LIBER VI

[1] Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas

[2] et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.

[3] obvertunt pelago proras; tum dente tenaci

[4] ancora fundabat navis et litora curvae

[5] praetexunt puppes. iuvenum manus emicat ardens

[6] litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

[7] abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum

[8] tecta rapit silvas inventaque flumina monstrat.

[9] at pius Aeneas arces quibus altus Apollo

[10] praesidet horrendaeque procul secreta Sibyllae,

[11] antrum immane, petit, magnam cui mentem animumque

[12] Delius inspirat vates aperitque futura.

[13] iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.

[14] Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna

[15] praepetibus pennis ausus se credere caelo

[16] insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,

[17] Chalcidicaque levis tandem super astitit arce.

[18] redditus his primum terris tibi, Phoebe, sacravit

[19] remigium alarum posuitque immania templa.

[20] in foribus letum Androgeo; tum pendere poenas

[21] Cecropidae iussi (miserum!) septena quotannis

[22] corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

[23] contra elata mari respondet Cnosia tellus:

[24] hic crudelis amor tauri suppostaque furto

[25] Pasiphae mixtumque genus prolesque biformis

[26] Minotaurus inest, Veneris monimenta nefandae,

[27] hic labor ille domus et inextricabilis error;

[28] magnum reginae sed enim miseratus amorem

[29] Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,

[30] caeca regens filo vestigia. tu quoque magnam

[31] partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

[32] bis conatus erat casus effingere in auro,

[33] bis patriae cecidere manus. quin protinus omnia

[34] perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

[35] adforet atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,

[36] Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

[37] ‘non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

[38] nunc grege de intacto septem mactare iuvencos

[39] praestiterit, totidem lectas ex more bidentis.’

[40] talibus adfata Aenean (nec sacra morantur

[41] iussa viri) Teucros vocat alta in templa sacerdos.

[42] Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

[43] quo lati ducunt aditus centum, ostia centum,

[44] unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.

[45] ventum erat ad limen, cum virgo ‘poscere fata

[46] tempus’ ait; ‘deus ecce deus!’ cui talia fanti

[47] ante fores subito non vultus, non color unus,

[48] non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

[49] et rabie fera corda tument, maiorque videri

[50] nec mortale sonans, adflata est numine quando

[51] iam propiore dei. ‘cessas in vota precesque,

[52] Tros’ ait ‘Aenea? cessas? neque enim ante dehiscent

[53] attonitae magna ora domus.’ et talia fata

[54] conticuit. gelidus Teucris per dura cucurrit

[55] ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:

[56] ‘Phoebe, gravis Troiae semper miserate labores,

[57] Dardana qui Paridis derexti tela manusque

[58] corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

[59] tot maria intravi duce te penitusque repostas

[60] Massylum gentis praetentaque Syrtibus arva:

[61] iam tandem Italiae fugientis prendimus oras.

[62] hac Troiana tenus fuerit fortuna secuta;

[63] vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

[64] dique deaeque omnes, quibus obstitit Ilium et ingens

[65] gloria Dardaniae. tuque, o sanctissima vates,

[66] praescia venturi, da (non indebita posco

[67] regna meis fatis) Latio considere Teucros

[68] errantisque deos agitataque numina Troiae.

[69] tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum

[70] instituam festosque dies de nomine Phoebi.

[71] te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

[72] hic ego namque tuas sortis arcanaque fata

[73] dicta meae genti ponam, lectosque sacrabo,

[74] alma, viros. foliis tantum ne carmina manda,

[75] ne turbata volent rapidis ludibria ventis;

[76] ipsa canas oro.’ finem dedit ore loquendi.

[77] At Phoebi nondum patiens immanis in antro

[78] bacchatur vates, magnum si pectore possit

[79] excussisse deum; tanto magis ille fatigat

[80] os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.

[81] ostia iamque domus patuere ingentia centum

[82] sponte sua vatisque ferunt responsa per auras:

[83] ‘o tandem magnis pelagi defuncte periclis

[84] (sed terrae graviora manent), in regna Lavini

[85] Dardanidae venient (mitte hanc de pectore curam),

[86] sed non et venisse volent. bella, horrida bella,

[87] et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

[88] non Simois tibi nec Xanthus nec Dorica castra

[89] defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

[90] natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno

[91] usquam aberit, cum tu supplex in rebus egenis

[92] quas gentis Italum aut quas non oraveris urbes!

[93] causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

[94] externique iterum thalami.

[95] tu ne cede malis, sed contra audentior ito,

[96] qua tua te Fortuna sinet. via prima salutis

[97] (quod minime reris) Graia pandetur ab urbe.’

[98] Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

[99] horrendas canit ambages antroque remugit,

[100] obscuris vera involuens: ea frena furenti

[101] concutit et stimulos sub pectore vertit Apollo.

[102] ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

[103] incipit Aeneas heros: ‘non ulla laborum,

[104] o virgo, nova mi facies inopinave surgit;

[105] omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.

[106] unum oro: quando hic inferni ianua regis

[107] dicitur et tenebrosa palus Acheronte refuso,

[108] ire ad conspectum cari genitoris et ora

[109] contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

[110] illum ego per flammas et mille sequentia tela

[111] eripui his umeris medioque ex hoste recepi;

[112] ille meum comitatus iter maria omnia mecum

[113] atque omnis pelagique minas caelique ferebat,

[114] invalidus, viris ultra sortemque senectae.

