LIBER V

[1] Interea medium Aeneas iam classe tenebat

[2] certus iter fluctusque atros Aquilone secabat

[3] moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae

[4] conlucent flammis. quae tantum accenderit ignem

[5] causa latet; duri magno sed amore dolores

[6] polluto, notumque furens quid femina possit,

[7] triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.

[8] ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla

[9] occurrit tellus, maria undique et undique caelum,

[10] olli caeruleus supra caput astitit imber

[11] noctem hiememque ferens et inhorruit unda tenebris.

[12] ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:

[13] ‘heu quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?

[14] quidve, pater Neptune, paras?’ sic deinde locutus

[15] colligere arma iubet validisque incumbere remis,

[16] obliquatque sinus in ventum ac talia fatur:

[17] ‘magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor

[18] spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.

[19] mutati transversa fremunt et vespere ab atro

[20] consurgunt venti, atque in nubem cogitur a?r.

[21] nec nos obniti contra nec tendere tantum

[22] sufficimus. superat quoniam Fortuna, sequamur,

[23] quoque vocat vertamus iter. nec litora longe

[24] fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,

[25] si modo rite memor servata remetior astra.’

[26] tum pius Aeneas: ‘equidem sic poscere ventos

[27] iamdudum et frustra cerno te tendere contra.

[28] flecte viam velis. an sit mihi gratior ulla,

[29] quove magis fessas optem dimittere navis,

[30] quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten

[31] et patris Anchisae gremio complectitur ossa?’

[32] haec ubi dicta, petunt portus et vela secundi

[33] intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,

[34] et tandem laeti notae advertuntur harenae.

[35] At procul ex celso miratus vertice montis

[36] adventum sociasque rates occurrit Acestes,

[37] horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,

[38] Troia Criniso conceptum flumine mater

[39] quem genuit. veterum non immemor ille parentum

[40] gratatur reduces et gaza laetus agresti

[41] excipit, ac fessos opibus solatur amicis.

[42] Postera cum primo stellas Oriente fugarat

[43] clara dies, socios in coetum litore ab omni

[44] advocat Aeneas tumulique ex aggere fatur:

[45] ‘Dardanidae magni, genus alto a sanguine divum,

[46] annuus exactis completur mensibus orbis,

[47] ex quo reliquias divinique ossa parentis

[48] condidimus terra maestasque sacravimus aras;

[49] iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,

[50] semper honoratum (sic di voluistis) habebo.

[51] hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,

[52] Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae,

[53] annua vota tamen sollemnisque ordine pompas

[54] exsequerer strueremque suis altaria donis.

[55] nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis

[56] haud equidem sine mente, reor, sine numine divum

[57] adsumus et portus delati intramus amicos.

[58] ergo agite et laetum cuncti celebremus honorem:

[59] poscamus ventos, atque haec me sacra quotannis

[60] urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.

[61] bina boum vobis Troia generatus Acestes

[62] dat numero capita in navis; adhibete penatis

[63] et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.

[64] praeterea, si nona diem mortalibus almum

[65] Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,

[66] prima citae Teucris ponam certamina classis;

[67] quique pedum cursu valet, et qui viribus audax

[68] aut iaculo incedit melior levibusque sagittis,

[69] seu crudo fidit pugnam committere caestu,

[70] cuncti adsint meritaeque exspectent praemia palmae.

[71] ore favete omnes et cingite tempora ramis.’

[72] Sic fatus velat materna tempora myrto.

[73] hoc Helymus facit, hoc aevi maturus Acestes,

[74] hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.

[75] ille e concilio multis cum milibus ibat

[76] ad tumulum magna medius comitante caterva.

[77] hic duo rite mero libans carchesia Baccho

[78] fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,

[79] purpureosque iacit flores ac talia fatur:

[80] ‘salve, sancte parens, iterum; salvete, recepti

[81] nequiquam cineres animaeque umbraeque paternae.

[82] non licuit finis Italos fataliaque arva

[83] nec tecum Ausonium, quicumque est, quaerere Thybrim.’

[84] dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis

[85] septem ingens gyros, septena volumina traxit

[86] amplexus placide tumulum lapsusque per aras,

[87] caeruleae cui terga notae maculosus et auro

[88] squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus

[89] mille iacit varios adverso sole colores.

[90] obstipuit visu Aeneas. ille agmine longo

[91] tandem inter pateras et levia pocula serpens

[92] libavitque dapes rursusque innoxius imo

[93] successit tumulo et depasta altaria liquit.

[94] hoc magis inceptos genitori instaurat honores,

[95] incertus geniumne loci famulumne parentis

[96] esse putet; caedit binas de more bidentis

[97] totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos,

[98] vinaque fundebat pateris animamque vocabat

[99] Anchisae magni manisque Acheronte remissos.

[100] nec non et socii, quae cuique est copia, laeti

[101] dona ferunt, onerant aras mactantque iuvencos;

[102] ordine a?na locant alii fusique per herbam

[103] subiciunt veribus prunas et viscera torrent.

[104] Exspectata dies aderat nonamque serena

[105] Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant,

[106] famaque finitimos et clari nomen Acestae

[107] excierat; laeto complerant litora coetu

[108] visuri Aeneadas, pars et certare parati.

