LIBER VIII

[1] Ut belli signum Laurenti Turnus ab arce

[2] extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,

[3] utque acris concussit equos utque impulit arma,

[4] extemplo turbati animi, simul omne tumultu

[5] coniurat trepido Latium saevitque iuventus

[6] effera. ductores primi Messapus et Ufens

[7] contemptorque deum Mezentius undique cogunt

[8] auxilia et latos vastant cultoribus agros.

[9] mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem

[10] qui petat auxilium, et Latio consistere Teucros,

[11] advectum Aenean classi victosque penatis

[12] inferre et fatis regem se dicere posci

[13] edoceat, multasque viro se adiungere gentis

[14] Dardanio et late Latio increbrescere nomen:

[15] quid struat his coeptis, quem, si fortuna sequatur,

[16] eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi

[17] quam Turno regi aut regi apparere Latino.

[18] Talia per Latium. quae Laomedontius heros

[19] cuncta videns magno curarum fluctuat aestu,

[20] atque animum nunc huc celerem nunc dividit illuc

[21] in partisque rapit varias perque omnia versat,

[22] sicut aquae tremulum labris ubi lumen a?nis

[23] sole repercussum aut radiantis imagine lunae

[24] omnia pervolitat late loca, iamque sub auras

[25] erigitur summique ferit laquearia tecti.

[26] nox erat et terras animalia fessa per omnis

[27] alituum pecudumque genus sopor altus habebat,

[28] cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe

[29] Aeneas, tristi turbatus pectora bello,

[30] procubuit seramque dedit per membra quietem.

[31] huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno

[32] populeas inter senior se attollere frondes

[33] visus (eum tenuis glauco velabat amictu

[34] carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo),

[35] tum sic adfari et curas his demere dictis:

[36] ‘O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem

[37] qui revehis nobis aeternaque Pergama servas,

[38] exspectate solo Laurenti arvisque Latinis,

[39] hic tibi certa domus, certi (ne absiste) penates.

[40] neu belli terrere minis; tumor omnis et irae

[41] concessere deum.

[42] iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,

[43] litoreis ingens inventa sub ilicibus sus

[44] triginta capitum fetus enixa iacebit,

[45] alba solo recubans, albi circum ubera nati.

[46] [hic locus urbis erit, requies ea certa laborum,]

[47] ex quo ter denis urbem redeuntibus annis

[48] Ascanius clari condet cognominis Albam.

[49] haud incerta cano. nunc qua ratione quod instat

[50] expedias victor, paucis (adverte) docebo.

[51] Arcades his oris, genus a Pallante profectum,

[52] qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,

[53] delegere locum et posuere in montibus urbem

[54] Pallantis proavi de nomine Pallanteum.

[55] hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;

[56] hos castris adhibe socios et foedera iunge.

[57] ipse ego te ripis et recto flumine ducam,

[58] adversum remis superes subvectus ut amnem.

[59] surge age, nate dea, primisque cadentibus astris

[60] Iunoni fer rite preces, iramque minasque

[61] supplicibus supera votis. mihi victor honorem

[62] persolves. ego sum pleno quem flumine cernis

[63] stringentem ripas et pinguia culta secantem,

[64] caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.

[65] hic mihi magna domus, celsis caput urbibus exit.’

[66] Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto

[67] ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.

[68] surgit et aetherii spectans orientia solis

[69] lumina rite cavis undam de flumine palmis

[70] sustinet ac talis effundit ad aethera voces:

[71] ‘Nymphae, Laurentes Nymphae, genus amnibus unde est,

[72] tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,

[73] accipite Aenean et tandem arcete periclis.

[74] quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra

[75] fonte tenent, quocumque solo pulcherrimus exis,

[76] semper honore meo, semper celebrabere donis

[77] corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum.

[78] adsis o tantum et propius tua numina firmes.’

[79] sic memorat, geminasque legit de classe biremis

[80] remigioque aptat, socios simul instruit armis.

[81] Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum,

[82] candida per silvam cum fetu concolor albo

[83] procubuit viridique in litore conspicitur sus;

[84] quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxima Iuno,

[85] mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.

[86] Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem

[87] leniit, et tacita refluens ita substitit unda,

[88] mitis ut in morem stagni placidaeque paludis

[89] sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.