[115] quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,

[116] idem orans mandata dabat. gnatique patrisque,

[117] alma, precor, miserere (potes namque omnia, nec te

[118] nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis),

[119] si potuit manis accersere coniugis Orpheus

[120] Threicia fretus cithara fidibusque canoris,

[121] si fratrem Pollux alterna morte redemit

[122] itque reditque viam totiens. quid Thesea, magnum

[123] quid memorem Alciden? et mi genus ab Iove summo.’

[124] Talibus orabat dictis arasque tenebat,

[125] cum sic orsa loqui vates: ‘sate sanguine divum,

[126] Tros Anchisiade, facilis descensus Averno:

[127] noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

[128] sed revocare gradum superasque evadere ad auras,

[129] hoc opus, hic labor est. pauci, quos aequus amavit

[130] Iuppiter aut ardens evexit ad aethera virtus,

[131] dis geniti potuere. tenent media omnia silvae,

[132] Cocytusque sinu labens circumvenit atro.

[133] quod si tantus amor menti, si tanta cupido est

[134] bis Stygios innare lacus, bis nigra videre

[135] Tartara, et insano iuvat indulgere labori,

[136] accipe quae peragenda prius. latet arbore opaca

[137] aureus et foliis et lento vimine ramus,

[138] Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

[139] lucus et obscuris claudunt convallibus umbrae.

[140] sed non ante datur telluris operta subire

[141] auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

[142] hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

[143] instituit. primo avulso non deficit alter

[144] aureus, et simili frondescit virga metallo.

[145] ergo alte vestiga oculis et rite repertum

[146] carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,

[147] si te fata vocant; aliter non viribus ullis

[148] vincere nec duro poteris convellere ferro.

[149] praeterea iacet exanimum tibi corpus amici

[150] (heu nescis) totamque incestat funere classem,

[151] dum consulta petis nostroque in limine pendes.

[152] sedibus hunc refer ante suis et conde sepulcro.

[153] duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto.

[154] sic demum lucos Stygis et regna invia vivis

[155] aspicies.’ dixit, pressoque obmutuit ore.

[156] Aeneas maesto defixus lumina vultu

[157] ingreditur linquens antrum, caecosque volutat

[158] eventus animo secum. cui fidus Achates

[159] it comes et paribus curis vestigia figit.

[160] multa inter sese vario sermone serebant,

[161] quem socium exanimum vates, quod corpus humandum

[162] diceret. atque illi Misenum in litore sicco,

[163] ut venere, vident indigna morte peremptum,

[164] Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

[165] aere ciere viros Martemque accendere cantu.

[166] Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

[167] et lituo pugnas insignis obibat et hasta.

[168] postquam illum vita victor spoliavit Achilles,

[169] Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

[170] addiderat socium, non inferiora secutus.

[171] sed tum, forte cava dum personat aequora concha,

[172] demens, et cantu vocat in certamina divos,

[173] aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

[174] inter saxa virum spumosa immerserat unda.

[175] ergo omnes magno circum clamore fremebant,

[176] praecipue pius Aeneas. tum iussa Sibyllae,

[177] haud mora, festinant flentes aramque sepulcri

[178] congerere arboribus caeloque educere certant.

[179] itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;

[180] procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex

[181] fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

[182] scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.

[183] Nec non Aeneas opera inter talia primus

[184] hortatur socios paribusque accingitur armis.

[185] atque haec ipse suo tristi cum corde volutat

[186] aspectans silvam immensam, et sic forte precatur:

[187] ‘si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

[188] ostendat nemore in tanto! quando omnia vere

[189] heu nimium de te vates, Misene, locuta est.’

[190] vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae

[191] ipsa sub ora viri caelo venere volantes,

[192] et viridi sedere solo. tum maximus heros

[193] maternas agnovit avis laetusque precatur:

[194] ‘este duces, o, si qua via est, cursumque per auras

[195] derigite in lucos ubi pinguem dives opacat

[196] ramus humum. tuque, o, dubiis ne defice rebus,

[197] diva parens.’ sic effatus vestigia pressit

[198] observans quae signa ferant, quo tendere pergant.

[199] pascentes illae tantum prodire volando

[200] quantum acie possent oculi servare sequentum.

[201] inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,

[202] tollunt se celeres liquidumque per a?ra lapsae

[203] sedibus optatis gemina super arbore sidunt,

[204] discolor unde auri per ramos aura refulsit.

[205] quale solet silvis brumali frigore viscum

[206] fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,

[207] et croceo fetu teretis circumdare truncos,

[208] talis erat species auri frondentis opaca

[209] ilice, sic leni crepitabat brattea vento.

[210] corripit Aeneas extemplo avidusque refringit

[211] cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.

[212] Nec minus interea Misenum in litore Teucri

[213] flebant et cineri ingrato suprema ferebant.

[214] principio pinguem taedis et robore secto

[215] ingentem struxere pyram, cui frondibus atris

[216] intexunt latera et feralis ante cupressos

[217] constituunt, decorantque super fulgentibus armis.