[109] munera principio ante oculos circoque locantur

[110] in medio, sacri tripodes viridesque coronae

[111] et palmae pretium victoribus, armaque et ostro

[112] perfusae vestes, argenti aurique talenta;

[113] et tuba commissos medio canit aggere ludos.

[114] Prima pares ineunt gravibus certamina remis

[115] quattuor ex omni delectae classe carinae.

[116] velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,

[117] mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi,

[118] ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,

[119] urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu

[120] impellunt, terno consurgunt ordine remi;

[121] Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,

[122] Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus

[123] caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.

[124] Est procul in pelago saxum spumantia contra

[125] litora, quod tumidis summersum tunditur olim

[126] fluctibus, hiberni condunt ubi sidera Cauri;

[127] tranquillo silet immotaque attollitur unda

[128] campus et apricis statio gratissima mergis.

[129] hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam

[130] constituit signum nautis pater, unde reverti

[131] scirent et longos ubi circumflectere cursus.

[132] tum loca sorte legunt ipsique in puppibus auro

[133] ductores longe effulgent ostroque decori;

[134] cetera populea velatur fronde iuventus

[135] nudatosque umeros oleo perfusa nitescit.

[136] considunt transtris, intentaque bracchia remis;

[137] intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit

[138] corda pavor pulsans laudumque arrecta cupido.

[139] inde ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,

[140] haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor

[141] nauticus, adductis spumant freta versa lacertis.

[142] infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit

[143] convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

[144] non tam praecipites biiugo certamine campum

[145] corripuere ruuntque effusi carcere currus,

[146] nec sic immissis aurigae undantia lora

[147] concussere iugis pronique in verbera pendent.

[148] tum plausu fremituque virum studiisque faventum

[149] consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant

[150] litora, pulsati colles clamore resultant.

[151] Effugit ante alios primisque elabitur undis

[152] turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus

[153] consequitur, melior remis, sed pondere pinus

[154] tarda tenet. post hos aequo discrimine Pristis

[155] Centaurusque locum tendunt superare priorem;

[156] et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens

[157] Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur

[158] frontibus et longa sulcant vada salsa carina.

[159] iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,

[160] cum princeps medioque Gyas in gurgite victor

[161] rectorem navis compellat voce Menoeten:

[162] ‘quo tantum mihi dexter abis? huc derige cursum;

[163] litus ama et laeva stringat sine palmula cautes;

[164] altum alii teneant.’ dixit; sed caeca Menoetes

[165] saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.

[166] ‘quo diversus abis?’ iterum ‘pete saxa, Menoete!’

[167] cum clamore Gyas revocabat, et ecce Cloanthum

[168] respicit instantem tergo et propiora tenentem.

[169] ille inter navemque Gyae scopulosque sonantis

[170] radit iter laevum interior subitoque priorem

[171] praeterit et metis tenet aequora tuta relictis.

[172] tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens

[173] nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten

[174] oblitus decorisque sui sociumque salutis

[175] in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;

[176] ipse gubernaclo rector subit, ipse magister

[177] hortaturque viros clavumque ad litora torquet.

[178] at gravis ut fundo vix tandem redditus imo est

[179] iam senior madidaque fluens in veste Menoetes

[180] summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.

[181] illum et labentem Teucri et risere natantem

[182] et salsos rident revomentem pectore fluctus.

[183] Hic laeta extremis spes est accensa duobus,

[184] Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.

[185] Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,

[186] nec tota tamen ille prior praeeunte carina;

[187] parte prior, partim rostro premit aemula Pristis.

[188] at media socios incedens nave per ipsos

[189] hortatur Mnestheus: ‘nunc, nunc insurgite remis,

[190] Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema

[191] delegi comites; nunc illas promite viris,

[192] nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi

[193] Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.

[194] non iam prima peto Mnestheus neque vincere certo

[195] (quamquam o! – sed superent quibus hoc, Neptune, dedisti);

[196] extremos pudeat rediisse: hoc vincite, cives,

[197] et prohibete nefas.’ olli certamine summo

[198] procumbunt: vastis tremit ictibus aerea puppis

[199] subtrahiturque solum, tum creber anhelitus artus

[200] aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.

[201] attulit ipse viris optatum casus honorem:

[202] namque furens animi dum proram ad saxa suburget

[203] interior spatioque subit Sergestus iniquo,

[204] infelix saxis in procurrentibus haesit.

[205] concussae cautes et acuto in murice remi

[206] obnixi crepuere inlisaque prora pependit.

[207] consurgunt nautae et magno clamore morantur

[208] ferratasque trudes et acuta cuspide contos

[209] expediunt fractosque legunt in gurgite remos.

[210] at laetus Mnestheus successuque acrior ipso

[211] agmine remorum celeri ventisque vocatis

[212] prona petit maria et pelago decurrit aperto.

[213] qualis spelunca subito commota columba,

[214] cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,

[215] fertur in arva volans plausumque exterrita pennis

[216] dat tecto ingentem, mox a?re lapsa quieto

[217] radit iter liquidum celeris neque commovet alas:

[218] sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis

[219] aequora, sic illam fert impetus ipse volantem.