[90] ergo iter inceptum celerant rumore secundo:

[91] labitur uncta vadis abies; mirantur et undae,

[92] miratur nemus insuetum fulgentia longe

[93] scuta virum fluvio pictasque innare carinas.

[94] olli remigio noctemque diemque fatigant

[95] et longos superant flexus, variisque teguntur

[96] arboribus, viridisque secant placido aequore silvas.

[97] sol medium caeli conscenderat igneus orbem

[98] cum muros arcemque procul ac rara domorum

[99] tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo

[100] aequavit, tum res inopes Euandrus habebat.

[101] ocius advertunt proras urbique propinquant.

[102] Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem

[103] Amphitryoniadae magno divisque ferebat

[104] ante urbem in luco. Pallas huic filius una,

[105] una omnes iuvenum primi pauperque senatus

[106] tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.

[107] ut celsas videre rates atque inter opacum

[108] adlabi nemus et tacitos incumbere remis,

[109] terrentur visu subito cunctique relictis

[110] consurgunt mensis. audax quos rumpere Pallas

[111] sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse,

[112] et procul e tumulo: ‘iuvenes, quae causa subegit

[113] ignotas temptare vias? quo tenditis?’ inquit.

[114] ‘qui genus? unde domo? pacemne huc fertis an arma?’

[115] tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta

[116] paciferaeque manu ramum praetendit olivae:

[117] ‘Troiugenas ac tela vides inimica Latinis,

[118] quos illi bello profugos egere superbo.

[119] Euandrum petimus. ferte haec et dicite lectos

[120] Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.’

[121] obstipuit tanto percussus nomine Pallas:

[122] ‘egredere o quicumque es’ ait ‘coramque parentem

[123] adloquere ac nostris succede penatibus hospes.’

[124] excepitque manu dextramque amplexus inhaesit;

[125] progressi subeunt luco fluviumque relinquunt.

[126] Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:

[127] ‘optime Graiugenum, cui me Fortuna precari

[128] et vitta comptos voluit praetendere ramos,

[129] non equidem extimui Danaum quod ductor et Arcas

[130] quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;

[131] sed mea me virtus et sancta oracula divum

[132] cognatique patres, tua terris didita fama,

[133] coniunxere tibi et fatis egere volentem.

[134] Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,

[135] Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus,

[136] advehitur Teucros; Electram maximus Atlas

[137] edidit, aetherios umero qui sustinet orbis.

[138] vobis Mercurius pater est, quem candida Maia

[139] Cyllenae gelido conceptum vertice fudit;

[140] at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,

[141] idem Atlas generat caeli qui sidera tollit.

[142] sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.

[143] his fretus non legatos neque prima per artem

[144] temptamenta tui pepigi; me, me ipse meumque

[145] obieci caput et supplex ad limina veni.

[146] gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello

[147] insequitur; nos si pellant nihil afore credunt

[148] quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant,

[149] et mare quod supra teneant quodque adluit infra.

[150] accipe daque fidem. sunt nobis fortia bello

[151] pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.’

[152] Dixerat Aeneas. ille os oculosque loquentis

[153] iamdudum et totum lustrabat lumine corpus.

[154] tum sic pauca refert: ‘ut te, fortissime Teucrum,

[155] accipio agnoscoque libens! ut verba parentis

[156] et vocem Anchisae magni vultumque recordor!

[157] nam memini Hesionae visentem regna sororis

[158] Laomedontiaden Priamum Salamina petentem

[159] protinus Arcadiae gelidos invisere finis.

[160] tum mihi prima genas vestibat flore iuventas,

[161] mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum

[162] Laomedontiaden; sed cunctis altior ibat

[163] Anchises. mihi mens iuvenali ardebat amore

[164] compellare virum et dextrae coniungere dextram;

[165] accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.

[166] ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas

[167] discedens chlamydemque auro dedit intertextam,

[168] frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.

[169] ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,

[170] et lux cum primum terris se crastina reddet,

[171] auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.

[172] interea sacra haec, quando huc venistis amici,

[173] annua, quae differre nefas, celebrate faventes

[174] nobiscum, et iam nunc sociorum adsuescite mensis.’

