SATURA XV

[1] Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens

[2] Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat

[3] pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin.

[4] effigies sacri nitet aurea cercopitheci,

[5] dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae

[6] atque vetus Thebe centum iacet obruta portis.

[7] illic aeluros, hic piscem fluminis, illic

[8] oppida tota canem venerantur, nemo Dianam.

[9] porrum et caepe nefas violare et frangere morsu

[10] (o sanctas gentes, quibus haec nascuntur in hortis

[11] numina!), lanatis animalibus abstinet omnis

[12] mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:

[13] carnibus humanis vesci licet. attonito cum

[14] tale super cenam facinus narraret Ulixes

[15] Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam

[16] moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo

[17] hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,

[18] fingentem inmanis Laestrygonas et Cyclopas?

[19] nam citius Scyllam vel concurrentia saxa

[20] Cyaneis plenos et tempestatibus utres

[21] crediderim aut tenui percussum verbere Circes

[22] et cum remigibus grunnisse Elpenora porcis.

[23] tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’

[24] sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui

[25] de Corcyraea temetum duxerat urna;

[26] solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat.

[27] nos miranda quidem sed nuper consule Iunco

[28] gesta super calidae referemus moenia Copti,

[29] nos volgi scelus et cunctis graviora coturnis;

[30] nam scelus, a Pyrrha quamquam omnia syrmata volvas,

[31] nullus apud tragicos populus facit. accipe nostro

[32] dira quod exemplum feritas produxerit aevo.

[33] inter finitimos vetus atque antiqua simultas,

[34] inmortale odium et numquam sanabile uulnus,

[35] ardet adhuc Ombos et Tentura. summus utrimque

[36] inde furor volgo, quod numina vicinorum

[37] odit uterque locus, cum solos credat habendos

[38] esse deos quos ipse colit. sed tempore festo

[39] alterius populi rapienda occasio cunctis

[40] visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne

[41] laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae

[42] sentirent positis ad templa et compita mensis

[43] peruigilique toro, quem nocte ac luce iacentem

[44] septimus interdum sol inuenit. horrida sane

[45] Aegyptos, sed luxuria, quantum ipse notavi,

[46] barbara famoso non cedit turba Canopo.

[47] adde quod et facilis victoria de madidis et

[48] blaesis atque mero titubantibus. inde virorum

[49] saltatus nigro tibicine, qualiacumque

[50] unguenta et flores multaeque in fronte coronae:

[51] hinc ieiunum odium. sed iurgia prima sonare

[52] incipiunt; animis ardentibus haec tuba rixae.

[53] dein clamore pari concurritur, et vice teli

[54] saevit nuda manus. paucae sine volnere malae,

[55] vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus

[56] integer. aspiceres iam cuncta per agmina voltus

[57] dimidios, alias facies et hiantia ruptis

[58] ossa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.

[59] ludere se credunt ipsi tamen et puerilis

[60] exercere acies quod nulla cadavera calcent.

[61] et sane quo tot rixantis milia turbae,

[62] si vivunt omnes? ergo acrior impetus et iam

[63] saxa inclinatis per humum quaesita lacertis

[64] incipiunt torquere, domestica seditioni

[65] tela, nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,

[66] vel quo Tydides percussit pondere coxam

[67] Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae

[68] illis dissimiles et nostro tempore natae.

[69] nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero,

[70] terra malos homines nunc educat atque pusillos;

[71] ergo deus, quicumque aspexit, ridet et odit.

[72] a deverticulo repetatur fabula. postquam

[73] subsidiis aucti, pars altera promere ferrum

[74] audet et infestis pugnam instaurare sagittis.

[75] terga fugae celeri praestant instantibus Ombis

[76] qui vicina colunt umbrosae Tentura palmae.

[77] labitur hic quidam nimia formidine cursum

[78] praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum

[79] frusta et particulas, ut multis mortuus unus

[80] sufficeret, totum corrosis ossibus edit

[81] victrix turba, nec ardenti decoxit aeno

[82] aut veribus, longum usque adeo tardumque putavit

[83] expectare focos, contenta cadavere crudo.

