SATURA XIII

[1] Exemplo quodcumque malo committitur, ipsi

[2] displicet auctori. prima est haec ultio, quod se

[3] iudice nemo nocens absoluitur, improba quamuis

[4] gratia fallaci praetoris vicerit urna.

[5] quid sentire putas homines, Caluine, recenti

[6] de scelere et fidei violatae crimine? sed nec

[7] tam tenuis census tibi contigit, ut mediocris

[8] iacturae te mergat onus, nec rara videmus

[9] quae pateris: casus multis hic cognitus ac iam

[10] tritus et e medio fortunae ductus aceruo.

[11] ponamus nimios gemitus. flagrantior aequo

[12] non debet dolor esse viri nec volnere maior.

[13] tu quamuis levium minimam exiguamque malorum

[14] particulam vix ferre potes spumantibus ardens

[15] visceribus, sacrum tibi quod non reddat amicus

[16] depositum? stupet haec qui iam post terga reliquit

[17] sexaginta annos Fonteio consule natus?

[18] an nihil in melius tot rerum proficis usu?

[19] magna quidem, sacris quae dat praecepta libellis,

[20] victrix fortunae sapientia, ducimus autem

[21] hos quoque felices, qui ferre incommoda vitae

[22] nec iactare iugum vita didicere magistra.

[23] quae tam festa dies, ut cesset prodere furem,

[24] perfidiam, fraudes atque omni ex crimine lucrum

[25] quaesitum et partos gladio vel pyxide nummos?

[26] rari quippe boni, numera, vix sunt totidem quot

[27] Thebarum portae vel divitis ostia Nili.

[28] nona aetas agitur peioraque saecula ferri

[29] temporibus, quorum sceleri non inuenit ipsa

[30] nomen et a nullo posuit natura metallo.

[31] nos hominum divomque fidem clamore ciemus

[32] quanto Faesidium laudat vocalis agentem

[33] sportula? dic, senior bulla dignissime, nescis

[34] quas habeat veneres aliena pecunia? nescis

[35] quem tua simplicitas risum uulgo moveat, cum

[36] exigis a quoquam ne peieret et putet ullis

[37] esse aliquod numen templis araeque rubenti?

[38] quondam hoc indigenae vivebant more, priusquam

[39] sumeret agrestem posito diademate falcem

[40] Saturnus fugiens, tunc cum virguncula Iuno

[41] et privatus adhuc Idaeis Iuppiter antris;

[42] nulla super nubes convivia caelicolarum

[43] nec puer Iliacus formonsa nec Herculis uxor

[44] ad cyathos et iam siccato nectare tergens

[45] bracchia Volcanus Liparaea nigra taberna;

[46] prandebat sibi quisque deus nec turba deorum

[47] talis ut est hodie, contentaque sidera paucis

[48] numinibus miserum urguebant Atlanta minori

[49] pondere; nondum imi sortitus triste profundi

[50] imperium Sicula toruos cum coniuge Pluton,

[51] nec rota nec Furiae nec saxum aut volturis atri

[52] poena, sed infernis hilares sine regibus umbrae.

[53] inprobitas illo fuit admirabilis aevo,

[54] credebant quo grande nefas et morte piandum

[55] si iuvenis vetulo non adsurrexerat et si

[56] barbato cuicumque puer, licet ipse videret

[57] plura domi fraga et maiores glandis aceruos;

[58] tam venerabile erat praecedere quattuor annis

[59] primaque par adeo sacrae lanugo senectae.

[60] nunc si depositum non infitietur amicus,

[61] si reddat veterem cum tota aerugine follem,

[62] prodigiosa fides et Tuscis digna libellis

[63] quaeque coronata lustrari debeat agna.

[64] egregium sanctumque virum si cerno, bimembri

[65] hoc monstrum puero et miranti sub aratro

[66] piscibus inuentis et fetae comparo mulae,

[67] sollicitus, tamquam lapides effuderit imber

[68] examenque apium longa consederit uva

[69] culmine delubri, tamquam in mare fluxerit amnis

[70] gurgitibus miris et lactis vertice torrens.

[71] intercepta decem quereris sestertia fraude

[72] sacrilega. quid si bis centum perdidit alter

[73] hoc arcana modo, maiorem tertius illa

[74] summam, quam patulae vix ceperat angulus arcae?

[75] tam facile et pronum est superos contemnere testes,

[76] si mortalis idem nemo sciat. aspice quanta

[77] voce neget, quae sit ficti constantia voltus.

[78] per Solis radios Tarpeiaque fulmina iurat

[79] et Martis frameam et Cirrhaei spicula vatis,

[80] per calamos venatricis pharetramque puellae

[81] perque tuum, pater Aegaei Neptune, tridentem,

[82] addit et Herculeos arcus hastamque Mineruae,

[83] quidquid habent telorum armamentaria caeli.