[220] et primum in scopulo luctantem deserit alto

[221] Sergestum brevibusque vadis frustraque vocantem

[222] auxilia et fractis discentem currere remis.

[223] inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram

[224] consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.

[225] solus iamque ipso superest in fine Cloanthus,

[226] quem petit et summis adnixus viribus urget.

[227] Tum vero ingeminat clamor cunctique sequentem

[228] instigant studiis, resonatque fragoribus aether.

[229] hi proprium decus et partum indignantur honorem

[230] ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;

[231] hos successus alit: possunt, quia posse videntur.

[232] et fors aequatis cepissent praemia rostris,

[233] ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus

[234] fudissetque preces divosque in vota vocasset:

[235] ‘di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,

[236] vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum

[237] constituam ante aras voti reus, extaque salsos

[238] proiciam in fluctus et vina liquentia fundam.’

[239] dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis

[240] Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,

[241] et pater ipse manu magna Portunus euntem

[242] impulit: illa Noto citius volucrique sagitta

[243] ad terram fugit et portu se condidit alto.

[244] tum satus Anchisa cunctis ex more vocatis

[245] victorem magna praeconis voce Cloanthum

[246] declarat viridique advelat tempora lauro,

[247] muneraque in navis ternos optare iuvencos

[248] vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.

[249] ipsis praecipuos ductoribus addit honores:

[250] victori chlamydem auratam, quam plurima circum

[251] purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,

[252] intextusque puer frondosa regius Ida

[253] velocis iaculo cervos cursuque fatigat

[254] acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida

[255] sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;

[256] longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt

[257] custodes, saevitque canum latratus in auras.

[258] at qui deinde locum tenuit virtute secundum,

[259] levibus huic hamis consertam auroque trilicem

[260] loricam, quam Demoleo detraxerat ipse

[261] victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto,

[262] donat habere, viro decus et tutamen in armis.

[263] vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant

[264] multiplicem conixi umeris; indutus at olim

[265] Demoleos cursu palantis Troas agebat.

[266] tertia dona facit geminos ex aere lebetas

[267] cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.

[268] iamque adeo donati omnes opibusque superbi

[269] puniceis ibant evincti tempora taenis,

[270] cum saevo e scopulo multa vix arte revulsus

[271] amissis remis atque ordine debilis uno

[272] inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.

[273] qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,

[274] aerea quem obliquum rota transiit aut gravis ictu

[275] seminecem liquit saxo lacerumque viator;

[276] nequiquam longos fugiens dat corpore tortus

[277] parte ferox ardensque oculis et sibila colla

[278] arduus attollens; pars vulnere clauda retentat

[279] nexantem nodis seque in sua membra plicantem:

[280] tali remigio navis se tarda movebat;

[281] vela facit tamen et velis subit ostia plenis.

[282] Sergestum Aeneas promisso munere donat

[283] servatam ob navem laetus sociosque reductos.

[284] olli serva datur operum haud ignara Minervae,

[285] Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati.

[286] Hoc pius Aeneas misso certamine tendit

[287] gramineum in campum, quem collibus undique curvis

[288] cingebant silvae, mediaque in valle theatri

[289] circus erat; quo se multis cum milibus heros

[290] consessu medium tulit exstructoque resedit.

[291] hic, qui forte velint rapido contendere cursu,

[292] invitat pretiis animos, et praemia ponit.

[293] undique conveniunt Teucri mixtique Sicani,

[294] Nisus et Euryalus primi,

[295] Euryalus forma insignis viridique iuventa,

[296] Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus

[297] regius egregia Priami de stirpe Diores;

[298] hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,

[299] alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;

[300] tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque

[301] adsueti silvis, comites senioris Acestae;

[302] multi praeterea, quos fama obscura recondit.

[303] Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:

[304] ‘accipite haec animis laetasque advertite mentes.

[305] nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.

[306] Cnosia bina dabo levato lucida ferro

[307] spicula caelatamque argento ferre bipennem;

[308] omnibus hic erit unus honos. tres praemia primi

[309] accipient flavaque caput nectentur oliva.

[310] primus equum phaleris insignem victor habeto;

[311] alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis

[312] Threiciis, lato quam circum amplectitur auro

[313] balteus et tereti subnectit fibula gemma;

[314] tertius Argolica hac galea contentus abito.’

[315] Haec ubi dicta, locum capiunt signoque repente

[316] corripiunt spatia audito limenque relinquunt,

[317] effusi nimbo similes. simul ultima signant,

[318] primus abit longeque ante omnia corpora Nisus

[319] emicat et ventis et fulminis ocior alis;

[320] proximus huic, longo sed proximus intervallo,

[321] insequitur Salius; spatio post deinde relicto

[322] tertius Euryalus;

[323] Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso

[324] ecce volat calcemque terit iam calce Diores

[325] incumbens umero, spatia et si plura supersint

[326] transeat elapsus prior ambiguumque relinquat.

[327] iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam

[328] finem adventabant, levi cum sanguine Nisus

[329] labitur infelix, caesis ut forte iuvencis

[330] fusus humum viridisque super madefecerat herbas.

[331] hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso

[332] haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso

[333] concidit immundoque fimo sacroque cruore.

