LIBER I

[1] Aeneadum genetrix, hominum divomque voluptas,

[2] alma Venus, caeli subter labentia signa

[3] quae mare navigerum, quae terras frugiferentis

[4] concelebras, per te quoniam genus omne animantum

[5] concipitur visitque exortum lumina solis:

[6] te, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli

[7] adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus

[8] summittit flores, tibi rident aequora ponti

[9] placatumque nitet diffuso lumine caelum.

[10] nam simul ac species patefactast verna diei

[11] et reserata viget genitabilis aura favoni,

[12] aeriae primum volucris te, diva, tuumque

[13] significant initum perculsae corda tua vi.

[15] inde ferae pecudes persultant pabula laeta

[14] et rapidos tranant amnis: ita capta lepore

[16] te sequitur cupide quo quamque inducere pergis.

[17] denique per maria ac montis fluviosque rapacis

[18] frondiferasque domos avium camposque virentis

[19] omnibus incutiens blandum per pectora amorem

[20] efficis ut cupide generatim saecla propagent.

[21] quae quoniam rerum naturam sola gubernas

[22] nec sine te quicquam dias in luminis oras

[23] exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam,

[24] te sociam studeo scribendis versibus esse,

[25] quos ego de rerum natura pangere conor

[26] Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni

[27] omnibus ornatum voluisti excellere rebus.

[28] quo magis aeternum da dictis, diva, leporem.

[29] effice ut interea fera moenera militiai

[30] per maria ac terras omnis sopita quiescant;

[31] nam tu sola potes tranquilla pace iuvare

[32] mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors

[33] armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se

[34] reiicit aeterno devictus vulnere amoris,

[35] atque ita suspiciens tereti cervice reposta

[36] pascit amore avidos inhians in te, dea, visus

[37] eque tuo pendet resupini spiritus ore.

[38] hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto

[39] circum fusa super, suavis ex ore loquellas

[40] funde petens placidam Romanis, incluta, pacem;

[41] nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo

[42] possumus aequo animo nec Memmi clara propago

[43] talibus in rebus communi desse saluti.

[44] omnis enim per se divum natura necessest

[45] immortali aevo summa cum pace fruatur

[46] semota ab nostris rebus seiunctaque longe;

[47] nam privata dolore omni, privata periclis,

[48] ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,

[49] nec bene promeritis capitur nec tangitur ira.

[62] Humana ante oculos foede cum vita iaceret

[63] in terris oppressa gravi sub religione,

[64] quae caput a caeli regionibus ostendebat

[65] horribili super aspectu mortalibus instans,

[66] primum Graius homo mortalis tollere contra

[67] est oculos ausus primusque obsistere contra;

[68] quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti

[69] murmure compressit caelum, sed eo magis acrem

[70] inritat animi virtutem, effringere ut arta

[71] naturae primus portarum claustra cupiret.

[72] ergo vivida vis animi pervicit et extra

[73] processit longe flammantia moenia mundi

[74] atque omne immensum peragravit mente animoque,

[75] unde refert nobis victor quid possit oriri,

[76] quid nequeat, finita potestas denique cuique

[77] qua nam sit ratione atque alte terminus haerens.

[78] quare religio pedibus subiecta vicissim

[79] opteritur, nos exaequat victoria caelo.

[80] Illud in his rebus vereor, ne forte rearis

[81] impia te rationis inire elementa viamque

[82] indugredi sceleris. quod contra saepius illa

[83] religio peperit scelerosa atque impia facta.

[84] Aulide quo pacto Triviai virginis aram

[85] Iphianassai turparunt sanguine foede

[86] ductores Danaum delecti, prima virorum.

[87] cui simul infula virgineos circum data comptus

[88] ex utraque pari malarum parte profusast,

[89] et maestum simul ante aras adstare parentem

[90] sensit et hunc propter ferrum celare ministros

[91] aspectuque suo lacrimas effundere civis,

[92] muta metu terram genibus summissa petebat.

[93] nec miserae prodesse in tali tempore quibat,

[94] quod patrio princeps donarat nomine regem;

[95] nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras

[96] deductast, non ut sollemni more sacrorum

[97] perfecto posset claro comitari Hymenaeo,

[98] sed casta inceste nubendi tempore in ipso

[99] hostia concideret mactatu maesta parentis,

[100] exitus ut classi felix faustusque daretur.

[101] tantum religio potuit suadere malorum.

[102] Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum

[103] terriloquis victus dictis desciscere quaeres.

[104] quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt

[105] somnia, quae vitae rationes vertere possint

[106] fortunasque tuas omnis turbare timore!

[107] et merito; nam si certam finem esse viderent

[108] aerumnarum homines, aliqua ratione valerent

[109] religionibus atque minis obsistere vatum.

[110] nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas,

[111] aeternas quoniam poenas in morte timendum.

[112] ignoratur enim quae sit natura animai,

[113] nata sit an contra nascentibus insinuetur

[114] et simul intereat nobiscum morte dirempta

[115] an tenebras Orci visat vastasque lacunas

[116] an pecudes alias divinitus insinuet se,

[117] Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno

[118] detulit ex Helicone perenni fronde coronam,

[119] per gentis Italas hominum quae clara clueret;

[120] etsi praeterea tamen esse Acherusia templa

[121] Ennius aeternis exponit versibus edens,

[122] quo neque permaneant animae neque corpora nostra,

[123] sed quaedam simulacra modis pallentia miris;

[124] unde sibi exortam semper florentis Homeri

[125] commemorat speciem lacrimas effundere salsas

[126] coepisse et rerum naturam expandere dictis.

[127] qua propter bene cum superis de rebus habenda

[128] nobis est ratio, solis lunaeque meatus

[129] qua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur

[130] in terris, tunc cum primis ratione sagaci

[131] unde anima atque animi constet natura videndum,

[132] et quae res nobis vigilantibus obvia mentes

[133] terrificet morbo adfectis somnoque sepultis,

[134] cernere uti videamur eos audireque coram,

[135] morte obita quorum tellus amplectitur ossa.

[50] Quod super est, vacuas auris animumque sagacem

[51] semotum a curis adhibe veram ad rationem,

[52] ne mea dona tibi studio disposta fideli,

[53] intellecta prius quam sint, contempta relinquas.

[54] nam tibi de summa caeli ratione deumque

[55] disserere incipiam et rerum primordia pandam,

[56] unde omnis natura creet res, auctet alatque,

[57] quove eadem rursum natura perempta resolvat,

[58] quae nos materiem et genitalia corpora rebus

[59] reddunda in ratione vocare et semina rerum

[60] appellare suemus et haec eadem usurpare

[61] corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.

[136] Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta

[137] difficile inlustrare Latinis versibus esse,

[138] multa novis verbis praesertim cum sit agendum

[139] propter egestatem linguae et rerum novitatem;

[140] sed tua me virtus tamen et sperata voluptas

[141] suavis amicitiae quemvis efferre laborem

[142] suadet et inducit noctes vigilare serenas

[143] quaerentem dictis quibus et quo carmine demum

[144] clara tuae possim praepandere lumina menti,

[145] res quibus occultas penitus convisere possis.

[146] hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

[147] non radii solis neque lucida tela diei

[148] discutiant, sed naturae species ratioque.

