labantis dissipare tam diu

[803] vos non potesse fabricam corpusculi!

[804] vix iam cohaeret nec tamen penitus cadit

[805] vincens lacertos dexterarum inertium.

[806] Citius cadaver dentibus carpunt canes

[807] longeque morsus uulturum efficacior

[808] ad devorandas carnis offas mortuae;

[809] languetis inbelli fame ac fatiscitis,

[810] gula est ferina sed socors edacitas’.

[811] Exarsit istis turbida ira iudicis

[812] seque in supremam concitat sententiam:

[813] ‘si te morarum paenitet, finem citum

[814] subeas, licebit: ignibus vorabere

[815] damnatus et favilla iam tenuis fies.’

[816] Abiens at ille, cum foro abriperent virum

[817] truces ministri, pone respectans ait:

[818] ‘appello ab ista, perfide, ad Christum meum

[819] crudelitate, non metu mortis tremens,

[820] sed ut probetur esse nil, quod iudicas’.

[821] ‘Quid differo’, inquit ille, ‘utrosque perdere,

[822] puerum ac magistrum, conplices sectae inpiae?

[823] gladius recidat vile vix hominis caput

[824] infantis, istum flamma vindex concremet,

[825] sit his sub uno fine dispar exitus.’

[826] Peruentum ad ipsum caedis inplendae locum.

[827] natum gerebat mater amplexu et sinu,

[828] ut primitiuum crederes fetum geri

[829] deo offerendum sancti Abelis ferculo,

[830] lectum ex ovili, puriorem ceteris.

[831] Puerum poposcit carnifex, mater dedit,

[832] nec inmorata est fletibus, tantum osculum

[833] inpressit unum: ‘vale’, ait, ‘dulcissime,

[834] et, cum beatus regna Christi intraveris,

[835] memento matris, iam patrone ex filio!’

[836] Dixit. deinde, dum ferit ceruiculam

[837] percussor ense, docta mulier psallere

[838] hymnum canebat carminis Davitici:

[839] ‘pretiosa sancti mors sub aspectu dei,

[840] tuus ille seruus, prolis ancillae tuae’.

[841] Talia retexens explicabat pallium

[842] manusque tendebat sub ictu et sanguine,

[843] venarum ut undam profluam manantium

[844] et palpitantis oris exciperet globum:

[845] excepit et caro adplicavit pectori.

[846] At parte campi ex altera inmanem pyram

[847] texebat ustor fumidus pinu arida,

[848] sarmenta mixtim subdita et faeni struem

[849] spargens liquato rote feruentis picis,

[850] quo flamma pastu cresceret ferocius.

[851] Et iam retortis bracchiis furca eminus

[852] Romanus actus ingerebatur rogo:

[853] ‘scio’, inquit ille, ‘non futurum, ut concremer,

[854] nec passionis hoc genus datum est mihi,

[855] et restat ingens quod fiat miraculum.’

[856] Haec eius orsa sequitur inmensus fragor

[857] nubis ruentis, nimbus undatim nigro

[858] praeceps aquarum flumine ignes obruit.

[859] alunt olivo semiconbustas faces,

[860] sed vincit imber iam madentem fomitem.

[861] Trepidare teter carnifex rebus novis

[862] turbatus et, qua posset arte, insistere,

[863] versare torres cum favillis umidis,

[864] prunas maniplis confovere stuppeis

[865] et semen ignis inter undas quaerere.

[866] Quod cum tumenti nuntiatum iudici,

[867] commovit iram fellis inplacabilis:

[868] ‘quousque tandem summus hic nobis magus

[869] inludet’, inquit, ‘Thessalorum carmine

[870] poenam peritus vertere in ludibrium?

[871] Fortasse ceruix, si secandam iussero,

[872] flecti sub ensem non patebit uulneri,

[873] vel amputatum plaga collum dividens

[874] rursus coibit ac reglutinabitur

[875] umerisque vertex eminebit additus.

[876] Temptemus igitur ante partem quampiam

[877] truncare ferro corporis superstitis,

[878] ne morte simpla criminosus multiplex

[879] cadat vel una perfidus caede oppetat:

[880] quot membra gestat, tot modis pereat volo.

[881] Libet experiri, Lerna, sicut traditur,

[882] utrum renatis pullulascat artubus

[883] ac se inminuti corporis damnis novum

[884] instauret: ipse praesto erit tunc Hercules

[885] hydrina suetus ustuire uulnera.