[218] pars calidos latices et a?na undantia flammis

[219] expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.

[220] fit gemitus. tum membra toro defleta reponunt

[221] purpureasque super vestis, velamina nota,

[222] coniciunt. pars ingenti subiere feretro,

[223] triste ministerium, et subiectam more parentum

[224] aversi tenuere facem. congesta cremantur

[225] turea dona, dapes, fuso crateres olivo.

[226] postquam conlapsi cineres et flamma quievit,

[227] reliquias vino et bibulam lavere favillam,

[228] ossaque lecta cado texit Corynaeus a?no.

[229] idem ter socios pura circumtulit unda

[230] spargens rore levi et ramo felicis olivae,

[231] lustravitque viros dixitque novissima verba.

[232] at pius Aeneas ingenti mole sepulcrum

[233] imponit suaque arma viro remumque tubamque

[234] monte sub a?rio, qui nunc Misenus ab illo

[235] dicitur aeternumque tenet per saecula nomen.

[236] His actis propere exsequitur praecepta Sibyllae.

[237] spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,

[238] scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,

[239] quam super haud ullae poterant impune volantes

[240] tendere iter pennis: talis sese halitus atris

[241] faucibus effundens supera ad convexa ferebat.

[242] [unde locum Grai dixerunt nomine Aornum.]

[243] quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos

[244] constituit frontique invergit vina sacerdos,

[245] et summas carpens media inter cornua saetas

[246] ignibus imponit sacris, libamina prima,

[247] voce vocans Hecaten caeloque Ereboque potentem.

[248] supponunt alii cultros tepidumque cruorem

[249] succipiunt pateris. ipse atri velleris agnam

[250] Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori

[251] ense ferit, sterilemque tibi, Proserpina, vaccam;

[252] tum Stygio regi nocturnas incohat aras

[253] et solida imponit taurorum viscera flammis,

[254] pingue super oleum fundens ardentibus extis.

[255] ecce autem primi sub limina solis et ortus

[256] sub pedibus mugire solum et iuga coepta moveri

[257] silvarum, visaeque canes ululare per umbram

[258] adventante dea. ‘procul, o procul este, profani,’

[259] conclamat vates, ‘totoque absistite luco;

[260] tuque invade viam vaginaque eripe ferrum:

[261] nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.’

[262] tantum effata furens antro se immisit aperto;

[263] ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.

[264] Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes

[265] et Chaos et Phlegethon, loca nocte tacentia late,

[266] sit mihi fas audita loqui, sit numine vestro

[267] pandere res alta terra et caligine mersas.

[268] Ibant obscuri sola sub nocte per umbram

[269] perque domos Ditis vacuas et inania regna:

[270] quale per incertam lunam sub luce maligna

[271] est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra

[272] Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

[273] vestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci

[274] Luctus et ultrices posuere cubilia Curae,

[275] pallentesque habitant Morbi tristisque Senectus,

[276] et Metus et malesuada Fames ac turpis Egestas,

[277] terribiles visu formae, Letumque Labosque;

[278] tum consanguineus Leti Sopor et mala mentis

[279] Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,

[280] ferreique Eumenidum thalami et Discordia demens

[281] vipereum crinem vittis innexa cruentis.

[282] in medio ramos annosaque bracchia pandit

[283] ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia vulgo

[284] vana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

[285] multaque praeterea variarum monstra ferarum,

[286] Centauri in foribus stabulant Scyllaeque biformes

[287] et centumgeminus Briareus ac belua Lernae

[288] horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

[289] Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

[290] corripit hic subita trepidus formidine ferrum

[291] Aeneas strictamque aciem venientibus offert,

[292] et ni docta comes tenuis sine corpore vitas

[293] admoneat volitare cava sub imagine formae,

[294] inruat et frustra ferro diverberet umbras.

[295] Hinc via Tartarei quae fert Acherontis ad undas.

[296] turbidus hic caeno vastaque voragine gurges

[297] aestuat atque omnem Cocyto eructat harenam.

[298] portitor has horrendus aquas et flumina servat

[299] terribili squalore Charon, cui plurima mento

[300] canities inculta iacet, stant lumina flamma,

[301] sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

[302] ipse ratem conto subigit velisque ministrat

[303] et ferruginea subvectat corpora cumba,

[304] iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.

[305] huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,

[306] matres atque viri defunctaque corpora vita

[307] magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

[308] impositique rogis iuvenes ante ora parentum:

[309] quam multa in silvis autumni frigore primo

[310] lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto

[311] quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus

[312] trans pontum fugat et terris immittit apricis.

[313] stabant orantes primi transmittere cursum

[314] tendebantque manus ripae ulterioris amore.

[315] navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,

[316] ast alios longe summotos arcet harena.

[317] Aeneas miratus enim motusque tumultu

[318] ‘dic,’ ait, ‘o virgo, quid vult concursus ad amnem?

[319] quidve petunt animae? vel quo discrimine ripas

[320] hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?’

[321] olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:

[322] ‘Anchisa generate, deum certissima proles,

[323] Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,

[324] di cuius iurare timent et fallere numen.

[325] haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;

[326] portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.