[149] Principium cuius hinc nobis exordia sumet,

[150] nullam rem e nihilo gigni divinitus umquam.

[151] quippe ita formido mortalis continet omnis,

[152] quod multa in terris fieri caeloque tuentur,

[153] quorum operum causas nulla ratione videre

[154] possunt ac fieri divino numine rentur.

[156] quas ob res ubi viderimus nil posse creari

[157] de nihilo, tum quod sequimur iam rectius inde

[158] perspiciemus, et unde queat res quaeque creari

[155] et quo quaeque modo fiant opera sine divom.

[159] Nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus

[160] omne genus nasci posset, nil semine egeret.

[161] e mare primum homines, e terra posset oriri

[162] squamigerum genus et volucres erumpere caelo;

[163] armenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum,

[164] incerto partu culta ac deserta tenerent.

[165] nec fructus idem arboribus constare solerent,

[166] sed mutarentur, ferre omnes omnia possent.

[167] quippe ubi non essent genitalia corpora cuique,

[168] qui posset mater rebus consistere certa?

[169] at nunc seminibus quia certis quaeque creantur,

[170] inde enascitur atque oras in luminis exit,

[171] materies ubi inest cuiusque et corpora prima;

[172] atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni,

[173] quod certis in rebus inest secreta facultas.

[174] Praeterea cur vere rosam, frumenta calore,

[175] vites autumno fundi suadente videmus,

[176] si non, certa suo quia tempore semina rerum

[177] cum confluxerunt, patefit quod cumque creatur,

[178] dum tempestates adsunt et vivida tellus

[179] tuto res teneras effert in luminis oras?

[180] quod si de nihilo fierent, subito exorerentur

[181] incerto spatio atque alienis partibus anni,

[182] quippe ubi nulla forent primordia, quae genitali

[183] concilio possent arceri tempore iniquo.

[184] Nec porro augendis rebus spatio foret usus

[185] seminis ad coitum, si e nilo crescere possent;

[186] nam fierent iuvenes subito ex infantibus parvis

[187] e terraque exorta repente arbusta salirent.

[188] quorum nil fieri manifestum est, omnia quando

[189] paulatim crescunt, ut par est semine certo,

[190] crescentesque genus servant; ut noscere possis

[191] quicque sua de materia grandescere alique.

[192] Huc accedit uti sine certis imbribus anni

[193] laetificos nequeat fetus submittere tellus

[194] nec porro secreta cibo natura animantum

[195] propagare genus possit vitamque tueri;

[196] ut potius multis communia corpora rebus

[197] multa putes esse, ut verbis elementa videmus,

[198] quam sine principiis ullam rem existere posse.

[199] Denique cur homines tantos natura parare

[200] non potuit, pedibus qui pontum per vada possent

[201] transire et magnos manibus divellere montis

[202] multaque vivendo vitalia vincere saecla,

[203] si non, materies quia rebus reddita certast

[204] gignundis, e qua constat quid possit oriri?

[205] nil igitur fieri de nilo posse fatendumst,

[206] semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae

[207] aeris in teneras possint proferrier auras.

[208] Postremo quoniam incultis praestare videmus

[209] culta loca et manibus melioris reddere fetus,

[210] esse videlicet in terris primordia rerum

[211] quae nos fecundas vertentes vomere glebas

[212] terraique solum subigentes cimus ad ortus;

[213] quod si nulla forent, nostro sine quaeque labore

[214] sponte sua multo fieri meliora videres.

[215] Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum

[216] dissoluat natura neque ad nihilum interemat res.

[217] nam siquid mortale e cunctis partibus esset,

[218] ex oculis res quaeque repente erepta periret;

[219] nulla vi foret usus enim, quae partibus eius

[220] discidium parere et nexus exsolvere posset.

[221] quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque,

[222] donec vis obiit, quae res diverberet ictu

[223] aut intus penetret per inania dissoluatque,

[224] nullius exitium patitur natura videri.

[225] Praeterea quae cumque vetustate amovet aetas,

[226] si penitus peremit consumens materiem omnem,

[227] unde animale genus generatim in lumina vitae

[228] redducit Venus, aut redductum daedala tellus

[229] unde alit atque auget generatim pabula praebens?

[230] unde mare ingenuei fontes externaque longe

[231] flumina suppeditant? unde aether sidera pascit?

[232] omnia enim debet, mortali corpore quae sunt,

[233] infinita aetas consumpse ante acta diesque.

[234] quod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere

[235] e quibus haec rerum consistit summa refecta,

[236] inmortali sunt natura praedita certe.

[237] haud igitur possunt ad nilum quaeque reverti.

[238] Denique res omnis eadem vis causaque volgo

[239] conficeret, nisi materies aeterna teneret,

[240] inter se nexus minus aut magis indupedita;

[241] tactus enim leti satis esset causa profecto,

[242] quippe ubi nulla forent aeterno corpore, quorum

[243] contextum vis deberet dissolvere quaeque.

[244] at nunc, inter se quia nexus principiorum

[245] dissimiles constant aeternaque materies est,

[246] incolumi remanent res corpore, dum satis acris

[247] vis obeat pro textura cuiusque reperta.

[248] haud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes

[249] discidio redeunt in corpora materiai.

[250] postremo pereunt imbres, ubi eos pater aether

[251] in gremium matris terrai praecipitavit;

[252] at nitidae surgunt fruges ramique virescunt

[253] arboribus, crescunt ipsae fetuque gravantur.

[254] hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum,

[255] hinc laetas urbes pueris florere videmus

[256] frondiferasque novis avibus canere undique silvas,

[257] hinc fessae pecudes pinguis per pabula laeta

[258] corpora deponunt et candens lacteus umor

[259] uberibus manat distentis, hinc nova proles

[260] artubus infirmis teneras lasciva per herbas

[261] ludit lacte mero mentes perculsa novellas.

[262] haud igitur penitus pereunt quaecumque videntur,

[263] quando alit ex alio reficit natura nec ullam

[264] rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena.

[265] Nunc age, res quoniam docui non posse creari

[266] de nihilo neque item genitas ad nil revocari,

[267] ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis,

[268] quod nequeunt oculis rerum primordia cerni,

[269] accipe praeterea quae corpora tute necessest

[270] confiteare esse in rebus nec posse videri.

[271] Principio venti vis verberat incita corpus

[272] ingentisque ruit navis et nubila differt,

[273] inter dum rapido percurrens turbine campos

[274] arboribus magnis sternit montisque supremos

[275] silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri

[276] cum fremitu saevitque minaci murmure pontus.

[277] sunt igitur venti ni mirum corpora caeca,

[278] quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli

[279] verrunt ac subito vexantia turbine raptant,

[280] nec ratione fluunt alia stragemque propagant

[281] et cum mollis aquae fertur natura repente

[282] flumine abundanti, quam largis imbribus auget

[283] montibus ex altis magnus decursus aquai

[284] fragmina coniciens silvarum arbustaque tota,

[285] nec validi possunt pontes venientis aquai

[286] vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri

[287] molibus incurrit validis cum viribus amnis,

[288] dat sonitu magno stragem volvitque sub undis

[289] grandia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat.