[886] Iam nunc secandi doctus adsit artifex,

[887] qui cuncta norit viscerum confinia

[888] vel nexa neruis disparare vincula:

[889] date hunc, reuulsis qui medetur ossibus

[890] aut fracta nodis sarciens conpaginat.

[891] Linguam priorem detrahat radicitus,

[892] quae corpore omni sola vivit nequior;

[893] illa et procaci pessima in nostros deos

[894] inuecta motu fas profanavit vetus

[895] audax et ipsi non pepercit principi.’

[896] Aristo quidam medicus accitus venit,

[897] proferre linguam praecipit. profert statim

[898] martyr retectam, pandit ima et faucium

[899] ille et palatum tractat et digito exitum

[900] vocis pererrans uulneri explorat locum.

[901] Linguam deinde longe ab ore protrahens

[902] scalpellum in usque guttur insertans agit.

[903] illo secante fila sensim singula

[904] numquam momordit martyr aut os dentibus

[905] conpressit artis nec cruorem sorbuit.

[906] Inmotus et patente rictu constitit,

[907] dum sanguis extra defluit scaturriens,

[908] perfusa pulcher menta russo stemmate

[909] fert et cruenti pectoris spectat decus

[910] fruiturque et ostro vestis ut iam regiae.

[911] Praefectus ergo ratus elinguem virum

[912] cogi ad sacrandum posse, cum verbis carens

[913] nil in deorum blateraret dedecus,

[914] iubet reduci iam tacentem ac debilem

[915] multo loquentis turbine olim territus.

[916] Reponit aras ad tribunal denuo

[917] et tus et ignem vividum in carbonibus

[918] taurina et exta vel suilla abdomina;

[919] ingressus ille, ut hos paratus perspicit,

[920] insufflat, ipsos ceu videret daemonas.

[921] Inridet hoc Asclepiades laetior,

[922] addit deinde: ‘numquid inclementius,

[923] sicut solebas, es paratus dicere?

[924] effare quiduis ac perora et dissere;

[925] permitto, vocem libere ut exerceas.’

[926] Romanus alto corde suspirans diu

[927] gemitu querellam traxit et sic orsus est:

[928] ‘Christum loquenti lingua numquam defuit,

[929] nec verba quaeras quo regantur organo,

[930] cum praedicatur ipse verborum dator.

[931] Qui fecit, ut vis vocis expressa intimo

[932] pulmone et oris torta sub testudine

[933] nunc ex palato det repercussos sonos,

[934] nunc temperetur dentium de pectine

[935] sitque his agendis lingua plectrum mobile,

[936] si mandet idem faucium sic fistulas

[937] spirare flatu concinentes consono,

[938] ut verba in ipsis explicent meatibus

[939] vel exitu oris, cymbalis profarier

[940] nunc pressa parce labra, nunc hiantia,

[941] dubitasne verti posse naturae statum,

[942] cui facta forma est, qualis esset primitus?

[943] hanc nempe factor vertere, ut libet, potest

[944] positasque leges texere ac retexere,

[945] linguam loquella ne ministram postulet.

[946] Vis scire nostri numinis potentiam?

[947] fluctus liquentis aequoris pressit pede,

[948] natura fluxa ac tenuis in solidum coit:

[949] quam dispar illis legibus, quis condita est!

[950] solet natatus ferre, fert vestigia.

[951] Habet usitatum munus hoc divinitas,

[952] quae vera nobis colitur in Christo et patre,

[953] mutis loquellam, percitum claudis gradum,

[954] surdis fruendam reddere audientiam,

[955] donare caecis lucis insuetae diem.

[956] Haec si quis amens fabulosa existimat,

[957] vel ipse tute si parum fidelia

[958] rebare pridem, vera cognoscas licet:

[959] habes loquentem, cuius amputaveras

[960] linguam: probatis cede iam miraculis.’

[961] Horror stupentem persecutorem subit

[962] timorque et ira pectus in caliginem

[963] vertere: nescit, vigilet anne somniet,

[964] miratur haerens, quod sit ostenti genus:

[965] formido frangit, armat indignatio.

[966] Nec vim domare mentis effrenae potest

[967] nec, quo furoris tela vertat, inuenit.

[968] postremo medicum saeuus insontem iubet

[969] reum citari, nundinatum hunc arguit,

[970] mercede certa pactus ut conluderet,

[971] aut ferrum in ore nil agens et irritum

[972] versasse frustra seu retunsis tactibus

[973] aut arte quadam uulnus inlatum breve,

[974] quod sauciata parte linguam laederet

[975] neruos nec omnes usque quaque abscideret.