[175] Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi

[176] pocula gramineoque viros locat ipse sedili,

[177] praecipuumque toro et villosi pelle leonis

[178] accipit Aenean solioque invitat acerno.

[179] tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos

[180] viscera tosta ferunt taurorum, onerantque canistris

[181] dona laboratae Cereris, Bacchumque ministrant.

[182] vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus

[183] perpetui tergo bovis et lustralibus extis.

[184] Postquam exempta fames et amor compressus edendi,

[185] rex Euandrus ait: ‘non haec sollemnia nobis,

[186] has ex more dapes, hanc tanti numinis aram

[187] vana superstitio veterumque ignara deorum

[188] imposuit: saevis, hospes Troiane, periclis

[189] servati facimus meritosque novamus honores.

[190] iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,

[191] disiectae procul ut moles desertaque montis

[192] stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.

[193] hic spelunca fuit vasto summota recessu,

[194] semihominis Caci facies quam dira tenebat

[195] solis inaccessam radiis; semperque recenti

[196] caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis

[197] ora virum tristi pendebant pallida tabo.

[198] huic monstro Volcanus erat pater: illius atros

[199] ore vomens ignis magna se mole ferebat.

[200] attulit et nobis aliquando optantibus aetas

[201] auxilium adventumque dei. nam maximus ultor

[202] tergemini nece Geryonae spoliisque superbus

[203] Alcides aderat taurosque hac victor agebat

[204] ingentis, vallemque boves amnemque tenebant.

[205] at furis Caci mens effera, ne quid inausum

[206] aut intractatum scelerisve dolive fuisset,

[207] quattuor a stabulis praestanti corpore tauros

[208] avertit, totidem forma superante iuvencas.

[209] atque hos, ne qua forent pedibus vestigia rectis,

[210] cauda in speluncam tractos versisque viarum

[211] indiciis raptor saxo occultabat opaco;

[212] quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.

[213] interea, cum iam stabulis saturata moveret

[214] Amphitryoniades armenta abitumque pararet,

[215] discessu mugire boves atque omne querelis

[216] impleri nemus et colles clamore relinqui.

[217] reddidit una boum vocem vastoque sub antro

[218] mugiit et Caci spem custodita fefellit.

[219] hic vero Alcidae furiis exarserat atro

[220] felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum

[221] robur, et a?rii cursu petit ardua montis.

[222] tum primum nostri Cacum videre timentem

[223] turbatumque oculis; fugit ilicet ocior Euro

[224] speluncamque petit, pedibus timor addidit alas.

[225] ut sese inclusit ruptisque immane catenis

[226] deiecit saxum, ferro quod et arte paterna

[227] pendebat, fultosque emuniit obice postis,

[228] ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque

[229] accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,

[230] dentibus infrendens. ter totum fervidus ira

[231] lustrat Aventini montem, ter saxea temptat

[232] limina nequiquam, ter fessus valle resedit.

[233] stabat acuta silex praecisis undique saxis

[234] speluncae dorso insurgens, altissima visu,

[235] dirarum nidis domus opportuna volucrum.

[236] hanc, ut prona iugo laevum incumbebat ad amnem,

[237] dexter in adversum nitens concussit et imis

[238] avulsam solvit radicibus, inde repente

[239] impulit; impulsu quo maximus intonat aether,

[240] dissultant ripae refluitque exterritus amnis.

[241] at specus et Caci detecta apparuit ingens

[242] regia, et umbrosae penitus patuere cavernae,

[243] non secus ac si qua penitus vi terra dehiscens

[244] infernas reseret sedes et regna recludat

[245] pallida, dis invisa, superque immane barathrum

[246] cernatur, trepident immisso lumine Manes.

[247] ergo insperata deprensum luce repente

[248] inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem

[249] desuper Alcides telis premit, omniaque arma

[250] advocat et ramis vastisque molaribus instat.

[251] ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,

[252] faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)

[253] evomit involuitque domum caligine caeca

[254] prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro

[255] fumiferam noctem commixtis igne tenebris.

[256] non tulit Alcides animis, seque ipse per ignem

[257] praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam

[258] fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.

[259] hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem

[260] corripit in nodum complexus, et angit inhaerens

[261] elisos oculos et siccum sanguine guttur.