[290] sic igitur debent venti quoque flamina ferri,

[291] quae vel uti validum cum flumen procubuere

[292] quam libet in partem, trudunt res ante ruuntque

[293] impetibus crebris, inter dum vertice torto

[294] corripiunt rapidique rotanti turbine portant.

[295] quare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca,

[296] quandoquidem factis et moribus aemula magnis

[297] amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt.

[298] Tum porro varios rerum sentimus odores

[299] nec tamen ad naris venientis cernimus umquam

[300] nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus

[301] usurpare oculis nec voces cernere suemus;

[302] quae tamen omnia corporea constare necessest

[303] natura, quoniam sensus inpellere possunt;

[304] tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res.

[305] Denique fluctifrago suspensae in litore vestis

[306] uvescunt, eaedem dispansae in sole serescunt.

[307] at neque quo pacto persederit umor aquai

[308] visumst nec rursum quo pacto fugerit aestu.

[309] in parvas igitur partis dispergitur umor,

[310] quas oculi nulla possunt ratione videre.

[311] quin etiam multis solis redeuntibus annis

[312] anulus in digito subter tenuatur habendo,

[313] stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri

[314] ferreus occulte decrescit vomer in arvis,

[315] strataque iam volgi pedibus detrita viarum

[316] saxea conspicimus; tum portas propter aena

[317] signa manus dextras ostendunt adtenuari

[318] saepe salutantum tactu praeterque meantum.

[319] haec igitur minui, cum sint detrita, videmus.

[320] sed quae corpora decedant in tempore quoque,

[321] invida praeclusit speciem natura videndi.

[322] Postremo quae cumque dies naturaque rebus

[323] paulatim tribuit moderatim crescere cogens,

[324] nulla potest oculorum acies contenta tueri,

[325] nec porro quae cumque aevo macieque senescunt,

[326] nec, mare quae impendent, vesco sale saxa peresa

[327] quid quoque amittant in tempore cernere possis.

[328] corporibus caecis igitur natura gerit res.

[329] Nec tamen undique corporea stipata tenentur

[330] omnia natura; namque est in rebus inane.

[331] quod tibi cognosse in multis erit utile rebus

[332] nec sinet errantem dubitare et quaerere semper

[333] de summa rerum et nostris diffidere dictis.

[334] qua propter locus est intactus inane vacansque.

[335] quod si non esset, nulla ratione moveri

[336] res possent; namque officium quod corporis exstat,

[337] officere atque obstare, id in omni tempore adesset

[338] omnibus; haud igitur quicquam procedere posset,

[339] principium quoniam cedendi nulla daret res.

[340] at nunc per maria ac terras sublimaque caeli

[341] multa modis multis varia ratione moveri

[342] cernimus ante oculos, quae, si non esset inane,

[343] non tam sollicito motu privata carerent

[344] quam genita omnino nulla ratione fuissent,

[345] undique materies quoniam stipata quiesset.

[346] Praeterea quamvis solidae res esse putentur,

[347] hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas.

[348] in saxis ac speluncis permanat aquarum

[349] liquidus umor et uberibus flent omnia guttis.

[350] dissipat in corpus sese cibus omne animantum;

[351] crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt,

[352] quod cibus in totas usque ab radicibus imis

[353] per truncos ac per ramos diffunditur omnis.

[354] inter saepta meant voces et clausa domorum

[355] transvolitant, rigidum permanat frigus ad ossa.

[356] quod nisi inania sint, qua possent corpora quaeque

[357] transire, haud ulla fieri ratione videres.

[358] Denique cur alias aliis praestare videmus

[359] pondere res rebus nihilo maiore figura?

[360] nam si tantundemst in lanae glomere quantum

[361] corporis in plumbo est, tantundem pendere par est,

[362] corporis officiumst quoniam premere omnia deorsum,

[363] contra autem natura manet sine pondere inanis.

[364] ergo quod magnumst aeque leviusque videtur,

[365] ni mirum plus esse sibi declarat inanis;

[366] at contra gravius plus in se corporis esse

[367] dedicat et multo vacui minus intus habere.

[368] est igitur ni mirum id quod ratione sagaci

[369] quaerimus, admixtum rebus, quod inane vocamus.

[370] Illud in his rebus ne te deducere vero

[371] possit, quod quidam fingunt, praecurrere cogor.

[372] cedere squamigeris latices nitentibus aiunt

[373] et liquidas aperire vias, quia post loca pisces

[374] linquant, quo possint cedentes confluere undae;

[375] sic alias quoque res inter se posse moveri

[376] et mutare locum, quamvis sint omnia plena.

[377] scilicet id falsa totum ratione receptumst.

[378] nam quo squamigeri poterunt procedere tandem,

[379] ni spatium dederint latices? concedere porro

[380] quo poterunt undae, cum pisces ire nequibunt?

[381] aut igitur motu privandumst corpora quaeque

[382] aut esse admixtum dicundumst rebus inane,

[383] unde initum primum capiat res quaeque movendi.

[384] Postremo duo de concursu corpora lata

[385] si cita dissiliant, nempe aer omne necessest,

[386] inter corpora quod fiat, possidat inane.

[387] is porro quamvis circum celerantibus auris

[388] confluat, haud poterit tamen uno tempore totum

[389] compleri spatium; nam primum quemque necessest

[390] occupet ille locum, deinde omnia possideantur.

[391] quod si forte aliquis, cum corpora dissiluere,

[392] tum putat id fieri quia se condenseat aer,

[393] errat; nam vacuum tum fit quod non fuit ante

[394] et repletur item vacuum quod constitit ante,

[395] nec tali ratione potest denserier aer

[396] nec, si iam posset, sine inani posset, opinor,

[397] ipse in se trahere et partis conducere in unum.

[398] Qua propter, quamvis causando multa moreris,

[399] esse in rebus inane tamen fateare necessest.

[400] multaque praeterea tibi possum commemorando

[401] argumenta fidem dictis conradere nostris.

[402] verum animo satis haec vestigia parva sagaci

[403] sunt, per quae possis cognoscere cetera tute.

[404] namque canes ut montivagae persaepe ferai

[405] naribus inveniunt intectas fronde quietes,

[406] cum semel institerunt vestigia certa viai,

[407] sic alid ex alio per te tute ipse videre

[408] talibus in rebus poteris caecasque latebras

[409] insinuare omnis et verum protrahere inde.

[410] quod si pigraris paulumve recesseris ab re,

[411] hoc tibi de plano possum promittere, Memmi:

[412] usque adeo largos haustus e fontibus magnis

[413] lingua meo suavis diti de pectore fundet,

[414] ut verear ne tarda prius per membra senectus

[415] serpat et in nobis vitai claustra resolvat,

[416] quam tibi de quavis una re versibus omnis

[417] argumentorum sit copia missa per auris.

[418] Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis,

[419] omnis ut est igitur per se natura duabus

[420] constitit in rebus; nam corpora sunt et inane,

[421] haec in quo sita sunt et qua diversa moventur.

[422] corpus enim per se communis dedicat esse

[423] sensus; cui nisi prima fides fundata valebit,

[424] haut erit occultis de rebus quo referentes

[425] confirmare animi quicquam ratione queamus.

