PASSIO SANCTI VENCENTI MARTYRIS

[1] Beate martyr, prospera

[2] diem triumfalem tuum,

[3] quo sanguinis merces tibi

[4] corona, Vincenti, datur!

[5] Hic te ex tenebris saeculi

[6] tortore victo et iudice

[7] evexit ad caelum dies

[8] Christoque ovantem reddidit.

[9] Nunc angelorum particeps

[10] conlucis insigni stola,

[11] quam testis indomabilis

[12] rivis cruoris laveras,

[13] cum te satelles idoli

[14] praecinctus atris legibus

[15] litare divis gentium

[16] ferro et catenis cogeret.

[17] Ac verba primum mollia

[18] suadendo blande effuderat,

[19] captator ut vitulum lupus

[20] rapturus adludit prius.

[21] ‘Rex’, inquit, ‘orbis maximus,’

[22] qui sceptra gestat publica,

[23] seruire sanxit omnia

[24] priscis deorum cultibus.

[25] Vos, Nazareni, adsistite

[26] rudemque ritum spernite!

[27] haec saxa, quae princeps colit,

[28] placate fumo et victima!’

[29] Exclamat hic Vincentius,

[30] levita de tribu sacra,

[31] minister altaris dei

[32] septem ex columnis lacteis:

[33] ‘Tibi ista praesint numina,

[34] tu saxa, tu lignum colas,

[35] tu mortuorum mortuus

[36] fias deorum pontifex,

[37] nos lucis auctorem patrem

[38] eiusque Christum filium,

[39] qui solus ac verus deus,

[40] Datiane, confitebimur’.

[41] Hic ille iam commotior:

[42] audesne, non felix’, ait,

[43] ‘ius hoc deorum et principum

[44] violare verbis asperis,

[45] ius et sacratum et publicum,

[46] cui cedit humanum genus,

[47] nec te iuventae feruidae

[48] instans periclum permovet?

[49] Hoc namque decretum cape:

[50] aut ara ture et caespite

[51] precanda iam nunc est tibi

[52] aut mors luenda est sanguine.’

[53] Respondit ille altrinsecus:

[54] ‘age ergo, quidquid virium,

[55] quidquid potestatis tibi est,

[56] palam reluctor, exere!

[57] Vox nostra quae sit, accipe:

[58] est Christus et pater deus,

[59] serui huius et testes sumus,

[60] extorque, si potes, fidem!

[61] ‘Tormenta, carcer, ungulae

[62] stridensque flammis lammina

[63] atque ipsa poenarum ultima,

[64] mors, christianis ludus est.

[65] O vestra inanis vanitas

[66] scitumque brutum Caesaris!

[67] condigna vestris sensibus

[68] coli iubetis numina:

[69] excisa fabrili manu

[70] cavis recocta et follibus,

[71] quae voce, quae gressu carent,

[72] inmota, caeca, elinguia.

[73] His sumptuosa splendido

[74] delubra crescunt marmore,

[75] his colla mugientium

[76] percussa taurorum cadunt.

[77] ‘At sunt et illic spiritus’.

[78] ‘Sunt, sed magistri criminum,

[79] vestrae et salutis aucipes,

[80] vagi, inpotentes, sordidi,

[81] qui vos latenter incitos

[82] in omne conpellumt nefas:

[83] vastare iustos caedibus,

[84] plebem piorum carpere.

[85] Norunt et ipsi ac sentiunt

[86] pollere Christum et vivere

[87] eiusque iam iamque adfore

[88] regnum tremendum perfidis.

[89] Clamant fatentes denique

[90] pulsi ex latebris viscerum

[91] virtute Christi et nomine

[92] divique et idem daemones.’

[93] His intonantem martyrem

[94] iudex profanus non tulit,

[95] conclamat: ‘os obtrudite,

[96] ne plura iactet inprobus!

[97] Vocem loquentis claudite

[98] raptimque lictores date,

[99] illos reorum Plutones

[100] pastos resectis canibus!

[101] Iam faxo ius praetorium

[102] conuiciator sentiat,

[103] inpune ne nostris sibi

[104] dis destruendis luserit.

[105] Tibi ergo soli, contumax,

[106] Tarpeia calcentur sacra,

[107] tu porro solus obteras

[108] Romam, senatum, Caesarem?

[109] Vinctum retortis bracchiis

[110] sursum ac deorsum extendite,

[111] conpago donec ossuum

[112] diuulsa membratim crepet.