[334] non tamen Euryali, non ille oblitus amorum:

[335] nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;

[336] ille autem spissa iacuit revolutus harena,

[337] emicat Euryalus et munere victor amici

[338] prima tenet, plausuque volat fremituque secundo.

[339] post Helymus subit et nunc tertia palma Diores.

[340] hic totum caveae consessum ingentis et ora

[341] prima patrum magnis Salius clamoribus implet,

[342] ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.

[343] tutatur favor Euryalum lacrimaeque decorae,

[344] gratior et pulchro veniens in corpore virtus.

[345] adiuvat et magna proclamat voce Diores,

[346] qui subiit palmae frustraque ad praemia venit

[347] ultima, si primi Salio reddentur honores.

[348] tum pater Aeneas ‘vestra’ inquit ‘munera vobis

[349] certa manent, pueri et palmam movet ordine nemo;

[350] me liceat casus miserari insontis amici.’

[351] sic fatus tergum Gaetuli immane leonis

[352] dat Salio villis onerosum atque unguibus aureis.

[353] hic Nisus ‘si tanta’ inquit ‘sunt praemia victis,

[354] et te lapsorum miseret, quae munera Niso

[355] digna dabis, primam merui qui laude coronam

[356] ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?’

[357] et simul his dictis faciem ostentabat et udo

[358] turpia membra fimo. risit pater optimus olli

[359] et clipeum efferri iussit, Didymaonis artes,

[360] Neptuni sacro Danais de poste refixum.

[361] hoc iuvenem egregium praestanti munere donat.

[362] Post, ubi confecti cursus et dona peregit,

[363] ‘nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,

[364] adsit et evinctis attollat bracchia palmis’:

[365] sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,

[366] victori velatum auro vittisque iuvencum,

[367] ensem atque insignem galeam solacia victo.

[368] nec mora; continuo vastis cum viribus effert

[369] ora Dares magnoque virum se murmure tollit,

[370] solus qui Paridem solitus contendere contra,

[371] idemque ad tumulum quo maximus occubat Hector

[372] victorem Buten immani corpore, qui se

[373] Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat,

[374] perculit et fulva moribundum extendit harena.

[375] talis prima Dares caput altum in proelia tollit,

[376] ostenditque umeros latos alternaque iactat

[377] bracchia protendens et verberat ictibus auras.

[378] quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto

[379] audet adire virum manibusque inducere caestus.

[380] ergo alacris cunctosque putans excedere palma

[381] Aeneae stetit ante pedes, nec plura moratus

[382] tum laeva taurum cornu tenet atque ita fatur:

[383] ‘nate dea, si nemo audet se credere pugnae,

[384] quae finis standi? quo me decet usque teneri?

[385] ducere dona iube.’ cuncti simul ore fremebant

[386] Dardanidae reddique viro promissa iubebant.

[387] Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,

[388] proximus ut viridante toro consederat herbae:

[389] ‘Entelle, heroum quondam fortissime frustra,

[390] tantane tam patiens nullo certamine tolli

[391] dona sines? ubi nunc nobis deus ille, magister

[392] nequiquam memoratus, Eryx? ubi fama per omnem

[393] Trinacriam et spolia illa tuis pendentia tectis?’

[394] ille sub haec: ‘non laudis amor nec gloria cessit

[395] pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta

[396] sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.

[397] si mihi quae quondam fuerat quaque improbus iste

[398] exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,

[399] haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco

[400] venissem, nec dona moror.’ sic deinde locutus

[401] in medium geminos immani pondere caestus

[402] proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus

[403] ferre manum duroque intendere bracchia tergo.

[404] obstipuere animi: tantorum ingentia septem

[405] terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.

[406] ante omnis stupet ipse Dares longeque recusat,

[407] magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa

[408] huc illuc vinclorum immensa volumina versat.

[409] tum senior talis referebat pectore voces:

[410] ‘quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma

[411] vidisset tristemque hoc ipso in litore pugnam?

[412] haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat

[413] (sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro),

[414] his magnum Alciden contra stetit, his ego suetus,

[415] dum melior viris sanguis dabat, aemula necdum

[416] temporibus geminis canebat sparsa senectus.

[417] sed si nostra Dares haec Troius arma recusat

[418] idque pio sedet Aeneae, probat auctor Acestes,

[419] aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto

[420] (solve metus), et tu Troianos exue caestus.’

[421] haec fatus duplicem ex umeris reiecit amictum

[422] et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque

[423] exuit atque ingens media consistit harena.

[424] tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos

[425] et paribus palmas amborum innexuit armis.

[426] constitit in digitos extemplo arrectus uterque

[427] bracchiaque ad superas interritus extulit auras.

[428] abduxere retro longe capita ardua ab ictu

[429] immiscentque manus manibus pugnamque lacessunt,

[430] ille pedum melior motu fretusque iuventa,

[431] hic membris et mole ualens; sed tarda trementi

[432] genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.

[433] multa viri nequiquam inter se vulnera iactant,

[434] multa cavo lateri ingeminant et pectore vastos

[435] dant sonitus, erratque auris et tempora circum

[436] crebra manus, duro crepitant sub vulnere malae.

[437] stat gravis Entellus nisuque immotus eodem

[438] corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.

[439] ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem

[440] aut montana sedet circum castella sub armis,

[441] nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat

[442] arte locum et variis adsultibus inritus urget.