[976] Manere saluam vocis harmoniam probe

[977] non posse, inani concavo verba exprimi,

[978] quae concrepare ligula moderatrix facit.

[979] esto, ut resultet spiritus vacuo specu,

[980] echo sed extat inde, non oratio.

[981] Veris refutat medicus hanc calumniam:

[982] ‘scrutare vel tu nunc latebras faucium

[983] intraque dentes curiosum pollicem

[984] circumfer haustus vel patentes inspice,

[985] lateatne quidquam, quod regat spiramina.

[986] Quamquam forassem forte si puncto levi

[987] tenuive linguam contigissem uulnere,

[988] titubante plectro fatus esset debilis;

[989] nam cum magistra vocis in vitium cadit,

[990] usus necesse est et loquendi intercidat.

[991] Fiat periclum, si placet, cuiusmodi

[992] edat querellam quadrupes lingua eruta,

[993] elinguis et quem porca grunnitum strepat,

[994] cui vox fragosa, clamor est inconditus,

[995] probabo mutam nil sonare stridulum.

[996] Testor salutem principis me simplici

[997] functum secantis arte, iudex optime,

[998] seruisse iussis absque fraude publicis;

[999] sciat hic, quis illi verba suggillet deus,

[1000] ego, unde mutus sit disertus, nescio.’

[1001] His sese Aristo purgat, at contra inpium

[1002] nil haec latronem christianorum movent,

[1003] magis magisque fertur in vesaniam.

[1004] quaerit, alienus sanguis ille asperserit

[1005] virum, suone fluxerit de uulnere.

[1006] Respondit his Romanus: ‘eccum, pracsto sum,

[1007] meus iste sanguis verus est, non bubulus.

[1008] agnoscis illum, quem loquor, miserrime

[1009] pagane, vestri sanguinem sacrum bovis,

[1010] cuius litata caede permadescitis?

[1011] Summus sacerdos nempe sub terram scrobe

[1012] acta in profundum consecrandus mergitur,

[1013] mire infulatus festa vittis tempora

[1014] nectens, corona tum repexus aurea,

[1015] cinctu Gabino sericam fultus togam.

[1016] Tabulis superne strata texunt pulpita

[1017] rimosa rari pegmatis conpagibus,

[1018] scindunt subinde vel terebrant aream

[1019] crebroque lignum perforant acumine,

[1020] pateat minutis ut frequens hiatibus.

[1021] Huc taurus ingens fronte torua et hispida

[1022] sertis revinctus aut per armos floreis

[1023] aut inpeditis cornibus deducitur,

[1024] nec non et auro frons coruscat hostiae

[1025] saetasque fulgor brattealis inficit.

[1026] Hic ut statuta est inmolanda belua,

[1027] pectus sacrato dividunt venabulo;

[1028] eructat amplum uulnus undam sanguinis

[1029] feruentis inque texta pontis subditi

[1030] fundit vaporum flumen et late aestuat.

[1031] Tum per frequentes mille rimarum vias

[1032] inlapsus imber tabidum rorem pluit,

[1033] defossus intus quem sacerdos excipit

[1034] guttas ad omnes turpe subiectans caput

[1035] et veste et omni putrefactus corpore.

[1036] Quin os supinat, obuias offert genas,

[1037] supponit aures, labra, nares obicit,

[1038] oculos et ipsos perluit liquoribus,

[1039] nec iam palato parcit et linguam rigat,

[1040] donec cruorem totus atrum conbibat.

[1041] Postquam cadaver sanguine egesto rigens

[1042] conpege ab illa fiamines retraxerint,

[1043] procedit inde pontifex visu horridus,

[1044] ostentat udum verticem, barbam gravem,

[1045] vittas madentes atque amictus ebrios.

[1046] Hunc inquinatum talibus contagiis,

[1047] tabo recentis sordidam piaculi,

[1048] omnes salutant atque adorant eminus,

[1049] vilis quod illum sanguis et bos mortuus

[1050] foedis latentem sub cavernis laverint.

[1051] Addamus illam, vis, hecatomben tuam,

[1052] centena ferro cum cadunt animalia

[1053] variaque abundans caede restagnat cruor,

[1054] vix ut cruentis augures natatibus

[1055] possint meare per profundum sanguinis?

[1056] Sed quid macellum pingue puluinarium,

[1057] quid maximorum lancinatores gregum

[1058] eviscerata carne crudos criminor?