[113] Posthinc hiulcis ictibus

[114] nudate costarum abdita

[115] ut per latebras uulnerum

[116] iecur retectum palpitet.’

[117] Ridebat haec miles dei

[118] manus cruentas increpans,

[119] quod fixa non profundius

[120] intraret artus ungula.

[121] Ac iam omne robur fortium

[122] eviscerando cesserat

[123] nisusque anhelus soluerat

[124] fessos lacertorum toros,

[125] ast ille tanto laetior

[126] omni vacantem nubilo

[127] frontem serenam luminat

[128] te, Christe, praesentem videns.

[129] ‘Quis uultus iste, pro pudor!’

[130] Datianus aiebat furens,

[131] ‘gaudet, renidet, provocat

[132] tortore tortus acrior!

[133] Nil illa vis exercita

[134] tot noxiorum mortibus

[135] agone in isto proficit,

[136] ars et dolorum vincitur.

[137] Sed vos, alumni carceris,

[138] par semper inuictum mihi,

[139] cohibete paulum dexteras,

[140] respiret ut lassus vigor.

[141] Praesicca rursus ulcera,

[142] dum se cicatrix colligit

[143] refrigerati sanguinis,

[144] manus resulcans diruet.’

[145] His contra levites refert:

[146] ‘si iam tuorum perspicis

[147] languere virtutem canum,

[148] age, ipse maior carnifex,

[149] ostende, quo pacto queant

[150] imos recessus scindere,

[151] manus et ipse intersere

[152] rivosque feruentes bibe!

[153] Erras, cruente, si meam

[154] te rere poenam sumere,

[155] cum membra morti obnoxia

[156] dilancinata interficis.

[157] Est alter, est intrinsecus,

[158] violare quem nullus potest,

[159] liber, quietus, integer,

[160] exsors dolorum tristium.

[161] Hoc, quod laboras perdere

[162] tantis furoris viribus,

[163] vas est solutum ac fictile,

[164] quocumque frangendum modo.

[165] Quin immo nunc enitere

[166] illum secare ac plectere,

[167] qui perstat intus, qui tuam

[168] calcat, tyranne, insaniam!

[169] Hunc, hunc lacesse, hunc discute,

[170] inuictum, inexsuperabilem,

[171] nullis procellis subditum

[172] solique subiectum deo!’

[173] Haec fatur et stridentibus

[174] laniatur uncis denuo;

[175] cui praetor ore subdolo

[176] anguina verba exsibilat:

[177] ‘Si tanta callum pectoris

[178] praedurat obstinatio,

[179] puluinar ut nostrum manu

[180] abomineris tangere,

[181] saltim latentes paginas

[182] librosque opertos detege,

[183] quo secta prauum seminans.

[184] iustis cremetur ignibus’.

[185] His martyr auditis ait:

[186] ‘quem tu, maligne, mysticis

[187] minitaris ignem litteris,

[188] flagrabis ipse hoc iustius.

[189] Romfea nam caelestium

[190] vindex erit voluminum

[191] tanti veneni interpretem

[192] linguam perurens fulmine.

[193] Vides favillas indices

[194] Gomorreorum criminum,

[195] Sodomita nec latet cinis

[196] testis perennis funeris.

[197] Exemplar hoc, serpens, tuum est.

[198] fuligo quem mox sulpuris

[199] bitumen et mixtum pice

[200] imo inplicabunt tartaro.’

[201] His persecutor saucius

[202] pallet, rubescit, aestuat

[203] insana torquens lumina

[204] spumasque frendens egerit.

[205] Tum deinde cunctatus diu

[206] decernit: ‘extrema omnium

[207] igni, grabato et lamminis

[208] exerceatur quaestio.’

[209] Haec ille sese ad munera

[210] gradu citato proripit

[211] ipsosque pernix gaudio

[212] poenae ministros praevenit.

[213] Ventum ad palestram gloriae,

[214] spes certat et crudelitas,

[215] luctamen anceps conserunt

[216] hinc martyr, illinc carnifex.

[217] Serrata lectum regula

[218] dente infrequenti exasperat,

[219] cui multa carbonum strues

[220] vivum vaporat halitum.

[221] Hunc sponte conscendit rogum

[222] vir sanctus ore interrito,

[223] ceu iam coronae conscius

[224] celsum tribunal scanderet.