[426] tum porro locus ac spatium, quod inane vocamus,

[427] si nullum foret, haut usquam sita corpora possent

[428] esse neque omnino quoquam diversa meare;

[429] id quod iam supera tibi paulo ostendimus ante.

[430] praeterea nihil est quod possis dicere ab omni

[431] corpore seiunctum secretumque esse ab inani,

[432] quod quasi tertia sit numero natura reperta.

[433] nam quod cumque erit, esse aliquid debebit id ipsum

[434] augmine vel grandi vel parvo denique, dum sit;

[435] cui si tactus erit quamvis levis exiguusque,

[436] corporis augebit numerum summamque sequetur;

[437] sin intactile erit, nulla de parte quod ullam

[438] rem prohibere queat per se transire meantem,

[439] scilicet hoc id erit, vacuum quod inane vocamus.

[440] Praeterea per se quod cumque erit, aut faciet quid

[441] aut aliis fungi debebit agentibus ipsum

[442] aut erit ut possint in eo res esse gerique.

[443] at facere et fungi sine corpore nulla potest res

[444] nec praebere locum porro nisi inane vacansque.

[445] ergo praeter inane et corpora tertia per se

[446] nulla potest rerum in numero natura relinqui,

[447] nec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros

[448] nec ratione animi quam quisquam possit apisci.

[449] Nam quae cumque cluent, aut his coniuncta duabus

[450] rebus ea invenies aut horum eventa videbis.

[451] coniunctum est id quod nusquam sine permitiali

[452] discidio potis est seiungi seque gregari,

[453] pondus uti saxis, calor ignis, liquor aquai,

[454] tactus corporibus cunctis, intactus inani.

[455] servitium contra paupertas divitiaeque,

[456] libertas bellum concordia cetera quorum

[457] adventu manet incolumis natura abituque,

[458] haec soliti sumus, ut par est, eventa vocare.

[459] tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis

[460] consequitur sensus, transactum quid sit in aevo,

[461] tum quae res instet, quid porro deinde sequatur;

[462] nec per se quemquam tempus sentire fatendumst

[463] semotum ab rerum motu placidaque quiete.

[464] denique Tyndaridem raptam belloque subactas

[465] Troiiugenas gentis cum dicunt esse, videndumst

[466] ne forte haec per se cogant nos esse fateri,

[467] quando ea saecla hominum, quorum haec eventa fuerunt,

[468] inrevocabilis abstulerit iam praeterita aetas;

[469] namque aliud terris, aliud regionibus ipsis

[470] eventum dici poterit quod cumque erit actum.

[471] denique materies si rerum nulla fuisset

[472] nec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur,

[473] numquam Tyndaridis forma conflatus amore

[474] ignis Alexandri Phrygio sub pectore gliscens

[475] clara accendisset saevi certamina belli

[476] nec clam durateus Troiianis Pergama partu

[477] inflammasset equos nocturno Graiiugenarum;

[478] perspicere ut possis res gestas funditus omnis

[479] non ita uti corpus per se constare neque esse

[480] nec ratione cluere eadem qua constet inane,

[481] sed magis ut merito possis eventa vocare

[482] corporis atque loci, res in quo quaeque gerantur.

[483] Corpora sunt porro partim primordia rerum,

[484] partim concilio quae constant principiorum.

[485] sed quae sunt rerum primordia, nulla potest vis

[486] stinguere; nam solido vincunt ea corpore demum.

[487] etsi difficile esse videtur credere quicquam

[488] in rebus solido reperiri corpore posse.

[489] transit enim fulmen caeli per saepta domorum

[490] clamor ut ac voces, ferrum candescit in igni

[491] dissiliuntque fero ferventi saxa vapore;

[492] cum labefactatus rigor auri solvitur aestu,

[493] tum glacies aeris flamma devicta liquescit;

[494] permanat calor argentum penetraleque frigus,

[495] quando utrumque manu retinentes pocula rite

[496] sensimus infuso lympharum rore superne.

[497] usque adeo in rebus solidi nihil esse videtur.

[498] sed quia vera tamen ratio naturaque rerum

[499] cogit, ades, paucis dum versibus expediamus

[500] esse ea quae solido atque aeterno corpore constent,

[501] semina quae rerum primordiaque esse docemus,

[502] unde omnis rerum nunc constet summa creata.

[503] Principio quoniam duplex natura duarum

[504] dissimilis rerum longe constare repertast,

[505] corporis atque loci, res in quo quaeque geruntur,

[506] esse utramque sibi per se puramque necessest.

[507] nam qua cumque vacat spatium, quod inane vocamus,

[508] corpus ea non est; qua porro cumque tenet se

[509] corpus, ea vacuum nequaquam constat inane.

[510] sunt igitur solida ac sine inani corpora prima.

[511] Praeterea quoniam genitis in rebus inanest,

[512] materiem circum solidam constare necessest;

[513] nec res ulla potest vera ratione probari

[514] corpore inane suo celare atque intus habere,

[515] si non, quod cohibet, solidum constare relinquas.

[516] id porro nihil esse potest nisi materiai

[517] concilium, quod inane queat rerum cohibere.

[518] materies igitur, solido quae corpore constat,

[519] esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur.

[520] Tum porro si nil esset quod inane vocaret,

[521] omne foret solidum; nisi contra corpora certa

[522] essent quae loca complerent quae cumque tenerent

[523] omne quod est spatium, vacuum constaret inane.

[524] alternis igitur ni mirum corpus inani

[525] distinctum, quoniam nec plenum naviter extat

[526] nec porro vacuum; sunt ergo corpora certa,

[527] quae spatium pleno possint distinguere inane.

[528] haec neque dissolui plagis extrinsecus icta

[529] possunt nec porro penitus penetrata retexi

[530] nec ratione queunt alia temptata labare;

[531] id quod iam supra tibi paulo ostendimus ante.

[532] nam neque conlidi sine inani posse videtur

[533] quicquam nec frangi nec findi in bina secando

[534] nec capere umorem neque item manabile frigus

[535] nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur.

[536] et quo quaeque magis cohibet res intus inane,

[537] tam magis his rebus penitus temptata labascit.

[538] ergo si solida ac sine inani corpora prima

[539] sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest.

[540] Praeterea nisi materies aeterna fuisset,

[541] antehac ad nihilum penitus res quaeque redissent

[542] de nihiloque renata forent quae cumque videmus.

[543] at quoniam supra docui nil posse creari

[544] de nihilo neque quod genitumst ad nil revocari,

[545] esse inmortali primordia corpore debent,

[546] dissolui quo quaeque supremo tempore possint,

[547] materies ut subpeditet rebus reparandis.

[548] sunt igitur solida primordia simplicitate

[549] nec ratione queunt alia servata per aevom

[550] ex infinito iam tempore res reparare.

[551] denique si nullam finem natura parasset

[552] frangendis rebus, iam corpora materiai

[553] usque redacta forent aevo frangente priore,

[554] ut nihil ex illis a certo tempore posset

[555] conceptum summum aetatis pervadere finem.

[556] nam quidvis citius dissolvi posse videmus

[557] quam rursus refici; qua propter longa diei

[558] infinita aetas ante acti temporis omnis

[559] quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque,

[560] numquam relicuo reparari tempore posset.