[327] nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

[328] transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

[329] centum errant annos volitantque haec litora circum;

[330] tum demum admissi stagna exoptata revisunt.’

[331] constitit Anchisa satus et vestigia pressit

[332] multa putans sortemque animo miseratus iniquam.

[333] cernit ibi maestos et mortis honore carentis

[334] Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

[335] quos simul a Troia ventosa per aequora vectos

[336] obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.

[337] Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

[338] qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,

[339] exciderat puppi mediis effusus in undis.

[340] hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,

[341] sic prior adloquitur: ‘quis te, Palinure, deorum

[342] eripuit nobis medioque sub aequore mersit?

[343] dic age. namque mihi, fallax haud ante repertus,

[344] hoc uno responso animum delusit Apollo,

[345] qui fore te ponto incolumem finisque canebat

[346] venturum Ausonios. en haec promissa fides est?’

[347] ille autem: ‘neque te Phoebi cortina fefellit,

[348] dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

[349] namque gubernaclum multa vi forte revulsum,

[350] cui datus haerebam custos cursusque regebam,

[351] praecipitans traxi mecum. maria aspera iuro

[352] non ullum pro me tantum cepisse timorem,

[353] quam tua ne spoliata armis, excussa magistro,

[354] deficeret tantis navis surgentibus undis.

[355] tris Notus hibernas immensa per aequora noctes

[356] vexit me violentus aqua; vix lumine quarto

[357] prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

[358] paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

[359] ni gens crudelis madida cum veste gravatum

[360] prensantemque uncis manibus capita aspera montis

[361] ferro invasisset praedamque ignara putasset.

[362] nunc me fluctus habet versantque in litore venti.

[363] quod te per caeli iucundum lumen et auras,

[364] per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

[365] eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram

[366] inice, namque potes, portusque require Velinos;

[367] aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix

[368] ostendit (neque enim, credo, sine numine divum

[369] flumina tanta paras Stygiamque innare paludem),

[370] da dextram misero et tecum me tolle per undas,

[371] sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.’

[372] talia fatus erat coepit cum talia vates:

[373] ‘unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

[374] tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum

[375] Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?

[376] desine fata deum flecti sperare precando,

[377] sed cape dicta memor, duri solacia casus.

[378] nam tua finitimi, longe lateque per urbes

[379] prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt

[380] et statuent tumulum et tumulo sollemnia mittent,

[381] aeternumque locus Palinuri nomen habebit.’

[382] his dictis curae emotae pulsusque parumper

[383] corde dolor tristi; gaudet cognomine terra.

[384] Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.

[385] navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda

[386] per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,

[387] sic prior adgreditur dictis atque increpat ultro:

[388] ‘quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

[389] fare age, quid venias, iam istinc et comprime gressum.

[390] umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae:

[391] corpora viva nefas Stygia vectare carina.

[392] nec vero Alciden me sum laetatus euntem

[393] accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

[394] dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.

[395] Tartareum ille manu custodem in vincla petivit

[396] ipsius a solio regis traxitque trementem;

[397] hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.’

[398] quae contra breviter fata est Amphrysia vates:

[399] ‘nullae hic insidiae tales (absiste moveri),

[400] nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro

[401] aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

[402] casta licet patrui servet Proserpina limen.

[403] Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

[404] ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

[405] si te nulla movet tantae pietatis imago,

[406] at ramum hunc’ (aperit ramum qui veste latebat)

[407] ‘agnoscas.’ tumida ex ira tum corda residunt;

[408] nec plura his. ille admirans venerabile donum

[409] fatalis virgae longo post tempore visum

[410] caeruleam advertit puppim ripaeque propinquat.

[411] inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

[412] deturbat laxatque foros; simul accipit alveo

[413] ingentem Aenean. gemuit sub pondere cumba

[414] sutilis et multam accepit rimosa paludem.

[415] tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque

[416] informi limo glaucaque exponit in ulva.

[417] Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

[418] personat adverso recubans immanis in antro.

[419] cui vates horrere videns iam colla colubris

[420] melle soporatam et medicatis frugibus offam

[421] obicit. ille fame rabida tria guttura pandens

[422] corripit obiectam, atque immania terga resolvit

[423] fusus humi totoque ingens extenditur antro.

[424] occupat Aeneas aditum custode sepulto

[425] evaditque celer ripam inremeabilis undae.

[426] Continuo auditae voces vagitus et ingens

[427] infantumque animae flentes, in limine primo

[428] quos dulcis vitae exsortis et ab ubere raptos

[429] abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

[430] hos iuxta falso damnati crimine mortis.

[431] nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

[432] quaesitor Minos urnam movet; ille silentum

[433] consiliumque vocat vitasque et crimina discit.

[434] proxima deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

[435] insontes peperere manu lucemque perosi

[436] proiecere animas. quam vellent aethere in alto

[437] nunc et pauperiem et duros perferre labores!

[438] fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

[439] alligat et novies Styx interfusa coercet.

[440] Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem

[441] Lugentes campi; sic illos nomine dicunt.