[225] Subter crepante aspergine

[226] scintillat excussus salis

[227] punctisque feruens stridulis

[228] sparsim per artus figitur.

[229] Aruina posthinc igneum

[230] inpressa cauterem lavit,

[231] vis unde roris fumidi

[232] in membra sensim liquitur.

[233] Haec inter inmotus manet

[234] tamquam dolorum nescius

[235] tenditque in altum lumina;

[236] nam vincla palmas presserant.

[237] Sublatus inde fortior

[238] lugubre in antrum truditur,

[239] ne liber usus luminis

[240] animaret altum spiritum.

[241] Est intus imo ergastulo

[242] locus tenebris nigrior,

[243] quem saxa mersi fornicis

[244] angusta clausum strangulant.

[245] Aeterna nox illic latet

[246] expers diurni sideris,

[247] hic carcer horrendus suos

[248] habere fertur inferos.

[249] In hoc baratrum conicit

[250] truculentus hostis martyrem

[251] lignoque plantas inserit

[252] divaricatis cruribus.

[253] Quin addit et poenam novam

[254] crucis peritus artifex,

[255] nulli tyranno cognitam

[256] nec fando conpertam retro.

[257] Fragmenta testarum iubet

[258] hyrta inpolitis angulis,

[259] acuminata, informia,

[260] tergo iacentis sternerent.

[261] Totum cubile spiculis

[262] armant dolores anxii,

[263] insomne qui subter latus

[264] mucrone pulsent obuio.

[265] Haec illc versutus vafra

[266] meditatus arte struxerat,

[267] sed Belzebulis callida

[268] commenta Christus destruit.

[269] Nam carceralis caecitas

[270] splendore lucis fulgurat

[271] duplexque morsus stipitis

[272] ruptis cavernis dissilit.

[273] Agnoscit hic Vincentius

[274] adesse quod speraverat,

[275] tanti laboris praemium,

[276] Christum, datorem luminis.

[277] Cernit deinde fragmina

[278] iam testularum mollibus

[279] vestire semet floribus

[280] redolente nectar carcere.

[281] Quin et frequentes angeli

[282] stant ac loquuntur comminus,

[283] quorum unus ore augustior

[284] conpellat his dictis virum:

[285] ‘Exsurge, martyr inclyte,

[286] exsurge securus tui,

[287] exsurge et almis coetibus

[288] noster sodalis addere!

[289] Decursa iam satis tibi

[290] poenae minacis munia

[291] pulchroque mortis exitu

[292] omnis peracta est passio.

[293] O miles inuictissime,

[294] fortissimorum fortior,

[295] iam te ipsa saeva et aspera

[296] tormenta victorem tremunt.

[297] Spectator haec Christus deus

[298] conpensat aevo intermino

[299] propriaeque collegam crucis

[300] larga coronat dextera

[301] Pone hoc caducum vasculum,

[302] conpage textum terrea,

[303] quod dissipatum soluitur,

[304] et liber in caelum veni!’

[305] Haec ille; sed clausas fores

[306] interna rumpunt lumina

[307] tenuisque per rimas nitor

[308] lucis latentis proditur.

[309] Hoc cum stuperet territus

[310] obsessor atri liminis,

[311] quem cura pernox manserat

[312] seruare feralem domum,

[313] psallentis audit insuper

[314] praedulce carmen martyris,

[315] cui vocis instar aemulae

[316] conclave reddit concauum.

[317] Pavens deinde introspicit,

[318] admota quantum postibus

[319] acies per artas cardinum

[320] intrare iuncturas potest:

[321] vernare multis floribus

[322] stramenta testarum videt

[323] ipsumque uulsis nexibus

[324] obambulantem pangere.

[325] Inplentur aures turbidi

[326] praetoris hoc miraculo,

[327] flet victus et voluit gemens

[328] iram, dolorem, dedecus.

[329] ‘Exemptus’, inquit, ‘carceri

[330] paulum benignis fotibus

[331] recreetur, ut pastum novum

[332] poenis refectus praebeat’.

[333] Coire toto ex oppido

[334] turbam fidelem cerneres,

[335] mollire praefultum torum,

[336] siccare cruda uulnera.

[337] Ille ungularum duplices

[338] sulcos pererrat osculis,

[339] hic purpurantem corporis

[340] gaudet cruorem lambere.