[561] at nunc ni mirum frangendi reddita finis

[562] certa manet, quoniam refici rem quamque videmus

[563] et finita simul generatim tempora rebus

[564] stare, quibus possint aevi contingere florem.

[565] Huc accedit uti, solidissima materiai

[566] corpora cum constant, possint tamen omnia reddi,

[567] mollia quae fiunt, aer aqua terra vapores,

[568] quo pacto fiant et qua vi quaeque gerantur,

[569] admixtum quoniam semel est in rebus inane.

[570] at contra si mollia sint primordia rerum,

[571] unde queant validi silices ferrumque creari,

[572] non poterit ratio reddi; nam funditus omnis

[573] principio fundamenti natura carebit.

[574] sunt igitur solida pollentia simplicitate,

[575] quorum condenso magis omnia conciliatu

[576] artari possunt validasque ostendere viris.

[577] porro si nullast frangendis reddita finis

[578] corporibus, tamen ex aeterno tempore quaeque

[579] nunc etiam superare necessest corpora rebus,

[580] quae non dum clueant ullo temptata periclo.

[581] at quoniam fragili natura praedita constant,

[582] discrepat aeternum tempus potuisse manere

[583] innumerabilibus plagis vexata per aevom.

[584] Denique iam quoniam generatim reddita finis

[585] crescendi rebus constat vitamque tenendi,

[586] et quid quaeque queant per foedera naturai,

[587] quid porro nequeant, sancitum quando quidem extat,

[588] nec commutatur quicquam, quin omnia constant

[589] usque adeo, variae volucres ut in ordine cunctae

[590] ostendant maculas generalis corpore inesse,

[591] inmutabilis materiae quoque corpus habere

[592] debent ni mirum; nam si primordia rerum

[593] commutari aliqua possent ratione revicta,

[594] incertum quoque iam constet quid possit oriri,

[595] quid nequeat, finita potestas denique cuique

[596] qua nam sit ratione atque alte terminus haerens,

[597] nec totiens possent generatim saecla referre

[598] naturam mores victum motusque parentum.

[599] Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen

[600] corporis illius, quod nostri cernere sensus

[601] iam nequeunt, id ni mirum sine partibus extat

[602] et minima constat natura nec fuit umquam

[603] per se secretum neque post hac esse valebit,

[604] alterius quoniamst ipsum pars primaque et una,

[605] inde aliae atque aliae similes ex ordine partes

[606] agmine condenso naturam corporis explent;

[607] quae quoniam per se nequeunt constare, necessest

[608] haerere unde queant nulla ratione revelli.

[609] sunt igitur solida primordia simplicitate,

[610] quae minimis stipata cohaerent partibus arte.

[611] non ex illorum conventu conciliata,

[612] sed magis aeterna pollentia simplicitate,

[613] unde neque avelli quicquam neque deminui iam

[614] concedit natura reservans semina rebus.

[615] Praeterea nisi erit minimum, parvissima quaeque

[616] corpora constabunt ex partibus infinitis,

[617] quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit

[618] dimidiam partem nec res praefiniet ulla.

[619] ergo rerum inter summam minimamque quod escit,

[620] nil erit ut distet; nam quamvis funditus omnis

[621] summa sit infinita, tamen, parvissima quae sunt,

[622] ex infinitis constabunt partibus aeque.

[623] quod quoniam ratio reclamat vera negatque

[624] credere posse animum, victus fateare necessest

[625] esse ea quae nullis iam praedita partibus extent

[626] et minima constent natura. quae quoniam sunt,

[627] illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.

[628] Denique si minimas in partis cuncta resolvi

[629] cogere consuesset rerum natura creatrix,

[630] iam nihil ex illis eadem reparare valeret

[631] propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta,

[632] non possunt ea quae debet genitalis habere

[633] materies, varios conexus pondera plagas

[634] concursus motus, per quas res quaeque geruntur.

[635] Quapropter qui materiem rerum esse putarunt

[636] ignem atque ex igni summam consistere solo,

[637] magno opere a vera lapsi ratione videntur.

[638] Heraclitus init quorum dux proelia primus,

[639] clarus [ob] obscuram linguam magis inter inanis

[640] quamde gravis inter Graios, qui vera requirunt;

[641] omnia enim stolidi magis admirantur amantque,

[642] inversis quae sub verbis latitantia cernunt,

[643] veraque constituunt quae belle tangere possunt

[644] auris et lepido quae sunt fucata sonore.

[645] Nam cur tam variae res possent esse, requiro,

[646] ex uno si sunt igni puroque creatae?

[647] nil prodesset enim calidum denserier ignem

[648] nec rare fieri, si partes ignis eandem

[649] naturam quam totus habet super ignis haberent.

[650] acrior ardor enim conductis partibus esset,

[651] languidior porro disiectis [dis]que supatis.

[652] amplius hoc fieri nihil est quod posse rearis

[653] talibus in causis, ne dum variantia rerum

[654] tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.

[655] Id quoque: si faciant admixtum rebus inane,

[656] denseri poterunt ignes rarique relinqui;

[657] sed quia multa sibi cernunt contraria quae sint

[658] et fugitant in rebus inane relinquere purum,

[659] ardua dum metuunt, amittunt vera viai

[660] nec rursum cernunt exempto rebus inane

[661] omnia denseri fierique ex omnibus unum

[662] corpus, nil ab se quod possit mittere raptim,

[663] aestifer ignis uti lumen iacit atque vaporem,

[664] ut videas non e stipatis partibus esse.

[665] Quod si forte alia credunt ratione potesse

[666] ignis in coetu stingui mutareque corpus,

[667] scilicet ex nulla facere id si parte reparcent,

[668] occidet ad nihilum ni mirum funditus ardor

[669] omnis et [e] nihilo fient quae cumque creantur;

[670] nam quod cumque suis mutatum finibus exit,

[671] continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

[672] proinde aliquid superare necesse est incolume ollis,

[673] ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes

[674] de nihiloque renata vigescat copia rerum.

[675] Nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam

[676] sunt, quae conservant naturam semper eandem,

[677] quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant

[678] naturam res et convertunt corpora sese,

[679] scire licet non esse haec ignea corpora rerum.

[680] nil referret enim quaedam decedere, abire

[681] atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,

[682] si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;

[683] ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet.

[684] verum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora, quorum

[685] concursus motus ordo positura figurae

[686] efficiunt ignis mutatoque ordine mutant

[687] naturam neque sunt igni simulata neque ulli

[688] praeterea rei quae corpora mittere possit

[689] sensibus et nostros adiectu tangere tactus.

[690] dicere porro ignem res omnis esse neque ullam

[691] rem veram in numero rerum constare nisi ignem,

[692] quod facit hic idem, perdelirum esse videtur.

[693] nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat

[694] et labefactat eos, unde omnia credita pendent,

[695] unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem;

[696] credit enim sensus ignem cognoscere vere,

[697] cetera non credit, quae nilo clara minus sunt.

[698] quod mihi cum vanum tum delirum esse videtur;

[699] quo referemus enim? quid nobis certius ipsis

[700] sensibus esse potest, qui vera ac falsa notemus?

[701] Praeterea quare quisquam magis omnia tollat

[702] et velit ardoris naturam linquere solam,

[703] quam neget esse ignis, [aliam] tamen esse relinquat?