[84] si vero et pater est, ‘comedam’ inquit ‘flebile nati

[85] sinciput elixi Pharioque madentis aceto.’

[86] sunt in fortunae qui casibus omnia ponant

[87] et nullo credant mundum rectore moveri

[88] natura voluente vices et lucis et anni,

[89] atque ideo intrepidi quaecumque altaria tangunt.

[90] [est alius metuens ne crimen poena sequatur.]

[91] hic putat esse deos et peierat, atque ita secum:

[92] ‘decernat quodcumque volet de corpore nostro

[93] Isis et irato feriat mea lumina sistro,

[94] dummodo vel caecus teneam quos abnego nummos.

[95] et pthisis et vomicae putres et dimidium crus

[96] sunt tanti. pauper locupletem optare podagram

[97] nec dubitet Ladas, si non eget Anticyra nec

[98] Archigene; quid enim velocis gloria plantae

[99] praestat et esuriens Pisaeae ramus olivae?

[100] ut sit magna, tamen certe lenta ira deorum est;

[101] si curant igitur cunctos punire nocentes,

[102] quando ad me venient? sed et exorabile numen

[103] fortasse experiar; solet his ignoscere. multi

[104] committunt eadem diverso crimina fato:

[105] ille crucem sceleris pretium tulit, hic diadema.’

[106] sic animum dirae trepidum formidine culpae

[107] confirmat, tunc te sacra ad delubra vocantem

[108] praecedit, trahere immo ultro ac vexare paratus.

[109] nam cum magna malae superest audacia causae,

[110] creditur a multis fiducia. mimum agit ille,

[111] urbani qualem fugitiuus scurra Catulli:

[112] tu miser exclamas, ut Stentora vincere possis,

[113] vel potius quantum Gradiuus Homericus, ‘audis,

[114] Iuppiter, haec nec labra moves, cum mittere vocem

[115] debueris vel marmoreus vel aeneus? aut cur

[116] in carbone tuo charta pia tura soluta

[117] ponimus et sectum vituli iecur albaque porci

[118] omenta? ut video, nullum discrimen habendum est

[119] effigies inter vestras statuamque Vagelli.’

[120] accipe quae contra valeat solacia ferre

[121] et qui nec Cynicos nec Stoica dogmata legit

[122] a Cynicis tunica distantia, non Epicurum

[123] suspicit exigui laetum plantaribus horti.

[124] curentur dubii medicis maioribus aegri:

[125] tu venam vel discipulo committe Philippi.

[126] si nullum in terris tam detestabile factum

[127] ostendis, taceo, nec pugnis caedere pectus

[128] te veto nec plana faciem contundere palma,

[129] quandoquidem accepto claudenda est ianua damno,

[130] et maiore domus gemitu, maiore tumultu

[131] planguntur nummi quam funera; nemo dolorem

[132] fingit in hoc casu, vestem diducere summam

[133] contentus, vexare oculos umore coacto:

[134] ploratur lacrimis amissa pecunia veris.

[135] sed si cuncta vides simili fora plena querella,

[136] si deciens lectis diversa parte tabellis

[137] vana superuacui dicunt chirographa ligni,

[138] arguit ipsorum quos littera gemmaque princeps

[139] sardonychum, loculis quae custoditur eburnis,

[140] ten, o delicias, extra communia censes

[141] ponendum, quia tu gallinae filius albae,

[142] nos viles pulli nati infelicibus ovis?

[143] rem pateris modicam et mediocri bile ferendam,

[144] si flectas oculos maiora ad crimina. confer

[145] conductum latronem, incendia sulpure coepta

[146] atque dolo, primos cum ianua colligit ignes;

[147] confer et hos, veteris qui tollunt grandia templi

[148] pocula adorandae robiginis et populorum

[149] dona vel antiquo positas a rege coronas;

[150] haec ibi si non sunt, minor exstat sacrilegus qui

[151] radat inaurati femur Herculis et faciem ipsam

[152] Neptuni, qui bratteolam de Castore ducat;

[153] [an dubitet solitus totum conflare Tonantem?]

[154] confer et artifices mercatoremque veneni

[155] et deducendum corio bovis in mare, cum quo

[156] clauditur aduersis innoxia simia fatis.

[157] haec quota pars scelerum, quae custos Gallicus urbis

[158] usque a lucifero donec lux occidat audit?

[159] humani generis mores tibi nosse volenti

[160] sufficit una domus; paucos consume dies et

[161] dicere te miserum, postquam illinc veneris, aude.

[162] quis tumidum guttur miratur in Alpibus aut quis

[163] in Meroe crasso maiorem infante mamillam?

[164] caerula quis stupuit Germani lumina, flavam

[165] caesariem et madido torquentem cornua cirro?