[442] hic quos durus amor crudeli tabe peredit

[443] secreti celant calles et myrtea circum

[444] silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

[445] his Phaedram Procrinque locis maestamque Eriphylen

[446] crudelis nati monstrantem vulnera cernit,

[447] Euadnenque et Pasiphaen; his Laodamia

[448] it comes et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus

[449] rursus et in veterem fato revoluta figuram.

[450] inter quas Phoenissa recens a vulnere Dido

[451] errabat silva in magna; quam Troius heros

[452] ut primum iuxta stetit agnovitque per umbras

[453] obscuram, qualem primo qui surgere mense

[454] aut videt aut vidisse putat per nubila lunam,

[455] demisit lacrimas dulcique adfatus amore est:

[456] ‘infelix Dido, verus mihi nuntius ergo

[457] venerat exstinctam ferroque extrema secutam?

[458] funeris heu tibi causa fui? per sidera iuro,

[459] per superos et si qua fides tellure sub ima est,

[460] invitus, regina, tuo de litore cessi.

[461] sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

[462] per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

[463] imperiis egere suis; nec credere quivi

[464] hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

[465] siste gradum teque aspectu ne subtrahe nostro.

[466] quem fugis? extremum fato quod te adloquor hoc est.’

[467] talibus Aeneas ardentem et torva tuentem

[468] lenibat dictis animum lacrimasque ciebat.

[469] illa solo fixos oculos aversa tenebat

[470] nec magis incepto vultum sermone movetur

[471] quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

[472] tandem corripuit sese atque inimica refugit

[473] in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

[474] respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

[475] nec minus Aeneas casu percussus iniquo

[476] prosequitur lacrimis longe et miseratur euntem.

[477] Inde datum molitur iter. iamque arva tenebant

[478] ultima, quae bello clari secreta frequentant.

[479] hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

[480] Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago,

[481] hic multum fleti ad superos belloque caduci

[482] Dardanidae, quos ille omnis longo ordine cernens

[483] ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

[484] tris Antenoridas Cererique sacrum Polyboeten,

[485] Idaeumque etiam currus, etiam arma tenentem.

[486] circumstant animae dextra laevaque frequentes,

[487] nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari

[488] et conferre gradum et veniendi discere causas.

[489] at Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

[490] ut videre virum fulgentiaque arma per umbras,

[491] ingenti trepidare metu; pars vertere terga,

[492] ceu quondam petiere rates, pars tollere vocem

[493] exiguam: inceptus clamor frustratur hiantis.

[494] Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

[495] Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora,

[496] ora manusque ambas, populataque tempora raptis

[497] auribus et truncas inhonesto vulnere naris.

[498] vix adeo agnovit pavitantem ac dira tegentem

[499] supplicia, et notis compellat vocibus ultro:

[500] ‘Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri,

[501] quis tam crudelis optavit sumere poenas?

[502] cui tantum de te licuit? mihi fama suprema

[503] nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum

[504] procubuisse super confusae stragis acervum.

[505] tunc egomet tumulum Rhoeteo in litore inanem

[506] constitui et magna manis ter voce vocavi.

[507] nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi

[508] conspicere et patria decedens ponere terra.’

[509] ad quae Priamides: ‘nihil o tibi, amice, relictum;

[510] omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.

[511] sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

[512] his mersere malis; illa haec monimenta reliquit.

[513] namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

[514] egerimus, nosti: et nimium meminisse necesse est.

[515] cum fatalis equus saltu super ardua venit

[516] Pergama et armatum peditem gravis attulit alvo,

[517] illa chorum simulans euhantis orgia circum

[518] ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

[519] ingentem et summa Danaos ex arce vocabat.

[520] tum me confectum curis somnoque gravatum

[521] infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

[522] dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.

[523] egregia interea coniunx arma omnia tectis

[524] emovet, et fidum capiti subduxerat ensem:

[525] intra tecta vocat Menelaum et limina pandit,

[526] scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

[527] et famam exstingui veterum sic posse malorum.

[528] quid moror? inrumpunt thalamo, comes additus una

[529] hortator scelerum Aeolides. di, talia Grais

[530] instaurate, pio si poenas ore reposco.

[531] sed te qui vivum casus, age fare vicissim,

[532] attulerint. pelagine venis erroribus actus

[533] an monitu divum? an quae te fortuna fatigat,

[534] ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires?’

[535] Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis

[536] iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

[537] et fors omne datum traherent per talia tempus,

[538] sed comes admonuit breviterque adfata Sibylla est:

[539] ‘nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

[540] hic locus est, partis ubi se via findit in ambas:

[541] dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

[542] hac iter Elysium nobis; at laeva malorum

[543] exercet poenas et ad impia Tartara mittit.’

[544] Deiphobus contra: ‘ne saevi, magna sacerdos;

[545] discedam, explebo numerum reddarque tenebris.

[546] i decus, i, nostrum; melioribus utere fatis.’

[547] tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.

[548] Respicit Aeneas subito et sub rupe sinistra

[549] moenia lata videt triplici circumdata muro,

[550] quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,

[551] Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

[552] porta adversa ingens solidoque adamante columnae,

[553] vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello

[554] caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,

[555] Tisiphoneque sedens palla succincta cruenta

[556] vestibulum exsomnis servat noctesque diesque.