[704] aequa videtur enim dementia dicere utrumque.

[705] Quapropter qui materiem rerum esse putarunt

[706] ignem atque ex igni summam consistere posse,

[707] et qui principium gignundis aera rebus

[708] constituere aut umorem qui cumque putarunt

[709] fingere res ipsum per se terramve creare

[710] omnia et in rerum naturas vertier omnis,

[711] magno opere a vero longe derrasse videntur.

[712] adde etiam qui conduplicant primordia rerum

[713] aera iungentes igni terramque liquori,

[714] et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur

[715] ex igni terra atque anima procrescere et imbri.

[716] quorum Acragantinus cum primis Empedocles est,

[717] insula quem triquetris terrarum gessit in oris,

[718] quam fluitans circum magnis anfractibus aequor

[719] Ionium glaucis aspargit virus ab undis

[720] angustoque fretu rapidum mare dividit undis

[721] Aeoliae terrarum oras a finibus eius.

[722] hic est vasta Charybdis et hic Aetnaea minantur

[723] murmura flammarum rursum se colligere iras,

[724] faucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis

[725] ad caelumque ferat flammai fulgura rursum.

[726] quae cum magna modis multis miranda videtur

[727] gentibus humanis regio visendaque fertur

[728] rebus opima bonis, multa munita virum vi,

[729] nil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se

[730] nec sanctum magis et mirum carumque videtur.

[731] carmina quin etiam divini pectoris eius

[732] vociferantur et exponunt praeclara reperta,

[733] ut vix humana videatur stirpe creatus.

[734] Hic tamen et supra quos diximus inferiores

[735] partibus egregie multis multoque minores,

[736] quamquam multa bene ac divinitus invenientes

[737] ex adyto tam quam cordis responsa dedere

[738] sanctius et multo certa ratione magis quam

[739] Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur,

[740] principiis tamen in rerum fecere ruinas

[741] et graviter magni magno cecidere ibi casu.

[742] Primum quod motus exempto rebus inani

[743] constituunt et res mollis rarasque relinquunt

[744] aera solem ignem terras animalia frugis

[745] nec tamen admiscent in eorum corpus inane;

[746] deinde quod omnino finem non esse secandis

[747] corporibus facient neque pausam stare fragori

[748] nec prorsum in rebus minimum consistere qui[cquam],

[749] cum videamus id extremum cuiusque cacumen

[750] esse quod ad sensus nostros minimum esse videtur,

[751] conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis

[752] extremum quod habent, minimum consistere [rerum].

[753] Huc accedit item, quoniam primordia rerum

[754] mollia constituunt, quae nos nativa videmus

[755] esse et mortali cum corpore, funditus ut qui

[756] debeat ad nihilum iam rerum summa reverti

[757] de nihiloque renata vigescere copia rerum;

[758] quorum utrumque quid a vero iam distet habebis.

[759] Deinde inimica modis multis sunt atque veneno

[760] ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt

[761] aut ita diffugient, ut tempestate coacta

[762] fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.

[763] Denique quattuor ex rebus si cuncta creantur

[764] atque in eas rursum res omnia dissoluuntur,

[765] qui magis illa queunt rerum primordia dici

[766] quam contra res illorum retroque putari?

[767] alternis gignuntur enim mutantque colorem

[768] et totam inter se naturam tempore ab omni.

[769] [fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.]

[770] sin ita forte putas ignis terraeque coire

[771] corpus et aerias auras roremque liquoris,

[772] nil in concilio naturam ut mutet eorum,

[773] nulla tibi ex illis poterit res esse creata,

[774] non animans, non exanimo cum corpore, ut arbos;

[775] quippe suam quicque in coetu variantis acervi

[776] naturam ostendet mixtusque videbitur aer

[777] cum terra simul et quodam cum rore manere.

[778] at primordia gignundis in rebus oportet

[779] naturam clandestinam caecamque adhibere,

[780] emineat ne quid, quod contra pugnet et obstet

[781] quo minus esse queat proprie quodcumque creatur.

[782] Quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius

[783] et primum faciunt ignem se vertere in auras

[784] aeris, hinc imbrem gigni terramque creari

[785] ex imbri retroque a terra cuncta reverti,

[786] umorem primum, post aera, deinde calorem,

[787] nec cessare haec inter se mutare, meare

[788] a caelo ad terram, de terra ad sidera mundi.

[789] quod facere haud ullo debent primordia pacto.

[790] immutabile enim quiddam superare necessest,

[791] ne res ad nihilum redigantur funditus omnes;

[792] nam quod cumque suis mutatum finibus exit,

[793] continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

[794] quapropter quoniam quae paulo diximus ante

[795] in commutatum veniunt, constare necessest

[796] ex aliis ea, quae nequeant convertier usquam,

[797] ne tibi res redeant ad nilum funditus omnis;

[798] quin potius tali natura praedita quaedam

[799] corpora constituas, ignem si forte crearint,

[800] posse eadem demptis paucis paucisque tributis,

[801] ordine mutato et motu, facere aeris auras,

[802] sic alias aliis rebus mutarier omnis?

[803] ‘At manifesta palam res indicat’ inquis ‘in auras

[804] aeris e terra res omnis crescere alique;

[805] et nisi tempestas indulget tempore fausto

[806] imbribus, ut tabe nimborum arbusta vacillent,

[807] solque sua pro parte fovet tribuitque calorem,

[808] crescere non possint fruges arbusta animantis.’

[809] scilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor

[810] adiuvet, amisso iam corpore vita quoque omnis

[811] omnibus e nervis atque ossibus exsoluatur;

[812] adiutamur enim dubio procul atque alimur nos

[813] certis ab rebus, certis aliae atque aliae res.

[814] ni mirum quia multa modis communia multis

[815] multarum rerum in rebus primordia mixta

[816] sunt, ideo variis variae res rebus aluntur.

[817] atque eadem magni refert primordia saepe

[818] cum quibus et quali positura contineantur

[819] et quos inter se dent motus accipiantque;

[820] namque eadem caelum mare terras flumina solem

[821] constituunt, eadem fruges arbusta animantis,

[822] verum aliis alioque modo commixta moventur.

[823] quin etiam passim nostris in versibus ipsis

[824] multa elementa vides multis communia verbis,

[825] cum tamen inter se versus ac verba necessest

[826] confiteare et re et sonitu distare sonanti.

[827] tantum elementa queunt permutato ordine solo;

[828] at rerum quae sunt primordia, plura adhibere

[829] possunt unde queant variae res quaeque creari.

[830] Nunc et Anaxagorae scrutemur homoeomerian

[831] quam Grai memorant nec nostra dicere lingua

[832] concedit nobis patrii sermonis egestas,

[833] sed tamen ipsam rem facilest exponere verbis.

[834] principio, rerum quam dicit homoeomerian,

[835] ossa videlicet e pauxillis atque minutis

[836] ossibus hic et de pauxillis atque minutis

[837] visceribus viscus gigni sanguenque creari

[838] sanguinis inter se multis coeuntibus guttis

[839] ex aurique putat micis consistere posse

[840] aurum et de terris terram concrescere parvis,

[841] ignibus ex ignis, umorem umoribus esse,

[842] cetera consimili fingit ratione putatque.