[262] panditur extemplo foribus domus atra revulsis

[263] abstractaeque boves abiurataeque rapinae

[264] caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver

[265] protrahitur. nequeunt expleri corda tuendo

[266] terribilis oculos, vultum villosaque saetis

[267] pectora semiferi atque exstinctos faucibus ignis.

[268] ex illo celebratus honos laetique minores

[269] servavere diem, primusque Potitius auctor

[270] et domus Herculei custos Pinaria sacri

[271] hanc aram luco statuit, quae maxima semper

[272] dicetur nobis et erit quae maxima semper.

[273] quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum

[274] cingite fronde comas et pocula porgite dextris,

[275] communemque vocate deum et date vina volentes.’

[276] dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra

[277] velavitque comas foliisque innexa pependit,

[278] et sacer implevit dextram scyphus. ocius omnes

[279] in mensam laeti libant divosque precantur.

[280] Devexo interea propior fit Vesper Olympo.

[281] iamque sacerdotes primusque Potitius ibant

[282] pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.

[283] instaurant epulas et mensae grata secundae

[284] dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.

[285] tum Salii ad cantus incensa altaria circum

[286] populeis adsunt evincti tempora ramis,

[287] hic iuvenum chorus, ille senum, qui carmine laudes

[288] Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae

[289] monstra manu geminosque premens eliserit anguis,

[290] ut bello egregias idem disiecerit urbes,

[291] Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores

[292] rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae

[293] pertulerit. ‘tu nubigenas, invicte, bimembris

[294] Hylaeumque Pholumque manu, tu Cresia mactas

[295] prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.

[296] te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci

[297] ossa super recubans antro semesa cruento;

[298] nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus

[299] arduus arma tenens; non te rationis egentem

[300] Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.

[301] salve, vera Iovis proles, decus addite divis,

[302] et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.’

[303] talia carminibus celebrant; super omnia Caci

[304] speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.

[305] consonat omne nemus strepitu collesque resultant.

[306] Exim se cuncti divinis rebus ad urbem

[307] perfectis referunt. ibat rex obsitus aevo,

[308] et comitem Aenean iuxta natumque tenebat

[309] ingrediens varioque viam sermone levabat.

[310] miratur facilisque oculos fert omnia circum

[311] Aeneas, capiturque locis et singula laetus

[312] exquiritque auditque virum monimenta priorum.

[313] tum rex Euandrus Romanae conditor arcis:

[314] ‘haec nemora indigenae Fauni Nymphaeque tenebant

[315] gensque virum truncis et duro robore nata,

[316] quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros

[317] aut componere opes norant aut parcere parto,

[318] sed rami atque asper victu venatus alebat.

[319] primus ab aetherio venit Saturnus Olympo

[320] arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.

[321] is genus indocile ac dispersum montibus altis

[322] composuit legesque dedit, Latiumque vocari

[323] maluit, his quoniam latuisset tutus in oris.

[324] aurea quae perhibent illo sub rege fuere

[325] saecula: sic placida populos in pace regebat,

[326] deterior donec paulatim ac decolor aetas

[327] et belli rabies et amor successit habendi.

[328] tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,

[329] saepius et nomen posuit Saturnia tellus;

[330] tum reges asperque immani corpore Thybris,

[331] a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim

[332] diximus; amisit verum vetus Albula nomen.

[333] me pulsum patria pelagique extrema sequentem

[334] Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum

[335] his posuere locis, matrisque egere tremenda

[336] Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.’

[337] Vix ea dicta, dehinc progressus monstrat et aram

[338] et Carmentalem Romani nomine portam

[339] quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,

[340] vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros

[341] Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.

[342] hinc lucum ingentem, quem Romulus acer asylum

[343] rettulit, et gelida monstrat sub rupe Lupercal

[344] Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.

[345] nec non et sacri monstrat nemus Argileti

[346] testaturque locum et letum docet hospitis Argi.

[347] hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit

[348] aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.

[349] iam tum religio pavidos terrebat agrestis

[350] dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.

[351] ‘hoc nemus, hunc’ inquit ‘frondoso vertice collem

[352] (quis deus incertum est) habitat deus; Arcades ipsum

[353] credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem

[354] aegida concuteret dextra nimbosque cieret.

[355] haec duo praeterea disiectis oppida muris,

[356] reliquias veterumque vides monimenta virorum.