[557] hinc exaudiri gemitus et saeva sonare

[558] verbera, tum stridor ferri tractaeque catenae.

[559] constitit Aeneas strepitumque exterritus hausit.

[560] ‘quae scelerum facies? o virgo, effare; quibusve

[561] urgentur poenis? quis tantus plangor ad auras?’

[562] tum vates sic orsa loqui: ‘dux inclute Teucrum,

[563] nulli fas casto sceleratum insistere limen;

[564] sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,

[565] ipsa deum poenas docuit perque omnia duxit.

[566] Cnosius haec Rhadamanthus habet durissima regna

[567] castigatque auditque dolos subigitque fateri

[568] quae quis apud superos furto laetatus inani

[569] distulit in seram commissa piacula mortem.

[570] continuo sontis ultrix accincta flagello

[571] Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra

[572] intentans anguis vocat agmina saeva sororum.

[573] tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

[574] panduntur portae. cernis custodia qualis

[575] vestibulo sedeat, facies quae limina servet?

[576] quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

[577] saevior intus habet sedem. tum Tartarus ipse

[578] bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras

[579] quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

[580] hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,

[581] fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.

[582] hic et Aloidas geminos immania vidi

[583] corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

[584] adgressi superisque Iovem detrudere regnis.

[585] vidi et crudelis dantem Salmonea poenas,

[586] dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.

[587] quattuor hic invectus equis et lampada quassans

[588] per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

[589] ibat ovans, divumque sibi poscebat honorem,

[590] demens, qui nimbos et non imitabile fulmen

[591] aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

[592] at pater omnipotens densa inter nubila telum

[593] contorsit, non ille faces nec fumea taedis

[594] lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

[595] nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,

[596] cernere erat, per tota novem cui iugera corpus

[597] porrigitur, rostroque immanis vultur obunco

[598] immortale iecur tondens fecundaque poenis

[599] viscera rimaturque epulis habitatque sub alto

[600] pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.

[601] quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?

[602] quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

[603] imminet adsimilis; lucent genialibus altis

[604] aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

[605] regifico luxu; Furiarum maxima iuxta

[606] accubat et manibus prohibet contingere mensas,

[607] exsurgitque facem attollens atque intonat ore.

[608] hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,

[609] pulsatusve parens et fraus innexa clienti,

[610] aut qui divitiis soli incubuere repertis

[611] nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

[612] quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

[613] impia nec veriti dominorum fallere dextras,

[614] inclusi poenam exspectant. ne quaere doceri

[615] quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.

[616] saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum

[617] districti pendent; sedet aeternumque sedebit

[618] infelix Theseus, Phlegyasque miserrimus omnis

[619] admonet et magna testatur voce per umbras:

[620] ‘discite iustitiam moniti et non temnere divos.’

[621] vendidit hic auro patriam dominumque potentem

[622] imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

[623] hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos:

[624] ausi omnes immane nefas ausoque potiti.

[625] non, mihi si linguae centum sint oraque centum,

[626] ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,

[627] omnia poenarum percurrere nomina possim.’

[628] Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos,

[629] ‘sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;

[630] acceleremus’ ait; ‘Cyclopum educta caminis

[631] moenia conspicio atque adverso fornice portas,

[632] haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.’

[633] dixerat et pariter gressi per opaca viarum

[634] corripiunt spatium medium foribusque propinquant.

[635] occupat Aeneas aditum corpusque recenti

[636] spargit aqua ramumque adverso in limine figit.

[637] His demum exactis, perfecto munere divae,

[638] devenere locos laetos et amoena virecta

[639] fortunatorum nemorum sedesque beatas.

[640] largior hic campos aether et lumine vestit

[641] purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

[642] pars in gramineis exercent membra palaestris,

[643] contendunt ludo et fulva luctantur harena;

[644] pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

[645] nec non Threicius longa cum veste sacerdos

[646] obloquitur numeris septem discrimina vocum,

[647] iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

[648] hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

[649] magnanimi heroes nati melioribus annis,

[650] Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.

[651] arma procul currusque virum miratur inanis;

[652] stant terra defixae hastae passimque soluti

[653] per campum pascuntur equi. quae gratia currum

[654] armorumque fuit vivis, quae cura nitentis

[655] pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

[656] Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam

[657] vescentis laetumque choro paeana canentis

[658] inter odoratum lauris nemus, unde superne

[659] plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.

[660] hic manus ob patriam pugnando vulnera passi,

[661] quique sacerdotes casti, dum vita manebat,

[662] quique pii vates et Phoebo digna locuti,

[663] inventas aut qui vitam excoluere per artis

[664] quique sui memores aliquos fecere merendo:

[665] omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.

[666] quos circumfusos sic est adfata Sibylla,

[667] Musaeum ante omnis (medium nam plurima turba

[668] hunc habet atque umeris exstantem suspicit altis):

[669] ‘dicite, felices animae tuque optime vates,

[670] quae regio Anchisen, quis habet locus? illius ergo

[671] venimus et magnos Erebi tranavimus amnis.’

[672] atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

[673] ‘nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

[674] riparumque toros et prata recentia rivis

[675] incolimus. sed vos, si fert ita corde voluntas,

[676] hoc superate iugum, et facili iam tramite sistam.’