[443] ostendit dextram insurgens Entellus et alte

[444] extulit, ille ictum venientem a vertice velox

[445] praevidit celerique elapsus corpore cessit;

[446] Entellus viris in ventum effudit et ultro

[447] ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto

[448] concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho

[449] aut Ida in magna radicibus eruta pinus.

[450] consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;

[451] it clamor caelo primusque accurrit Acestes

[452] aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.

[453] at non tardatus casu neque territus heros

[454] acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira;

[455] tum pudor incendit viris et conscia virtus,

[456] praecipitemque Daren ardens agit aequore toto

[457] nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra.

[458] nec mora nec requies: quam multa grandine nimbi

[459] culminibus crepitant, sic densis ictibus heros

[460] creber utraque manu pulsat versatque Dareta.

[461] Tum pater Aeneas procedere longius iras

[462] et saevire animis Entellum haud passus acerbis,

[463] sed finem imposuit pugnae fessumque Dareta

[464] eripuit mulcens dictis ac talia fatur:

[465] ‘infelix, quae tanta animum dementia cepit?

[466] non viris alias conversaque numina sentis?

[467] cede deo.’ dixitque et proelia voce diremit.

[468] ast illum fidi aequales genua aegra trahentem

[469] iactantemque utroque caput crassumque cruorem

[470] ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes

[471] ducunt ad navis; galeamque ensemque vocati

[472] accipiunt, palmam Entello taurumque relinquunt.

[473] hic victor superans animis tauroque superbus

[474] ‘nate dea, vosque haec’ inquit ‘cognoscite, Teucri,

[475] et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires

[476] et qua servetis revocatum a morte Dareta.’

[477] dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci

[478] qui donum astabat pugnae, durosque reducta

[479] libravit dextra media inter cornua caestus

[480] arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro:

[481] sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.

[482] ille super talis effundit pectore voces:

[483] ‘hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis

[484] persolvo; hic victor caestus artemque repono.’

[485] Protinus Aeneas celeri certare sagitta

[486] invitat qui forte velint et praemia dicit,

[487] ingentique manu malum de nave Seresti

[488] erigit et volucrem traiecto in fune columbam,

[489] quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.

[490] convenere viri deiectamque aerea sortem

[491] accepit galea, et primus clamore secundo

[492] Hyrtacidae ante omnis exit locus Hippocoontis;

[493] quem modo navali Mnestheus certamine victor

[494] consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.

[495] tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,

[496] Pandare, qui quondam iussus confundere foedus

[497] in medios telum torsisti primus Achivos.

[498] extremus galeaque ima subsedit Acestes,

[499] ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.

[500] tum validis flexos incurvant viribus arcus

[501] pro se quisque viri et depromunt tela pharetris,

[502] primaque per caelum nervo stridente sagitta

[503] Hyrtacidae iuvenis volucris diverberat auras,

[504] et venit adversique infigitur arbore mali.

[505] intremuit malus micuitque exterrita pennis

[506] ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.

[507] post acer Mnestheus adducto constitit arcu

[508] alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.

[509] ast ipsam miserandus avem contingere ferro

[510] non valuit; nodos et vincula linea rupit

[511] quis innexa pedem malo pendebat ab alto;

[512] illa Notos atque atra volans in nubila fugit.

[513] tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato

[514] tela tenens, fratrem Eurytion in vota vocavit,

[515] iam vacuo laetam caelo speculatus et alis

[516] plaudentem nigra figit sub nube columbam.

[517] decidit exanimis vitamque reliquit in astris

[518] aetheriis fixamque refert delapsa sagittam.

[519] Amissa solus palma superabat Acestes,

[520] qui tamen a?rias telum contendit in auras

[521] ostentans artemque pater arcumque sonantem.

[522] hic oculis subitum obicitur magnoque futurum

[523] augurio monstrum; docuit post exitus ingens

[524] seraque terrifici cecinerunt omina vates.

[525] namque volans liquidis in nubibus arsit harundo

[526] signavitque viam flammis tenuisque recessit

[527] consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa

[528] transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt.

[529] attonitis haesere animis superosque precati

[530] Trinacrii Teucrique viri, nec maximus omen

[531] abnuit Aeneas, sed laetum amplexus Acesten

[532] muneribus cumulat magnis ac talia fatur:

[533] ‘sume, pater, nam te voluit rex magnus Olympi

[534] talibus auspiciis exsortem ducere honores.

[535] ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,

[536] cratera impressum signis, quem Thracius olim

[537] Anchisae genitori in magno munere Cisseus

[538] ferre sui dederat monimentum et pignus amoris.’

[539] sic fatus cingit viridanti tempora lauro

[540] et primum ante omnis victorem appellat Acesten.

[541] nec bonus Eurytion praelato invidit honori,

[542] quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.

[543] proximus ingreditur donis qui vincula rupit,

[544] extremus volucri qui fixit harundine malum.

[545] At pater Aeneas nondum certamine misso

[546] custodem ad sese comitemque impubis Iuli

[547] Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:

[548] ‘vade age et Ascanio, si iam puerile paratum

[549] agmen habet secum cursusque instruxit equorum,

[550] ducat avo turmas et sese ostendat in armis

[551] dic’ ait. ipse omnem longo decedere circo

[552] infusum populum et campos iubet esse patentis.