[1059] sunt sacra, quando vosmet ipsi exciditis,

[1060] votiuus et cum membra detruncat dolor.

[1061] Cultrum in lacertos exerit fanaticus

[1062] sectisque Matrem bracchiis placat deam,

[1063] furere ac rotari ius putatur mysticum;

[1064] parca ad secandum dextra fertur inpia,

[1065] caelum meretur uulnerum crudelitas.

[1066] Ast hic metenda dedicat genitalia,

[1067] numen reciso mitigans ab inguine

[1068] offert pudendum semivir donum deae,

[1069] illam reuulsa masculini germinis

[1070] effluenti pascit auctam sanguine.

[1071] Vterque sexus sanctitati displicet,

[1072] medium retentat inter alternum genus,

[1073] mas esse cessat ille nec fit femina.

[1074] felix deorum mater inberbes sibi

[1075] parat ministros lenibus novaculis.

[1076] Quid, cum sacrandus accipit sfragitidas?

[1077] acus minutas ingerunt fornacibus,

[1078] his membra pergunt urere, ut igniverint;

[1079] quamcumque partem corporis feruens nota

[1080] stigmarit, hanc sic consecratam praedicant.

[1081] Functum deinde cum reliquit spiritus

[1082] et ad sepulcrum pompa fertur funeris,

[1083] partes per ipsas inprimuntur bratteae,

[1084] insignis auri lammina obducit cutem,

[1085] tegitur metallo, quod perustum est ignibus.

[1086] Has ferre poenas cogitur gentilitas,

[1087] hac dii coercent lege cultores suos:

[1088] sic daemon ipse ludit hos, quos ceperit,

[1089] docet execrandas ferre contumelias,

[1090] tormenta inuri mandat infelicibus.

[1091] At noster iste sanguis ex vestra fIvit

[1092] crudelitate, vos tyrannide inpia

[1093] exulceratis innocentum corpora.

[1094] si vos sinatis, incruente vivimus,

[1095] at si cruente puniamur, vincimus.

[1096] Sed iam silebo, finis instat debitus,

[1097] finis malorum, passionis gloria,

[1098] iam non licebit, inprobe, ut licuit modo,

[1099] torquere nostra vel secare viscera,

[1100] cedas necesse est victus et iam desinas.’

[1101] ‘Cessabit equidem tortor et sector dehinc’,

[1102] iudex minatur, ‘sed peremptoris manus

[1103] succedet illis, strangulatrix faucium,

[1104] aliter silere nescit oris garruli

[1105] vox inquieta, quam tubam si fregero.’

[1106] Dixit foroque protrahi iussit virum,

[1107] trudi in tenebras noxialis carceris,

[1108] elidit illic fune collum martyris

[1109] lictor nefandus. sic peracta est passio,

[1110] anima absoluta vinculis caelum petit.

[1111] Gesta intimasse cuncta fertur principi

[1112] praefectus addens ordinem voluminum

[1113] seriemque tantae digerens tragoediae,

[1114] laetatus omne crimen in fasces refert

[1115] suum tyrannus chartulis vivacibus.

[1116] Illas sed aetas conficit diutina,

[1117] fuligo timeat, puluis obducit situ,

[1118] carpit scnectus aut ruinis obruit;

[1119] inscripta Christo pagina inmortalis est

[1120] nec obsolescit ullus in caelis apex.

[1121] Excepit adstans angelus coram deo

[1122] et quae locutus martyr et quae pertulit,

[1123] nec verba solum disserentis condidit,

[1124] sed ipsa pingens uulnera expressit stilo

[1125] laterum, genarum pectorisque et faucium.

[1126] Omnis notata est sanguinis dimensio,

[1127] ut quamque plagam sulcus exaraverit,

[1128] altam, patentem, proximam, longam, brevem,

[1129] quae vis doloris quive segmenti modus,

[1130] guttam cruoris ille nullam perdidit.

[1131] Hic in regestis est liber caelestibus,

[1132] monumenta seruans laudis indelebilis,

[1133] relegendus olim sempiterno iudici,

[1134] libramine aequo qui malorum pondera

[1135] et praemiorum conparabit copias.

[1136] Vellem sinister inter haedorum greges

[1137] ut sum futurus, eminus dinoscerer

[1138] atque hoc precante diceret rex optimus:

[1139] ‘Romanus orat, transfer hunc haedum mihi,

[1140] sit dexter, agnus induatur vellere.’