[357] hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem;

[358] Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.’

[359] talibus inter se dictis ad tecta subibant

[360] pauperis Euandri, passimque armenta videbant

[361] Romanoque foro et lautis mugire Carinis.

[362] ut ventum ad sedes, ‘haec’ inquit ‘limina victor

[363] Alcides subiit, haec illum regia cepit.

[364] aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum

[365] finge deo, rebusque veni non asper egenis.’

[366] dixit, et angusti subter fastigia tecti

[367] ingentem Aenean duxit stratisque locavit

[368] effultum foliis et pelle Libystidis ursae:

[369] nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.

[370] At Venus haud animo nequiquam exterrita mater

[371] Laurentumque minis et duro mota tumultu

[372] Volcanum adloquitur, thalamoque haec coniugis aureo

[373] incipit et dictis divinum aspirat amorem:

[374] ‘dum bello Argolici vastabant Pergama reges

[375] debita casurasque inimicis ignibus arces,

[376] non ullum auxilium miseris, non arma rogavi

[377] artis opisque tuae, nec te, carissime coniunx,

[378] incassumve tuos volui exercere labores,

[379] quamvis et Priami deberem plurima natis,

[380] et durum Aeneae flevissem saepe laborem.

[381] nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:

[382] ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen

[383] arma rogo, genetrix nato. te filia Nerei,

[384] te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.

[385] aspice qui coeant populi, quae moenia clausis

[386] ferrum acuant portis in me excidiumque meorum.’

[387] dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis

[388] cunctantem amplexu molli fovet. ille repente

[389] accepit solitam flammam, notusque medullas

[390] intravit calor et labefacta per ossa cucurrit,

[391] non secus atque olim tonitru cum rupta corusco

[392] ignea rima micans percurrit lumine nimbos;

[393] sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.

[394] tum pater aeterno fatur devinctus amore:

[395] ‘quid causas petis ex alto? fiducia cessit

[396] quo tibi, diva, mei? similis si cura fuisset,

[397] tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset;

[398] nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant

[399] stare decemque alios Priamum superesse per annos.

[400] et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,

[401] quidquid in arte mea possum promittere curae,

[402] quod fieri ferro liquidove potest electro,

[403] quantum ignes animaeque valent, absiste precando

[404] viribus indubitare tuis.’ ea verba locutus

[405] optatos dedit amplexus placidumque petivit

[406] coniugis infusus gremio per membra soporem.

[407] Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae

[408] curriculo expulerat somnum, cum femina primum,

[409] cui tolerare colo vitam tenuique Minerva

[410] impositum, cinerem et sopitos suscitat ignis

[411] noctem addens operi, famulasque ad lumina longo

[412] exercet penso, castum ut servare cubile

[413] coniugis et possit parvos educere natos:

[414] haud secus ignipotens nec tempore segnior illo

[415] mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.

[416] insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque

[417] erigitur Liparen fumantibus ardua saxis,

[418] quam subter specus et Cyclopum exesa caminis

[419] antra Aetnaea tonant, validique incudibus ictus

[420] auditi referunt gemitus, striduntque cavernis

[421] stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,

[422] Volcani domus et Volcania nomine tellus.

[423] hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.

[424] ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,

[425] Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.

[426] his informatum manibus iam parte polita

[427] fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo

[428] deicit in terras, pars imperfecta manebat.

[429] tris imbris torti radios, tris nubis aquosae

[430] addiderant, rutuli tris ignis et alitis Austri.

[431] fulgores nunc terrificos sonitumque metumque

[432] miscebant operi flammisque sequacibus iras.

[433] parte alia Marti currumque rotasque volucris

[434] instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;

[435] aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,

[436] certatim squamis serpentum auroque polibant

[437] conexosque anguis ipsamque in pectore divae

[438] Gorgona desecto vertentem lumina collo.

[439] ‘tollite cuncta’ inquit ‘coeptosque auferte labores,

[440] Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:

[441] arma acri facienda viro. nunc viribus usus,

[442] nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.

[443] praecipitate moras.’ nec plura effatus, at illi

[444] ocius incubuere omnes pariterque laborem

[445] sortiti. fluit aes rivis aurique metallum

[446] vulnificusque chalybs vasta fornace liquescit.