[553] incedunt pueri pariterque ante ora parentum

[554] frenatis lucent in equis, quos omnis euntis

[555] Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.

[556] omnibus in morem tonsa coma pressa corona;

[557] cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro,

[558] pars levis umero pharetras; it pectore summo

[559] flexilis obtorti per collum circulus auri.

[560] tres equitum numero turmae ternique vagantur

[561] ductores; pueri bis seni quemque secuti

[562] agmine partito fulgent paribusque magistris.

[563] una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem

[564] nomen avi referens Priamus, tua clara, Polite,

[565] progenies, auctura Italos; quem Thracius albis

[566] portat equus bicolor maculis, vestigia primi

[567] alba pedis frontemque ostentans arduus albam.

[568] alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,

[569] parvus Atys pueroque puer dilectus Iulo.

[570] extremus formaque ante omnis pulcher Iulus

[571] Sidonio est invectus equo, quem candida Dido

[572] esse sui dederat monimentum et pignus amoris.

[573] cetera Trinacriis pubes senioris Acestae

[574] fertur equis.

[575] excipiunt plausu pavidos gaudentque tuentes

[576] Dardanidae, veterumque agnoscunt ora parentum.

[577] postquam omnem laeti consessum oculosque suorum

[578] lustravere in equis, signum clamore paratis

[579] Epytides longe dedit insonuitque flagello.

[580] olli discurrere pares atque agmina terni

[581] diductis solvere choris, rursusque vocati

[582] convertere vias infestaque tela tulere.

[583] inde alios ineunt cursus aliosque recursus

[584] adversi spatiis, alternosque orbibus orbis

[585] impediunt pugnaeque cient simulacra sub armis;

[586] et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt

[587] infensi, facta pariter nunc pace feruntur.

[588] ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta

[589] parietibus textum caecis iter ancipitemque

[590] mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi

[591] frangeret indeprensus et inremeabilis error;

[592] haud alio Teucrum nati vestigia cursu

[593] impediunt texuntque fugas et proelia ludo,

[594] delphinum similes qui per maria umida nando

[595] Carpathium Libycumque secant.

[596] hunc morem cursus atque haec certamina primus

[597] Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,

[598] rettulit et priscos docuit celebrare Latinos,

[599] quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes;

[600] Albani docuere suos; hinc maxima porro

[601] accepit Roma et patrium servavit honorem;

[602] Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.

[603] hac celebrata tenus sancto certamina patri.

[604] Hinc primum Fortuna fidem mutata novavit.

[605] dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,

[606] Irim de caelo misit Saturnia Iuno

[607] Iliacam ad classem ventosque aspirat eunti,

[608] multa movens necdum antiquum saturata dolorem.

[609] illa viam celerans per mille coloribus arcum

[610] nulli visa cito decurrit tramite virgo.

[611] conspicit ingentem concursum et litora lustrat

[612] desertosque videt portus classemque relictam.

[613] at procul in sola secretae Troades acta

[614] amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum

[615] pontum aspectabant flentes. heu tot vada fessis

[616] et tantum superesse maris, vox omnibus una;

[617] urbem orant, taedet pelagi perferre laborem.

[618] ergo inter medias sese haud ignara nocendi

[619] conicit et faciemque deae vestemque reponit;

[620] fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,

[621] cui genus et quondam nomen natique fuissent,

[622] ac sic Dardanidum mediam se matribus infert.

[623] ‘o miserae, quas non manus’ inquit ‘Achaica bello

[624] traxerit ad letum patriae sub moenibus! o gens

[625] infelix, cui te exitio Fortuna reservat?

[626] septima post Troiae excidium iam vertitur aestas,

[627] cum freta, cum terras omnis, tot inhospita saxa

[628] sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum

[629] Italiam sequimur fugientem et volvimur undis.

[630] hic Erycis fines fraterni atque hospes Acestes:

[631] quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?

[632] o patria et rapti nequiquam ex hoste penates,

[633] nullane iam Troiae dicentur moenia? nusquam

[634] Hectoreos amnis, Xanthum et Simoenta, videbo?

[635] quin agite et mecum infaustas exurite puppis.

[636] nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago

[637] ardentis dare visa faces: ‘hic quaerite Troiam;

[638] hic domus est’ inquit ‘vobis.’ iam tempus agi res,

[639] nec tantis mora prodigiis. en quattuor arae

[640] Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.’

[641] haec memorans prima infensum vi corripit ignem

[642] sublataque procul dextra conixa coruscat

[643] et iacit. arrectae mentes stupefactaque corda

[644] Iliadum. hic una e multis, quae maxima natu,

[645] Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:

[646] ‘non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres,

[647] est Dorycli coniunx; divini signa decoris

[648] ardentisque notate oculos, qui spiritus illi,

[649] qui vultus vocisque sonus vel gressus eunti.

[650] ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui

[651] aegram, indignantem tali quod sola careret

[652] munere nec meritos Anchisae inferret honores.’

[653] haec effata.