[677] dixit, et ante tulit gressum camposque nitentis

[678] desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

[679] At pater Anchises penitus convalle virenti

[680] inclusas animas superumque ad lumen ituras

[681] lustrabat studio recolens, omnemque suorum

[682] forte recensebat numerum, carosque nepotes

[683] fataque fortunasque virum moresque manusque.

[684] isque ubi tendentem adversum per gramina vidit

[685] Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,

[686] effusaeque genis lacrimae et vox excidit ore:

[687] ‘venisti tandem, tuaque exspectata parenti

[688] vicit iter durum pietas? datur ora tueri,

[689] nate, tua et notas audire et reddere voces?

[690] sic equidem ducebam animo rebarque futurum

[691] tempora dinumerans, nec me mea cura fefellit.

[692] quas ego te terras et quanta per aequora vectum

[693] accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

[694] quam metui ne quid Libyae tibi regna nocerent!’

[695] ille autem: ‘tua me, genitor, tua tristis imago

[696] saepius occurrens haec limina tendere adegit;

[697] stant sale Tyrrheno classes. da iungere dextram,

[698] da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.’

[699] sic memorans largo fletu simul ora rigabat.

[700] ter conatus ibi colo dare bracchia circum;

[701] ter frustra comprensa manus effugit imago,

[702] par levibus ventis volucrique simillima somno.

[703] Interea videt Aeneas in valle reducta

[704] seclusum nemus et virgulta sonantia silvae,

[705] Lethaeumque domos placidas qui praenatat amnem.

[706] hunc circum innumerae gentes populique volabant:

[707] ac veluti in pratis ubi apes aestate serena

[708] floribus insidunt variis et candida circum

[709] lilia funduntur, strepit omnis murmure campus.

[710] horrescit visu subito causasque requirit

[711] inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

[712] quive viri tanto complerint agmine ripas.

[713] tum pater Anchises: ‘animae, quibus altera fato

[714] corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

[715] securos latices et longa oblivia potant.

[716] has equidem memorare tibi atque ostendere coram

[717] iampridem, hanc prolem cupio enumerare meorum,

[718] quo magis Italia mecum laetere reperta.’

[719] ‘o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

[720] sublimis animas iterumque ad tarda reverti

[721] corpora? quae lucis miseris tam dira cupido?’

[722] ‘dicam equidem nec te suspensum, nate, tenebo’

[723] suscipit Anchises atque ordine singula pandit.

[724] ‘Principio caelum ac terras camposque liquentis

[725] lucentemque globum lunae Titaniaque astra

[726] spiritus intus alit, totamque infusa per artus

[727] mens agitat molem et magno se corpore miscet.

[728] inde hominum pecudumque genus vitaeque volantum

[729] et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

[730] igneus est ollis vigor et caelestis origo

[731] seminibus, quantum non noxia corpora tardant

[732] terrenique hebetant artus moribundaque membra.

[733] hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

[734] dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

[735] quin et supremo cum lumine vita reliquit,

[736] non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

[737] corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

[738] multa diu concreta modis inolescere miris.

[739] ergo exercentur poenis veterumque malorum

[740] supplicia expendunt: aliae panduntur inanes

[741] suspensae ad ventos, aliis sub gurgite vasto

[742] infectum eluitur scelus aut exuritur igni:

[743] quisque suos patimur manis. exinde per amplum

[744] mittimur Elysium et pauci laeta arva tenemus,

[745] donec longa dies perfecto temporis orbe

[746] concretam exemit labem, purumque relinquit

[747] aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.

[748] has omnis, ubi mille rotam volvere per annos,

[749] Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,

[750] scilicet immemores supera ut convexa revisant

[751] rursus, et incipiant in corpora velle reverti.’

[752] Dixerat Anchises natumque unaque Sibyllam

[753] conventus trahit in medios turbamque sonantem,

[754] et tumulum capit unde omnis longo ordine posset

[755] adversos legere et venientum discere vultus.

[756] ‘Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

[757] gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

[758] inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

[759] expediam dictis, et te tua fata docebo.

[760] ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,

[761] proxima sorte tenet lucis loca, primus ad auras

[762] aetherias Italo commixtus sanguine surget,

[763] Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,

[764] quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx

[765] educet silvis regem regumque parentem,

[766] unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

[767] proximus ille Procas, Troianae gloria gentis,

[768] et Capys et Numitor et qui te nomine reddet

[769] Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis

[770] egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.

[771] qui iuvenes! quantas ostentant, aspice, viris

[772] atque umbrata gerunt civili tempora quercu!

[773] hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

[774] hi Collatinas imponent montibus arces,

[775] Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque;

[776] haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

[777] quin et avo comitem sese Mavortius addet

[778] Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

[779] educet. viden, ut geminae stant vertice cristae

[780] et pater ipse suo superum iam signat honore?

[781] en huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

[782] imperium terris, animos aequabit Olympo,

[783] septemque una sibi muro circumdabit arces,

[784] felix prole virum: qualis Berecyntia mater

[785] invehitur curru Phrygias turrita per urbes

[786] laeta deum partu, centum complexa nepotes,

[787] omnis caelicolas, omnis supera alta tenentis.