[447] ingentem clipeum informant, unum omnia contra

[448] tela Latinorum, septenosque orbibus orbis

[449] impediunt. alii ventosis follibus auras

[450] accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt

[451] aera lacu; gemit impositis incudibus antrum;

[452] illi inter sese multa vi bracchia tollunt

[453] in numerum, versantque tenaci forcipe massam.

[454] Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,

[455] Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma

[456] et matutini volucrum sub culmine cantus.

[457] consurgit senior tunicaque inducitur artus

[458] et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis.

[459] tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem

[460] demissa ab laeva pantherae terga retorquens.

[461] nec non et gemini custodes limine ab alto

[462] praecedunt gressumque canes comitantur erilem.

[463] hospitis Aeneae sedem et secreta petebat

[464] sermonum memor et promissi muneris heros.

[465] nec minus Aeneas se matutinus agebat;

[466] filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.

[467] congressi iungunt dextras mediisque residunt

[468] aedibus et licito tandem sermone fruuntur.

[469] rex prior haec:

[470] ‘maxime Teucrorum ductor, quo sospite numquam

[471] res equidem Troiae victas aut regna fatebor,

[472] nobis ad belli auxilium pro nomine tanto

[473] exiguae vires; hinc Tusco claudimur amni,

[474] hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.

[475] sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis

[476] iungere castra paro, quam fors inopina salutem

[477] ostentat: fatis huc te poscentibus adfers.

[478] haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto

[479] urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam

[480] gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.

[481] hanc multos florentem annos rex deinde superbo

[482] imperio et saevis tenuit Mezentius armis.

[483] quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni

[484] effera? di capiti ipsius generique reservent!

[485] mortua quin etiam iungebat corpora vivis

[486] componens manibusque manus atque oribus ora,

[487] tormenti genus, et sanie taboque fluentis

[488] complexu in misero longa sic morte necabat.

[489] at fessi tandem cives infanda furentem

[490] armati circumsistunt ipsumque domumque,

[491] obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.

[492] ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros

[493] confugere et Turni defendier hospitis armis.

[494] ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis,

[495] regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.

[496] his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.

[497] toto namque fremunt condensae litore puppes

[498] signaque ferre iubent, retinet longaevus haruspex

[499] fata canens: ‘o Maeoniae delecta iuventus,

[500] flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem

[501] fert dolor et merita accendit Mezentius ira,

[502] nulli fas Italo tantam subiungere gentem:

[503] externos optate duces.’ tum Etrusca resedit

[504] hoc acies campo monitis exterrita divum.

[505] ipse oratores ad me regnique coronam

[506] cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,

[507] succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.

[508] sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus

[509] invidet imperium seraeque ad fortia vires.

[510] natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella

[511] hinc partem patriae traheret. tu, cuius et annis

[512] et generi fatum indulget, quem numina poscunt,

[513] ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.

[514] hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,

[515] Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro

[516] militiam et grave Martis opus, tua cernere facta

[517] adsuescat, primis et te miretur ab annis.

[518] Arcadas huic equites bis centum, robora pubis

[519] lecta dabo, totidemque suo tibi nomine Pallas.’

[520] Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant

[521] Aeneas Anchisiades et fidus Achates,

[522] multaque dura suo tristi cum corde putabant,

[523] ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.

[524] namque improviso vibratus ab aethere fulgor

[525] cum sonitu venit et ruere omnia visa repente,

[526] Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.

[527] suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens.

[528] arma inter nubem caeli in regione serena

[529] per sudum rutilare vident et pulsa tonare.

[530] obstipuere animis alii, sed Troius heros

[531] agnovit sonitum et divae promissa parentis.

[532] tum memorat: ‘ne vero, hospes, ne quaere profecto

[533] quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.

[534] hoc signum cecinit missuram diva creatrix,

[535] si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras

[536] laturam auxilio.

[537] heu quantae miseris caedes Laurentibus instant!

[538] quas poenas mihi, Turne, dabis! quam multa sub undas

[539] scuta virum galeasque et fortia corpora volves,

[540] Thybri pater! poscant acies et foedera rumpant.’

[541] Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto

[542] et primum Herculeis sopitas ignibus aras

[543] excitat, hesternumque larem parvosque penatis

[544] laetus adit; mactat lectas de more bidentis

[545] Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus.