[341] Plerique vestem linteam

[342] stillante tingunt sanguine,

[343] tutamen ut sacrum suis

[344] domi reseruent posteris.

[345] Tunc ipse manceps carceris

[346] et vinculorum ianitor,

[347] ut fert vetustas conscia,

[348] repente Christum credidit.

[349] Hic obseratis vectibus

[350] densae specum caliginis

[351] splendore lucis aduenae

[352] micuisse clausum viderat.

[353] At vero postquam lectuli

[354] martyr quietem contigit,

[355] aeger morarum taedio

[356] et mortis incensus siti -,

[357] si mors habenda eiusmodi est,

[358] quae corporali ergastulo

[359] mentem resoluit liberam

[360] et reddit auctori deo,

[361] mentem piatam sanguine,

[362] mortis lavacris elutam,

[363] quae semet ac vitam suam

[364] Christo inmolandam praebuit -,

[365] ergo ut recline mollibus

[366] reiecit aulaeis caput,

[367] victor relictis artubus

[368] caelum capessit spiritus.

[369] Cui recta celso tramite

[370] reseratur ad patrem via,

[371] quam fratre caesus inpio

[372] Abel beatus scanderat.

[373] Stipant euntem candidi

[374] hinc inde sanctorum chori

[375] parique missum carcere

[376] baptista Iohannes vocat.

[377] At christiani nominis

[378] hostem coquebant inrita

[379] fellis venena et lividum

[380] cor efferata exusserant.

[381] Saevire inermem crederes

[382] fractis draconem dentibus:

[383] ‘evasit exultans’, ait,

[384] ‘rebellis et palmam tulit.

[385] Sed restat illud ultimum:

[386] inferre poenam mortuo,

[387] feris cadaver tradere

[388] canibusue carpendum dare.

[389] Iam nunc et ossa extinxero,

[390] ne sit sepulcrum funeris,

[391] quod plebs gregalis excolat

[392] titulumque figat martyris.’

[393] Sic frendit et corpus sacrum

[394] profanus – a dirum nefas! –

[395] nudum negato tegmine

[396] exponit inter carices.

[397] Sed nulla dirarum famis

[398] aut bestiarum aut alitum

[399] audet tropeum gloriae

[400] foedare tactu squalido.

[401] Quin, si qua clangens inprobe

[402] circumuolarat eminus,

[403] trucis volucris inpetu

[404] depulsa vertebat fugam.

[405] Nam coruus, Heliae datus

[406] olim ciborum portitor,

[407] hoc munus inplet sedule

[408] et inremotus excubat.

[409] Hic ex frutectis proximis

[410] infestus alarum sono

[411] oculosque pinnis verberans

[412] exegit inmanem lupum.

[413] Quis perfidorum credere

[414] ausit rapacem beluam,

[415] tauris paratam congredi,

[416] cessisse plumis mollibus?

[417] Ibat malignum murmurans

[418] levi volatu exterritus

[419] praedamque visam fugerat

[420] custodis inbellis minis.

[421] Quis audienti talia,

[422] Datiane, tunc sensus tibi,

[423] quantis gementem spiculis

[424] figebat occultus dolor,

[425] cum te perempti corporis

[426] virtute victum cerneres

[427] ipsis et inpar ossibus

[428] vacuisque iam membris minor?

[429] Sed quis, tyranne pertinax,

[430] hunc inpotentem spiritum

[431] determinabit exitus?

[432] nullusne te franget modus?

[433] ‘Nullus, nec umquam desinam;

[434] nam si ferina inmanitas

[435] mansuescit et clementia

[436] coruos voraces mitigat,

[437] mergam cadaver fluctibus:

[438] insana numquam naufragis

[439] ignoscit unda et spumeum

[440] nescit profundum parcere.

[441] Aut semper illic mobilis

[442] incerta per ludibria

[443] vagis feretur flatibus

[444] squamosa pascens agmina,

[445] aut sub fragosis rupibus

[446] scabri petrarum murices

[447] inter recessus scrupeos

[448] discissa rumpent viscera.

[449] Ecquis virorum strenue

[450] cumbam peritus pellere

[451] remo, rudente et carbaso,

[452] secare qui pontum queas,

[453] rapias palustri e caespite

[454] corpus, quod intactum iacet,

[455] levique vectum lembulo

[456] amplum per aequor auferas?