[166] [nempe quod haec illis natura est omnibus una.]

[167] ad subitas Thracum volucres nubemque sonoram

[168] Pygmaeus paruis currit bellator in armis,

[169] mox inpar hosti raptusque per aera curuis

[170] unguibus a saeva fertur grue. si videas hoc

[171] gentibus in nostris, risu quatiare; sed illic,

[172] quamquam eadem adsidue spectentur proelia, ridet

[173] nemo, ubi tota cohors pede non est altior uno.

[174] ‘nullane peiuri capitis fraudisque nefandae

[175] poena erit?’ abreptum crede hunc graviore catena

[176] protinus et nostro (quid plus velit ira?) necari

[177] arbitrio: manet illa tamen iactura nec umquam

[178] depositum tibi sospes erit, sed corpore trunco

[179] inuidiosa dabit minimus solacia sanguis.

[180] ‘at vindicta bonum vita iucundius ipsa.’

[181] nempe hoc indocti, quorum praecordia nullis

[182] interdum aut levibus videas flagrantia causis.

[183] [quantulacumque adeo est occasio sufficit irae.]

[184] Chrysippus non dicet idem nec mite Thaletis

[185] ingenium dulcique senex vicinus Hymetto,

[186] qui partem acceptae saeva inter vincla cicutae

[187] accusatori nollet dare. [plurima felix

[188] paulatim vitia atque errores exuit, omnes

[189] prima docens rectum, sapientia.] quippe minuti

[190] semper et infirmi est animi exiguique voluptas

[191] ultio. continuo sic collige, quod vindicta

[192] nemo magis gaudet quam femina. cur tamen hos tu

[193] evasisse putes, quos diri conscia facti

[194] mens habet attonitos et surdo verbere caedit

[195] occultum quatiente animo tortore flagellum?

[196] poena autem vehemens ac multo saevior illis

[197] quas et Caedicius gravis inuenit et Rhadamanthus,

[198] nocte dieque suum gestare in pectore testem.

[199] Spartano cuidam respondit Pythia vates

[200] haut inpunitum quondam fore quod dubitaret

[201] depositum retinere et fraudem iure tueri

[202] iurando. quaerebat enim quae numinis esset

[203] mens et an hoc illi facinus suaderet Apollo.

[204] reddidit ergo metu, non moribus, et tamen omnem

[205] vocem adyti dignam templo veramque probavit

[206] extinctus tota pariter cum prole domoque

[207] et quamuis longa deductis gente propinquis.

[208] has patitur poenas peccandi sola voluntas.

[209] nam scelus intra se tacitum qui cogitat ullum

[210] facti crimen habet. cedo si conata peregit.

[211] perpetua anxietas nec mensae tempore cessat

[212] faucibus ut morbo siccis interque molares

[213] difficili crescente cibo, sed vina misellus

[214] expuit, Albani veteris pretiosa senectus

[215] displicet; ostendas melius, densissima ruga

[216] cogitur in frontem velut acri ducta Falerno.

[217] nocte brevem si forte indulsit cura soporem

[218] et toto versata toro iam membra quiescunt,

[219] continuo templum et violati numinis aras

[220] et, quod praecipuis mentem sudoribus urguet,

[221] te videt in somnis; tua sacra et maior imago

[222] humana turbat pavidum cogitque fateri.

[223] hi sunt qui trepidant et ad omnia fulgura pallent,

[224] cum tonat, exanimes primo quoque murmure caeli,

[225] non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed

[226] iratus cadat in terras et iudicet ignis.

[227] illa nihil nocuit, cura graviore timetur

[228] proxima tempestas velut hoc dilata sereno.

[229] praeterea lateris vigili cum febre dolorem

[230] si coepere pati, missum ad sua corpora morbum

[231] infesto credunt a numine; saxa deorum

[232] haec et tela putant. pecudem spondere sacello

[233] balantem et Laribus cristam promittere galli

[234] non audent; quid enim sperare nocentibus aegris

[235] concessum? vel quae non dignior hostia vita?

[236] [mobilis et varia est ferme natura malorum.]

[237] cum scelus admittunt, superest constantia; quod fas

[238] atque nefas tandem incipiunt sentire peractis

[239] criminibus. tamen ad mores natura recurrit

[240] damnatos fixa et mutari nescia. nam quis

[241] peccandi finem posuit sibi? quando recepit

[242] eiectum semel attrita de fronte ruborem?

[243] quisnam hominum est quem tu contentum videris uno

[244] flagitio? dabit in laqueum vestigia noster

[245] perfidus et nigri patietur carceris uncum

[246] aut maris Aegaei rupem scopulosque frequentes

[247] exulibus magnis. poena gaudebis amara

[248] nominis inuisi tandemque fatebere laetus

[249] nec surdum nec Teresian quemquam esse deorum.