[788] huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

[789] Romanosque tuos. hic Caesar et omnis Iuli

[790] progenies magnum caeli ventura sub axem.

[791] hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

[792] Augustus Caesar, divi genus, aurea condet

[793] saecula qui rursus Latio regnata per arva

[794] Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

[795] proferet imperium; iacet extra sidera tellus,

[796] extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas

[797] axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

[798] huius in adventum iam nunc et Caspia regna

[799] responsis horrent divum et Maeotia tellus,

[800] et septemgemini turbant trepida ostia Nili.

[801] nec vero Alcides tantum telluris obivit,

[802] fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi

[803] pacarit nemora et Lernam tremefecerit arcu;

[804] nec qui pampineis victor iuga flectit habenis

[805] Liber, agens celso Nysae de vertice tigris.

[806] et dubitamus adhuc virtutem extendere factis,

[807] aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

[808] quis procul ille autem ramis insignis olivae

[809] sacra ferens? nosco crinis incanaque menta

[810] regis Romani primam qui legibus urbem

[811] fundabit, Curibus parvis et paupere terra

[812] missus in imperium magnum. cui deinde subibit

[813] otia qui rumpet patriae residesque movebit

[814] Tullus in arma viros et iam desueta triumphis

[815] agmina. quem iuxta sequitur iactantior Ancus

[816] nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

[817] vis et Tarquinios reges animamque superbam

[818] ultoris Bruti, fascisque videre receptos?

[819] consulis imperium hic primus saevasque securis

[820] accipiet, natosque pater nova bella moventis

[821] ad poenam pulchra pro libertate vocabit,

[822] infelix, utcumque ferent ea facta minores:

[823] vincet amor patriae laudumque immensa cupido.

[824] quin Decios Drusosque procul saevumque securi

[825] aspice Torquatum et referentem signa Camillum.

[826] illae autem paribus quas fulgere cernis in armis,

[827] concordes animae nunc et dum nocte prementur,

[828] heu quantum inter se bellum, si lumina vitae

[829] attigerint, quantas acies stragemque ciebunt,

[830] aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci

[831] descendens, gener adversis instructus Eois!

[832] ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella

[833] neu patriae validas in viscera vertite viris;

[834] tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

[835] proice tela manu, sanguis meus! –

[836] ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

[837] victor aget currum caesis insignis Achivis.

[838] eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas

[839] ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

[840] ultus avos Troiae templa et temerata Minervae.

[841] quis te, magne Cato, tacitum aut te, Cosse, relinquat?

[842] quis Gracchi genus aut geminos, duo fulmina belli,

[843] Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem

[844] Fabricium vel te sulco, Serrane, serentem?

[845] quo fessum rapitis, Fabii? tu Maximus ille es,

[846] unus qui nobis cunctando restituis rem.

[847] excudent alii spirantia mollius aera

[848] (credo equidem), vivos ducent de marmore vultus,

[849] orabunt causas melius, caelique meatus

[850] describent radio et surgentia sidera dicent:

[851] tu regere imperio populos, Romane, memento

[852] (hae tibi erunt artes), pacique imponere morem,

[853] parcere subiectis et debellare superbos.’

[854] Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

[855] ‘aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

[856] ingreditur victorque viros supereminet omnis.

[857] hic rem Romanam magno turbante tumultu

[858] sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,

[859] tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.’

[860] atque hic Aeneas (una namque ire videbat

[861] egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

[862] sed frons laeta parum et deiecto lumina vultu)

[863] ‘quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?

[864] filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

[865] qui strepitus circa comitum! quantum instar in ipso!

[866] sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.’

[867] tum pater Anchises lacrimis ingressus obortis:

[868] ‘o gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

[869] ostendent terris hunc tantum fata nec ultra

[870] esse sinent. nimium vobis Romana propago

[871] visa potens, superi, propria haec si dona fuissent.

[872] quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem

[873] campus aget gemitus! vel quae, Tiberine, videbis

[874] funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

[875] nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

[876] in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam

[877] ullo se tantum tellus iactabit alumno.

[878] heu pietas, heu prisca fides invictaque bello

[879] dextera! non illi se quisquam impune tulisset

[880] obvius armato, seu cum pedes iret in hostem

[881] seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

[882] heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

[883] tu Marcellus eris. manibus date lilia plenis

[884] purpureos spargam flores animamque nepotis

[885] his saltem accumulem donis, et fungar inani

[886] munere.’ sic tota passim regione vagantur

[887] a?ris in campis latis atque omnia lustrant.

[888] quae postquam Anchises natum per singula duxit

[889] incenditque animum famae venientis amore,

[890] exim bella viro memorat quae deinde gerenda,

[891] Laurentisque docet populos urbemque Latini,

[892] et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

[893] Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

[894] cornea, qua veris facilis datur exitus umbris,

[895] altera candenti perfecta nitens elephanto,

[896] sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

[897] his ibi tum natum Anchises unaque Sibyllam

[898] prosequitur dictis portaque emittit eburna,

[899] ille viam secat ad navis sociosque revisit.

[900] Tum se ad Caietae recto fert limite portum.

[901] ancora de prora iacitur; stant litore puppes.