[546] post hinc ad navis graditur sociosque revisit,

[547] quorum de numero qui sese in bella sequantur

[548] praestantis virtute legit; pars cetera prona

[549] fertur aqua segnisque secundo defluit amni,

[550] nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.

[551] dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;

[552] ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis

[553] pellis obit totum praefulgens unguibus aureis.

[554] Fama volat parvam subito vulgata per urbem

[555] ocius ire equites Tyrrheni ad limina regis.

[556] vota metu duplicant matres, propiusque periclo

[557] it timor et maior Martis iam apparet imago.

[558] tum pater Euandrus dextram complexus euntis

[559] haeret inexpletus lacrimans ac talia fatur:

[560] ‘o mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,

[561] qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa

[562] stravi scutorumque incendi victor acervos

[563] et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,

[564] nascenti cui tris animas Feronia mater

[565] (horrendum dictu) dederat, terna arma movenda –

[566] ter leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis

[567] abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:

[568] non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,

[569] nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam

[570] huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset

[571] funera, tam multis viduasset civibus urbem.

[572] at vos, o superi, et divum tu maxime rector

[573] Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis

[574] et patrias audite preces. si numina vestra

[575] incolumem Pallanta mihi, si fata reservant,

[576] si visurus eum vivo et venturus in unum,

[577] vitam oro, patior quemvis durare laborem.

[578] sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris,

[579] nunc, nunc o liceat crudelem abrumpere vitam,

[580] dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,

[581] dum te, care puer, mea sola et sera voluptas,

[582] complexu teneo, gravior neu nuntius auris

[583] vulneret.’ haec genitor digressu dicta supremo

[584] fundebat; famuli conlapsum in tecta ferebant.

[585] Iamque adeo exierat portis equitatus apertis

[586] Aeneas inter primos et fidus Achates,

[587] inde alii Troiae proceres; ipse agmine Pallas

[588] it medio chlamyde et pictis conspectus in armis,

[589] qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,

[590] quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,

[591] extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.

[592] stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur

[593] pulveream nubem et fulgentis aere catervas.

[594] olli per dumos, qua proxima meta viarum,

[595] armati tendunt; it clamor, et agmine facto

[596] quadripedante putrem sonitu quatit ungula campum.

[597] est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,

[598] religione patrum late sacer; undique colles

[599] inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.

[600] Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,

[601] arvorum pecorisque deo, lucumque diemque,

[602] qui primi finis aliquando habuere Latinos.

[603] haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant

[604] castra locis, celsoque omnis de colle videri

[605] iam poterat legio et latis tendebat in arvis.

[606] huc pater Aeneas et bello lecta iuventus

[607] succedunt, fessique et equos et corpora curant.

[608] At Venus aetherios inter dea candida nimbos

[609] dona ferens aderat; natumque in valle reducta

[610] ut procul egelido secretum flumine vidit,

[611] talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:

[612] ‘en perfecta mei promissa coniugis arte

[613] munera. ne mox aut Laurentis, nate, superbos

[614] aut acrem dubites in proelia poscere Turnum.’

[615] dixit, et amplexus nati Cytherea petivit,

[616] arma sub adversa posuit radiantia quercu.

[617] ille deae donis et tanto laetus honore

[618] expleri nequit atque oculos per singula voluit,

[619] miraturque interque manus et bracchia versat

[620] terribilem cristis galeam flammasque vomentem,

[621] fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem,

[622] sanguineam, ingentem, qualis cum caerula nubes

[623] solis inardescit radiis longeque refulget;

[624] tum levis ocreas electro auroque recocto,

[625] hastamque et clipei non enarrabile textum.

[626] Illic res Italas Romanorumque triumphos

[627] haud vatum ignarus venturique inscius aevi

[628] fecerat ignipotens, illic genus omne futurae

[629] stirpis ab Ascanio pugnataque in ordine bella.

[630] fecerat et viridi fetam Mavortis in antro

[631] procubuisse lupam, geminos huic ubera circum

[632] ludere pendentis pueros et lambere matrem

[633] impavidos, illam tereti cervice reflexa

[634] mulcere alternos et corpora fingere lingua.