[843] nec tamen esse ulla de parte in rebus inane

[844] concedit neque corporibus finem esse secandis.

[845] quare in utraque mihi pariter ratione videtur

[846] errare atque illi, supra quos diximus ante.

[847] Adde quod inbecilla nimis primordia fingit;

[848] si primordia sunt, simili quae praedita constant

[849] natura atque ipsae res sunt aequeque laborant

[850] et pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat.

[851] nam quid in oppressu valido durabit eorum,

[852] ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis?

[853] ignis an umor an aura? quid horum? sanguen an ossa?

[854] nil ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis

[855] tam mortalis erit quam quae manifesta videmus

[856] ex oculis nostris aliqua vi victa perire.

[857] at neque reccidere ad nihilum res posse neque autem

[858] crescere de nihilo testor res ante probatas.

[859] Praeterea quoniam cibus auget corpus alitque,

[860] scire licet nobis venas et sanguen et ossa

* * * [lacuna] * * *

[861] sive cibos omnis commixto corpore dicent

[862] esse et habere in se nervorum corpora parva

[863] ossaque et omnino venas partisque cruoris,

[864] fiet uti cibus omnis et aridus et liquor ipse

[865] ex alienigenis rebus constare putetur,

[866] ossibus et nervis sanieque et sanguine mixto.

[867] Praeterea quae cumque e terra corpora crescunt,

[868] si sunt in terris, terram constare necessest

[869] ex alienigenis, quae terris exoriuntur.

[870] transfer item, totidem verbis utare licebit:

[871] in lignis si flamma latet fumusque cinisque,

[872] ex alienigenis consistant ligna necessest,

[873] [praeterea tellus quae corpora cumque alit auget]

[874] ex alienigenis, quae lignis [ex]oriuntur.

[875] Linquitur hic quaedam latitandi copia tenvis,

[876] id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis

[877] res putet inmixtas rebus latitare, sed illud

[878] apparere unum, cuius sint plurima mixta

[879] et magis in promptu primaque in fronte locata.

[880] quod tamen a vera longe ratione repulsumst;

[881] conveniebat enim fruges quoque saepe, minaci

[882] robore cum in saxi franguntur, mittere signum

[883] sanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur.

[884] cum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem

[885] consimili ratione herbis quoque saepe decebat,

[886] et latices dulcis guttas similique sapore

[887] mittere, lanigerae quali sunt ubere lactis,

[888] scilicet et glebis terrarum saepe friatis

[889] herbarum genera et fruges frondesque videri

[890] dispertita inter terram latitare minute,

[891] postremo in lignis cinerem fumumque videri,

[892] cum praefracta forent, ignisque latere minutos.

[893] quorum nil fieri quoniam manifesta docet res,

[894] scire licet non esse in rebus res ita mixtas,

[895] verum semina multimodis inmixta latere

[896] multarum rerum in rebus communia debent.

[897] ‘At saepe in magnis fit montibus’ inquis ‘ut altis

[898] arboribus vicina cacumina summa terantur

[899] inter se validis facere id cogentibus austris,

[900] donec flammai fulserunt flore coorto.’

[901] scilicet et non est lignis tamen insitus ignis,

[902] verum semina sunt ardoris multa, terendo

[903] quae cum confluxere, creant incendia silvis.

[904] quod si facta foret silvis abscondita flamma,

[905] non possent ullum tempus celarier ignes,

[906] conficerent volgo silvas, arbusta cremarent.

[907] iamne vides igitur, paulo quod diximus ante,

[908] permagni referre eadem primordia saepe

[909] cum quibus et quali positura contineantur

[910] et quos inter se dent motus accipiantque,

[911] atque eadem paulo inter se mutata creare

[912] ignes et lignum? quo pacto verba quoque ipsa

[913] inter se paulo mutatis sunt elementis,

[914] cum ligna atque ignes distincta voce notemus.

[915] Denique iam quae cumque in rebus cernis apertis

[916] si fieri non posse putas, quin materiai

[917] corpora consimili natura praedita fingas,

[918] hac ratione tibi pereunt primordia rerum:

[919] fiet uti risu tremulo concussa cachinnent

[920] et lacrimis salsis umectent ora genasque.

[921] Nunc age, quod super est, cognosce et clarius audi.

[922] nec me animi fallit quam sint obscura; sed acri

[923] percussit thyrso laudis spes magna meum cor

[924] et simul incussit suavem mi in pectus amorem

[925] Musarum, quo nunc instinctus mente vigenti

[926] avia Pieridum peragro loca nullius ante

[927] trita solo. iuvat integros accedere fontis

[928] atque haurire iuvatque novos decerpere flores

[929] insignemque meo capiti petere inde coronam,

[930] unde prius nulli velarint tempora Musae;

[931] primum quod magnis doceo de rebus et artis

[932] religionum animum nodis exsolvere pergo,

[933] deinde quod obscura de re tam lucida pango

[934] carmina musaeo contingens cuncta lepore.

[935] id quoque enim non ab nulla ratione videtur;

[936] sed vel uti pueris absinthia taetra medentes

[937] cum dare conantur, prius oras pocula circum

[938] contingunt mellis dulci flavoque liquore,

[939] ut puerorum aetas inprovida ludificetur

[940] labrorum tenus, interea perpotet amarum

[941] absinthi laticem deceptaque non capiatur,

[942] sed potius tali facto recreata valescat,

[943] sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur

[944] tristior esse quibus non est tractata, retroque

[945] volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti

[946] carmine Pierio rationem exponere nostram

[947] et quasi musaeo dulci contingere melle,

[948] si tibi forte animum tali ratione tenere

[949] versibus in nostris possem, dum perspicis omnem

[950] naturam rerum, qua constet compta figura.

[951] Sed quoniam docui solidissima materiai

[952] corpora perpetuo volitare invicta per aevom,

[953] nunc age, summai quaedam sit finis eorum

[954] nec[ne] sit, evolvamus; item quod inane repertumst

[955] seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur,

[956] pervideamus utrum finitum funditus omne

[957] constet an immensum pateat vasteque profundum.

[958] Omne quod est igitur nulla regione viarum

[959] finitumst; namque extremum debebat habere.

[960] extremum porro nullius posse videtur

[961] esse, nisi ultra sit quod finiat, ut videatur

[962] quo non longius haec sensus natura sequatur.

[963] nunc extra summam quoniam nihil esse fatendum,

[964] non habet extremum, caret ergo fine modoque.

[965] nec refert quibus adsistas regionibus eius;

[966] usque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis

[967] tantundem partis infinitum omne relinquit.

[968] Praeterea si iam finitum constituatur

[969] omne quod est spatium, si quis procurrat ad oras

[970] ultimus extremas iaciatque volatile telum,

[971] id validis utrum contortum viribus ire

[972] quo fuerit missum mavis longeque volare,

[973] an prohibere aliquid censes obstareque posse?

[974] alterutrum fatearis enim sumasque necessest.

[975] quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne

[976] cogit ut exempta concedas fine patere.

[977] nam sive est aliquid quod probeat efficiatque

[978] quo minus quo missum est veniat finique locet se,

[979] sive foras fertur, non est a fine profectum.

[980] hoc pacto sequar atque, oras ubi cumque locaris

[981] extremas, quaeram: quid telo denique fiet?