[654] at matres primo ancipites oculisque malignis

[655] ambiguae spectare rates miserum inter amorem

[656] praesentis terrae fatisque vocantia regna,

[657] cum dea se paribus per caelum sustulit alis

[658] ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

[659] tum vero attonitae monstris actaeque furore

[660] conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem,

[661] pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque

[662] coniciunt. furit immissis Volcanus habenis

[663] transtra per et remos et pictas abiete puppis.

[664] Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri

[665] incensas perfert navis Eumelus, et ipsi

[666] respiciunt atram in nimbo volitare favillam.

[667] primus et Ascanius, cursus ut laetus equestris

[668] ducebat, sic acer equo turbata petivit

[669] castra, nec exanimes possunt retinere magistri.

[670] ‘quis furor iste novus? quo nunc, quo tenditis’ inquit

[671] ‘heu miserae cives? non hostem inimicaque castra

[672] Argivum, vestras spes uritis. en, ego vester

[673] Ascanius!’ – galeam ante pedes proiecit inanem,

[674] qua ludo indutus belli simulacra ciebat.

[675] accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.

[676] ast illae diversa metu per litora passim

[677] diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim

[678] saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque

[679] mutatae agnoscunt excussaque pectore Iuno est.

[680] Sed non idcirco flamma atque incendia viris

[681] indomitas posuere; udo sub robore vivit

[682] stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas

[683] est vapor et toto descendit corpore pestis,

[684] nec vires heroum infusaque flumina prosunt.

[685] tum pius Aeneas umeris abscindere vestem

[686] auxilioque vocare deos et tendere palmas:

[687] ‘Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum

[688] Troianos, si quid pietas antiqua labores

[689] respicit humanos, da flammam evadere classi

[690] nunc, pater, et tenuis Teucrum res eripe leto.

[691] vel tu, quod superest, infesto fulmine morti,

[692] si mereor, demitte tuaque hic obrue dextra.’

[693] vix haec ediderat cum effusis imbribus atra

[694] tempestas sine more furit tonitruque tremescunt

[695] ardua terrarum et campi; ruit aethere toto

[696] turbidus imber aqua densisque nigerrimus Austris,

[697] implenturque super puppes, semusta madescunt

[698] robora, restinctus donec vapor omnis et omnes

[699] quattuor amissis servatae a peste carinae.

[700] At pater Aeneas casu concussus acerbo

[701] nunc huc ingentis, nunc illuc pectore curas

[702] mutabat versans, Siculisne resideret arvis

[703] oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.

[704] tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas

[705] quem docuit multaque insignem reddidit arte –

[706] haec responsa dabat, vel quae portenderet ira

[707] magna deum vel quae fatorum posceret ordo;

[708] isque his Aenean solatus vocibus infit:

[709] ‘nate dea, quo fata trahunt retrahuntque sequamur;

[710] quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.

[711] est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:

[712] hunc cape consiliis socium et coniunge volentem,

[713] huic trade amissis superant qui navibus et quos

[714] pertaesum magni incepti rerumque tuarum est.

[715] longaevosque senes ac fessas aequore matres

[716] et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est

[717] delige, et his habeant terris sine moenia fessi;

[718] urbem appellabunt permisso nomine Acestam.’

[719] Talibus incensus dictis senioris amici

[720] tum vero in curas animo diducitur omnis;

[721] et Nox atra polum bigis subvecta tenebat.

[722] visa dehinc caelo facies delapsa parentis

[723] Anchisae subito talis effundere voces:

[724] ‘nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,

[725] care magis, nate Iliacis exercite fatis,

[726] imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem

[727] depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.

[728] consiliis pare quae nunc pulcherrima Nautes

[729] dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,

[730] defer in Italiam. gens dura atque aspera cultu

[731] debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante

[732] infernas accede domos et Averna per alta

[733] congressus pete, nate, meos. non me impia namque

[734] Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum

[735] concilia Elysiumque colo. huc casta Sibylla

[736] nigrarum multo pecudum te sanguine ducet.

[737] tum genus omne tuum et quae dentur moenia disces.

[738] iamque vale; torquet medios Nox umida cursus

[739] et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.’

[740] dixerat et tenuis fugit ceu fumus in auras.

[741] Aeneas ‘quo deinde ruis? quo proripis?’ inquit,

[742] ‘quem fugis? aut quis te nostris complexibus arcet?’

[743] haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignis,

[744] Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae

[745] farre pio et plena supplex veneratur acerra.

[746] Extemplo socios primumque accersit Acesten

[747] et Iovis imperium et cari praecepta parentis

[748] edocet et quae nunc animo sententia constet.

[749] haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes:

[750] transcribunt urbi matres populumque volentem

[751] deponunt, animos nil magnae laudis egentis.

[752] ipsi transtra novant flammisque ambesa reponunt

[753] robora navigiis, aptant remosque rudentisque,

[754] exigui numero, sed bello vivida virtus.

[755] interea Aeneas urbem designat aratro

[756] sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam

[757] esse iubet. gaudet regno Troianus Acestes

[758] indicitque forum et patribus dat iura vocatis.

[759] tum vicina astris Erycino in vertice sedes

[760] fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos

[761] ac lucus late sacer additus Anchiseo.

[762] Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris

[763] factus honos: placidi straverunt aequora venti

[764] creber et aspirans rursus vocat Auster in altum.