[635] nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas

[636] consessu caueae, magnis Circensibus actis,

[637] addiderat, subitoque novum consurgere bellum

[638] Romulidis Tatioque seni Curibusque severis.

[639] post idem inter se posito certamine reges

[640] armati Iovis ante aram paterasque tenentes

[641] stabant et caesa iungebant foedera porca.

[642] haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae

[643] distulerant (at tu dictis, Albane, maneres!),

[644] raptabatque viri mendacis viscera Tullus

[645] per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.

[646] nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat

[647] accipere ingentique urbem obsidione premebat;

[648] Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.

[649] illum indignanti similem similemque minanti

[650] aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles

[651] et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.

[652] in summo custos Tarpeiae Manlius arcis

[653] stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,

[654] Romuleoque recens horrebat regia culmo.

[655] atque hic auratis volitans argenteus anser

[656] porticibus Gallos in limine adesse canebat;

[657] Galli per dumos aderant arcemque tenebant

[658] defensi tenebris et dono noctis opacae.

[659] aurea caesaries ollis atque aurea vestis,

[660] virgatis lucent sagulis, tum lactea colla

[661] auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant

[662] gaesa manu, scutis protecti corpora longis.

[663] hic exsultantis Salios nudosque Lupercos

[664] lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo

[665] extuderat, castae ducebant sacra per urbem

[666] pilentis matres in mollibus. hinc procul addit

[667] Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,

[668] et scelerum poenas, et te, Catilina, minaci

[669] pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,

[670] secretosque pios, his dantem iura Catonem.

[671] haec inter tumidi late maris ibat imago

[672] aurea, sed fluctu spumabant caerula cano,

[673] et circum argento clari delphines in orbem

[674] aequora verrebant caudis aestumque secabant.

[675] in medio classis aeratas, Actia bella,

[676] cernere erat, totumque instructo Marte videres

[677] fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.

[678] hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar

[679] cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,

[680] stans celsa in puppi, geminas cui tempora flammas

[681] laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.

[682] parte alia ventis et dis Agrippa secundis

[683] arduus agmen agens, cui, belli insigne superbum,

[684] tempora navali fulgent rostrata corona.

[685] hinc ope barbarica variisque Antonius armis,

[686] victor ab Aurorae populis et litore rubro,

[687] Aegyptum virisque Orientis et ultima secum

[688] Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.

[689] una omnes ruere ac totum spumare reductis

[690] convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

[691] alta petunt; pelago credas innare revulsas

[692] Cycladas aut montis concurrere montibus altos,

[693] tanta mole viri turritis puppibus instant.

[694] stuppea flamma manu telisque volatile ferrum

[695] spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.

[696] regina in mediis patrio vocat agmina sistro,

[697] necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.

[698] omnigenumque deum monstra et latrator Anubis

[699] contra Neptunum et Venerem contraque Minervam

[700] tela tenent. saevit medio in certamine Mavors

[701] caelatus ferro, tristesque ex aethere Dirae,

[702] et scissa gaudens vadit Discordia palla,

[703] quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.

[704] Actius haec cernens arcum intendebat Apollo

[705] desuper; omnis eo terrore Aegyptus et Indi,

[706] omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.

[707] ipsa videbatur ventis regina vocatis

[708] vela dare et laxos iam iamque immittere funis.

[709] illam inter caedes pallentem morte futura

[710] fecerat ignipotens undis et Iapyge ferri,

[711] contra autem magno maerentem corpore Nilum

[712] pandentemque sinus et tota veste vocantem

[713] caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.

[714] at Caesar, triplici invectus Romana triumpho

[715] moenia, dis Italis votum immortale sacrabat,

[716] maxima ter centum totam delubra per urbem.

[717] laetitia ludisque viae plausuque fremebant;

[718] omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;

[719] ante aras terram caesi stravere iuvenci.

[720] ipse sedens niveo candentis limine Phoebi

[721] dona recognoscit populorum aptatque superbis

[722] postibus; incedunt victae longo ordine gentes,

[723] quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.

[724] hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,

[725] hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos

[726] finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,

[727] extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,

[728] indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.

[729] Talia per clipeum Volcani, dona parentis,

[730] miratur rerumque ignarus imagine gaudet

[731] attollens umero famamque et fata nepotum.