[84] hic gaudere libet quod non violaverit ignem,

[85] quem summa caeli raptum de parte Prometheus

[86] donavit terris; elemento gratulor, et te

[87] exultare reor. sed qui mordere cadaver

[88] sustinuit nil umquam hac carne libentius edit;

[89] nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an

[90] prima voluptatem gula senserit, ultimus ante

[91] qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis

[92] per terram digitis aliquid de sanguine gustat.

[93] Vascones, ut fama est, alimentis talibus usi

[94] produxere animas, sed res diversa, sed illic

[95] fortunae inuidia est bellorumque ultima, casus

[96] extremi, longae dira obsidionis egestas.

[97] [huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet

[98] exemplum esse tibi, sicut modo dicta mihi gens.]

[99] post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid

[100] cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis

[101] pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,

[102] membra aliena fame lacerabant, esse parati

[103] et sua. quisnam hominum veniam dare quisue deorum

[104] ventribus abnueret dira atque inmania passis

[105] et quibus illorum poterant ignoscere manes

[106] quorum corporibus vescebantur? melius nos

[107] Zenonis praecepta monent, [nec enim omnia quidam

[108] pro vita facienda putant] sed Cantaber unde

[109] Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?

[110] nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,

[111] Gallia causidicos docuit facunda Britannos,

[112] de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.

[113] nobilis ille tamen populus, quem diximus, et par

[114] virtute atque fide sed maior clade Zacynthos

[115] tale quid excusat: Maeotide saevior ara

[116] Aegyptos. quippe illa nefandi Taurica sacri

[117] inuentrix homines, ut iam quae carmina tradunt

[118] digna fide credas, tantum immolat; ulterius nil

[119] aut gravius cultro timet hostia. quis modo casus

[120] inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo

[121] arma coegerunt tam detestabile monstrum

[122] audere? anne aliam terra Memphitide sicca

[123] inuidiam facerent nolenti surgere Nilo?

[124] qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam

[125] Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,

[126] hac saevit rabie inbelle et inutile volgus

[127] paruula fictilibus solitum dare vela phaselis

[128] et brevibus pictae remis incumbere testae.

[129] nec poenam sceleri inuenies nec digna parabis

[130] supplicia his populis, in quorum mente pares sunt

[131] et similes ira atque fames. mollissima corda

[132] humano generi dare se natura fatetur,

[133] quae lacrimas dedit. haec nostri pars optima sensus.

[134] plorare ergo iubet causam dicentis amici

[135] squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem

[136] circumscriptorem, cuius manantia fletu

[137] ora puellares faciunt incerta capilli.

[138] naturae imperio gemimus, cum funus adultae

[139] virginis occurrit vel terra clauditur infans

[140] et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus

[141] arcana, qualem Cereris volt esse sacerdos,

[142] ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos

[143] a grege mutorum, atque ideo venerabile soli

[144] sortiti ingenium divinorumque capaces

[145] atque exercendis pariendisque artibus apti

[146] sensum a caelesti demissum traximus arce,

[147] cuius egent prona et terram spectantia. mundi

[148] principio indulsit communis conditor illis

[149] tantum animas, nobis animum quoque, mutuus ut nos

[150] adfectus petere auxilium et praestare iuberet,

[151] dispersos trahere in populum, migrare vetusto

[152] de nemore et proavis habitatas linquere siluas,

[153] aedificare domos, laribus coniungere nostris

[154] tectum aliud, tutos vicino limine somnos

[155] ut conlata daret fiducia, protegere armis

[156] lapsum aut ingenti nutantem volnere civem,

[157] communi dare signa tuba, defendier isdem

[158] turribus atque una portarum clave teneri.

[159] sed iam serpentum maior concordia. parcit

[160] cognatis maculis similis fera. quando leoni

[161] fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam

[162] expiravit aper maioris dentibus apri?

[163] Indica tigris agit rabida cum tigride pacem

[164] perpetuam, saevis inter se conuenit ursis.

[165] ast homini ferrum letale incude nefanda

[166] produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum

[167] adsueti coquere et marris ac vomere lassi

[168] nescierint primi gladios extendere fabri.

[169] aspicimus populos quorum non sufficit irae

[170] occidisse aliquem, sed pectora, bracchia, voltum

[171] crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo

[172] vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret

[173] Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui

[174] tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?