[765] exoritur procurva ingens per litora fletus;

[766] complexi inter se noctemque diemque morantur.

[767] ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam

[768] visa maris facies et non tolerabile numen,

[769] ire volunt omnemque fugae perferre laborem.

[770] quos bonus Aeneas dictis solatur amicis

[771] et consanguineo lacrimans commendat Acestae.

[772] tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam

[773] caedere deinde iubet solvique ex ordine funem.

[774] ipse caput tonsae foliis evinctus olivae

[775] stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos

[776] proicit in fluctus ac vina liquentia fundit.

[777] prosequitur surgens a puppi ventus euntis.

[778] certatim socii feriunt mare et aequora verrunt;

[779] At Venus interea Neptunum exercita curis

[780] adloquitur talisque effundit pectore questus:

[781] ‘Iunonis gravis ira neque exsaturabile pectus

[782] cogunt me, Neptune, preces descendere in omnis;

[783] quam nec longa dies pietas nec mitigat ulla,

[784] nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.

[785] non media de gente Phrygum exedisse nefandis

[786] urbem odiis satis est nec poenam traxe per omnem

[787] reliquias Troiae: cineres atque ossa peremptae

[788] insequitur. causas tanti sciat illa furoris.

[789] ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis

[790] quam molem subito excierit: maria omnia caelo

[791] miscuit Aeoliis nequiquam freta procellis,

[792] in regnis hoc ausa tuis.

[793] per scelus ecce etiam Troianis matribus actis

[794] exussit foede puppis et classe subegit

[795] amissa socios ignotae linquere terrae.

[796] quod superest, oro, liceat dare tuta per undas

[797] vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim,

[798] si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.’

[799] Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:

[800] ‘fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,

[801] unde genus ducis. merui quoque; saepe furores

[802] compressi et rabiem tantam caelique marisque.

[803] nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor,

[804] Aeneae mihi cura tui. cum Troia Achilles

[805] exanimata sequens impingeret agmina muris,

[806] milia multa daret leto, gemerentque repleti

[807] amnes nec reperire viam atque evolvere posset

[808] in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti

[809] congressum Aenean nec dis nec viribus aequis

[810] nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo

[811] structa meis manibus periurae moenia Troiae.

[812] nunc quoque mens eadem perstat mihi; pelle timores.

[813] tutus, quos optas, portus accedet Averni.

[814] unus erit tantum amissum quem gurgite quaeres;

[815] unum pro multis dabitur caput.’

[816] his ubi laeta deae permulsit pectora dictis,

[817] iungit equos auro genitor, spumantiaque addit

[818] frena feris manibusque omnis effundit habenas.

[819] caeruleo per summa levis volat aequora curru;

[820] subsidunt undae tumidumque sub axe tonanti

[821] sternitur aequor aquis, fugiunt vasto aethere nimbi.

[822] tum variae comitum facies, immania cete,

[823] et senior Glauci chorus Inousque Palaemon

[824] Tritonesque citi Phorcique exercitus omnis;

[825] laeva tenet Thetis et Melite Panopeaque virgo,

[826] Nisaee Spioque Thaliaque Cymodoceque.

[827] Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim

[828] gaudia pertemptant mentem; iubet ocius omnis

[829] attolli malos, intendi bracchia velis.

[830] una omnes fecere pedem pariterque sinistros,

[831] nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent

[832] cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.

[833] princeps ante omnis densum Palinurus agebat

[834] agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.

[835] iamque fere mediam caeli Nox umida metam

[836] contigerat, placida laxabant membra quiete

[837] sub remis fusi per dura sedilia nautae,

[838] cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris

[839] a?ra dimovit tenebrosum et dispulit umbras,

[840] te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans

[841] insonti; puppique deus consedit in alta

[842] Phorbanti similis funditque has ore loquelas:

[843] ‘Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem,

[844] aequatae spirant aurae, datur hora quieti.

[845] pone caput fessosque oculos furare labori.

[846] ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.’

[847] cui vix attollens Palinurus lumina fatur:

[848] ‘mene salis placidi vultum fluctusque quietos

[849] ignorare iubes? mene huic confidere monstro?

[850] Aenean credam (quid enim?) fallacibus auris

[851] et caeli totiens deceptus fraude sereni?’

[852] talia dicta dabat, clavumque adfixus et haerens

[853] nusquam amittebat oculosque sub astra tenebat.

[854] ecce deus ramum Lethaeo rore madentem

[855] vique soporatum Stygia super utraque quassat

[856] tempora, cunctantique natantia lumina solvit.

[857] vix primos inopina quies laxaverat artus,

[858] et super incumbens cum puppis parte revulsa

[859] cumque gubernaclo liquidas proiecit in undas

[860] praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;

[861] ipse volans tenuis se sustulit ales ad auras.

[862] currit iter tutum non setius aequore classis

[863] promissisque patris Neptuni interrita fertur.

[864] iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,

[865] difficilis quondam multorumque ossibus albos

[866] (tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant),

[867] cum pater amisso fluitantem errare magistro

[868] sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis

[869] multa gemens casuque animum concussus amici:

[870] ‘o nimium caelo et pelago confise sereno,

[871] nudus in ignota, Palinure, iacebis harena.’