[457] Sed conplicatum sparteus

[458] claudat cadaver culleus,

[459] quem fune conexus lapis

[460] praeceps in altum deprimat,

[461] At tu per undas emices

[462] rorante praepes palmula,

[463] donec relictum longior

[464] abscondat aspectus solum.’

[465] Haec iussa quidam militum

[466] – Eumorfio nomen fuit –

[467] violentus, audax, barbarus,

[468] furore feruens adripit.

[469] Funale textum conserit,

[470] suto quod inplet corpore,

[471] emensus et multum freti

[472] inter procellas excutit.

[473] O praepotens virtus dei,

[474] virtus creatrix omnium,

[475] quae turgidum quondam mare

[476] gradiente Christo straverat,

[477] ut terga calcans aequoris

[478] siccis mearet passibus,

[479] plantas nec undis tingueret

[480] vasti viator gurgitis!

[481] Haec ipsa virtus iusserat

[482] rubrum salum dehiscere,

[483] patente dum fundo aridum

[484] secura plebs iter terit.

[485] Nec non et ipsa nunc iubet

[486] seruire sancto corpori

[487] pontum quietis lapsibus

[488] ad curua pronum litora.

[489] Saxum molaris ponderis

[490] ut spuma candens innatat

[491] tantique custos pigneris

[492] fiscella fertur fluctibus.

[493] Cernunt stupentes navitae

[494] vectam remenso marmore

[495] labi retrorsum leniter

[496] aestu secundo et flamine.

[497] Certant et ipsi concito

[498] pontum faselo scindere,

[499] longe sed artus praevolant

[500] telluris ad mollem sinum.

[501] Prius relatos denique

[502] humus quieta suscipit,

[503] quam pulsa summis nisibus

[504] carina portum tangeret.

[505] Felix amoeni litotis

[506] secessus ille, qui sacra

[507] fovens harenis viscera

[508] vicem sepulcri praebuit,

[509] dum cura sanctorum pia

[510] deflens adornat aggerem

[511] tumuloque corpus creditum

[512] vitae reseruat posterae!

[513] Sed mox subactis hostibus

[514] iam pace iustis reddita

[515] altar quietem debitam

[516] praestat beatis ossibus;

[517] subiecta nam sacrario

[518] imamque ad aram condita

[519] caelestis auram muneris

[520] perfusa subter hauriunt.

[521] Sic corpus, ast ipsum dei

[522] sedes receptum continet

[523] cum Maccabeis fratribus

[524] sectoque Eseiae proximum.

[525] Simplex sed illis contigit

[526] corona poenarum, quibus

[527] finem malorum praestitit

[528] mortis supremus exitus.

[529] Quid tale sector ausus est?

[530] truncata numquid corporis

[531] segmenta post serram feris

[532] obiecit aut undis dedit?

[533] Num Maccabei martyris

[534] linguam tyrannus erutam

[535] raptamue pellem verticis

[536] avibus cruentis obtulit?

[537] Tu solus, O bis inclyte,

[538] solus bravii duplicis

[539] palmam tulisti, tu duas

[540] simul parasti laureas.

[541] In morte victor aspera,

[542] tum deinde post mortem pari

[543] victor triumfo proteris

[544] solo latronem corpore.

[545] Adesto nunc et percipe

[546] voces precantum supplices,

[547] nostri reatus efficax

[548] orator ad thronum patris!

[549] Per te, per ilium carcerem,

[550] honoris augmentum tui,

[551] per vincla, flammas, ungulas,

[552] per carceralem stipitem,

[553] per fragmen illud testeum,

[554] quo parta crevit gloria,

[555] et quem trementes posteri

[556] exosculamur lectulum,

[557] miserere nostrarum precum,

[558] placatus ut Christus suis

[559] inclinet aurem prosperam

[560] noxas nec omnes inputet!

[561] Si rite sollemnem diem

[562] veneramur ore et pectore,

[563] si sub tuorum gaudio

[564] vestigiorum sternimur,

[565] paulisper huc inlabere

[566] Christi favorem deferens,

[567] sensus gravati ut sentiant

[568] levamen indulgentiae.

[569] Sic nulla iam restet mora,

[570] quin excitatam nobilis

[571] carnem resumat spiritus

[572] virtute perfunctam pari,

[573] ut, quae laborum particeps

[574] commune discrimen tulit,

[575] sit et coheres gloriae

[576] cunctis in aeuum saeculis.