[982] fiet uti nusquam possit consistere finis

[983] effugiumque fugae prolatet copia semper.

[984] Praeterea spatium summai totius omne

[985] undique si inclusum certis consisteret oris

[986] finitumque foret, iam copia materiai

[987] undique ponderibus solidis confluxet ad imum

[988] nec res ulla geri sub caeli tegmine posset

[989] nec foret omnino caelum neque lumina solis,

[990] quippe ubi materies omnis cumulata iaceret

[991] ex infinito iam tempore subsidendo.

[992] at nunc ni mirum requies data principiorum

[993] corporibus nullast, quia nil est funditus imum,

[994] quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.

[995] semper in adsiduo motu res quaeque geruntur

[996] partibus [in] cunctis, infernaque suppeditantur

[997] ex infinito cita corpora materiai.

[998] Postremo ante oculos res rem finire videtur;

[999] aer dissaepit collis atque aera montes,

[1000] terra mare et contra mare terras terminat omnis;

[1001] omne quidem vero nihil est quod finiat extra.

[1002] est igitur natura loci spatiumque profundi,

[1003] quod neque clara suo percurrere fulmina cursu

[1004] perpetuo possint aevi labentia tractu

[1005] nec prorsum facere ut restet minus ire meando;

[1006] usque adeo passim patet ingens copia rebus

[1007] finibus exemptis in cunctas undique partis.

[1008] Ipsa modum porro sibi rerum summa parare

[1009] ne possit, natura tenet, quae corpus inane

[1010] et quod inane autem est finiri corpore cogit,

[1011] ut sic alternis infinita omnia reddat,

[1012] aut etiam alterutrum, nisi terminet alterum eorum,

[1013] simplice natura pateat tamen inmoderatum,

[1014] nec mare nec tellus neque caeli lucida templa

[1015] nec mortale genus nec divum corpora sancta

[1016] exiguum possent horai sistere tempus;

[1017] nam dispulsa suo de coetu materiai

[1018] copia ferretur magnum per inane soluta,

[1019] sive adeo potius numquam concreta creasset

[1020] ullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset.

[1021] nam certe neque consilio primordia rerum

[1022] ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt

[1023] nec quos quaeque [darent motus pepigere profecto]

[1024] sed quia multa modis multis mutata per omne

[1025] ex infinito vexantur percita plagis,

[1026] omne genus motus et coetus experiundo

[1027] tandem deveniunt in talis disposituras,

[1028] qualibus haec rerum consistit summa creata,

[1029] et multos etiam magnos servata per annos

[1030] ut semel in motus coniectast convenientis,

[1031] efficit ut largis avidum mare fluminis undis

[1032] integrent amnes et solis terra vapore

[1033] fota novet fetus summissaque gens animantum

[1034] floreat et vivant labentis aetheris ignes.

[1035] quod nullo facerent pacto, nisi materiai

[1036] ex infinito suboriri copia posset,

[1037] unde amissa solent reparare in tempore quaeque.

[1038] nam vel uti privata cibo natura animantum

[1039] diffluit amittens corpus, sic omnia debent

[1040] dissolui simul ac defecit suppeditare

[1041] materies aliqua ratione aversa viai.

[1042] nec plagae possunt extrinsecus undique summam

[1043] conservare omnem, quae cumque est conciliata.

[1044] cudere enim crebro possunt partemque morari,

[1045] dum veniant aliae ac suppleri summa queatur;

[1046] inter dum resilire tamen coguntur et una

[1047] principiis rerum spatium tempusque fugai

[1048] largiri, ut possint a coetu libera ferri.

[1049] quare etiam atque etiam suboriri multa necessest,

[1050] et tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae,

[1051] infinita opus est vis undique materiai.

[1052] Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi,

[1053] in medium summae quod dicunt omnia niti

[1054] atque ideo mundi naturam stare sine ullis

[1055] ictibus externis neque quoquam posse resolvi

[1056] summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa,

[1057] ipsum si quicquam posse in se sistere credis,

[1058] et quae pondera sunt sub terris omnia sursum

[1059] nitier in terraque retro requiescere posta,

[1060] ut per aquas quae nunc rerum simulacra videmus;

[1061] et simili ratione animalia suppa vagari

[1062] contendunt neque posse e terris in loca caeli

[1063] reccidere inferiora magis quam corpora nostra

[1064] sponte sua possint in caeli templa volare;

[1065] illi cum videant solem, nos sidera noctis

[1066] cernere et alternis nobiscum tempora caeli

[1067] dividere et noctes parilis agitare diebus.

[1068] sed vanus stolidis haec * * *

[1069] amplexi quod habent perv * * *

[1070] nam medium nihil esse potest * * *

[1071] infinita; neque omnino, si iam [medium sit],

[1072] possit ibi quicquam consistere * * *

[1073] quam quavis alia longe ratione * * *

[1074] omnis enim locus ac spatium, quod in[ane vocamus],

[1075] per medium, per non medium, concedere [debet]

[1076] aeque ponderibus, motus qua cumque feruntur.

[1077] nec quisquam locus est, quo corpora cum venerunt,

[1078] ponderis amissa vi possint stare [in] inani;

[1079] nec quod inane autem est ulli subsistere debet,

[1080] quin, sua quod natura petit, concedere pergat.

[1081] haud igitur possunt tali ratione teneri

[1082] res in concilium medii cuppedine victae.

[1083] Praeterea quoniam non omnia corpora fingunt

[1084] in medium niti, sed terrarum atque liquoris

[1086] umorem ponti magnasque e montibus undas,

[1085] et quasi terreno quae corpore contineantur,

[1087] at contra tenuis exponunt aeris auras

[1088] et calidos simul a medio differrier ignis,

[1089] atque ideo totum circum tremere aethera signis

[1090] et solis flammam per caeli caerula pasci,

[1091] quod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis,

[1092] nec prorsum arboribus summos frondescere ramos

[1093] posse, nisi a terris paulatim cuique cibatum

[1094] * * * [periit in archetypo] * * *

[1095] * * * [periit in archetypo] * * *

[1096] * * * [periit in archetypo] * * *

[1097] * * * [periit in archetypo] * * *

[1098] * * * [periit in archetypo] * * *

[1099] * * * [periit in archetypo] * * *

[1100] * * * [periit in archetypo] * * *

[1101] * * * [periit in archetypo] * * *

[1102] ne volucri ritu flammarum moenia mundi

[1103] diffugiant subito magnum per inane soluta

[1104] et ne cetera consimili ratione sequantur

[1105] neve ruant caeli tonitralia templa superne

[1106] terraque se pedibus raptim subducat et omnis

[1107] inter permixtas rerum caelique ruinas

[1108] corpora solventes abeat per inane profundum,

[1109] temporis ut puncto nihil extet reliquiarum

[1110] desertum praeter spatium et primordia caeca.

[1111] nam qua cumque prius de parti corpora desse

[1112] constitues, haec rebus erit pars ianua leti,

[1113] hac se turba foras dabit omnis materiai.

[1114] Haec sic pernosces parva perductus opella;

[1115] namque alid ex alio clarescet nec tibi caeca

[1116] nox iter eripiet, quin ultima naturai

[1117] pervideas: ita res accendent lumina rebus.