LIBER IX

[1] Atque ea diversa penitus dum parte geruntur,

[2] Irim de caelo misit Saturnia Iuno

[3] audacem ad Turnum. luco tum forte parentis

[4] Pilumni Turnus sacrata valle sedebat.

[5] ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:

[6] ‘Turne, quod optanti divum promittere nemo

[7] auderet, volvenda dies en attulit ultro.

[8] Aeneas urbe et sociis et classe relicta

[9] sceptra Palatini sedemque petit Euandri.

[10] nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes

[11] Lydorumque manum, collectos armat agrestis.

[12] quid dubitas? nunc tempus equos, nunc poscere currus.

[13] rumpe moras omnis et turbata arripe castra.’

[14] dixit, et in caelum paribus se sustulit alis

[15] ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

[16] agnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas

[17] sustulit ac tali fugientem est voce secutus:

[18] ‘Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam

[19] detulit in terras? unde haec tam clara repente

[20] tempestas? medium video discedere caelum

[21] palantisque polo stellas. sequor omina tanta,

[22] quisquis in arma vocas.’ et sic effatus ad undam

[23] processit summoque hausit de gurgite lymphas

[24] multa deos orans, oneravitque aethera votis.

[25] Iamque omnis campis exercitus ibat apertis

[26] dives equum, dives pictai vestis et auri;

[27] Messapus primas acies, postrema coercent

[28] Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus:

[29] [vertitur arma tenens et toto vertice supra est.]

[30] ceu septem surgens sedatis amnibus altus

[31] per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus

[32] cum refluit campis et iam se condidit alveo.

[33] hic subitam nigro glomerari pulvere nubem

[34] prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.

[35] primus ab adversa conclamat mole Caicus:

[36] ‘quis globus, o cives, caligine volvitur atra?

[37] ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,

[38] hostis adest, heia!’ ingenti clamore per omnis

[39] condunt se Teucri portas et moenia complent.

[40] namque ita discedens praeceperat optimus armis

[41] Aeneas: si qua interea fortuna fuisset,

[42] neu struere auderent aciem neu credere campo;

[43] castra modo et tutos servarent aggere muros.

[44] ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,

[45] obiciunt portas tamen et praecepta facessunt,

[46] armatique cavis exspectant turribus hostem.

[47] Turnus, ut ante volans tardum praecesserat agmen

[48] viginti lectis equitum comitatus et urbi

[49] improvisus adest, maculis quem Thracius albis

[50] portat equus cristaque tegit galea aurea rubra,

[51] ‘ecquis erit mecum, iuvenes, qui primus in hostem – ?

[52] en,’ ait et iaculum attorquens emittit in auras,

[53] principium pugnae, et campo sese arduus infert.

[54] clamorem excipiunt socii fremituque sequuntur

[55] horrisono; Teucrum mirantur inertia corda,

[56] non aequo dare se campo, non obvia ferre

[57] arma viros, sed castra fovere. huc turbidus atque huc

[58] lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.

[59] ac veluti pleno lupus insidiatus ovili

[60] cum fremit ad caulas ventos perpessus et imbris

[61] nocte super media; tuti sub matribus agni

[62] balatum exercent, ille asper et improbus ira

[63] saevit in absentis; collecta fatigat edendi

[64] ex longo rabies et siccae sanguine fauces:

[65] haud aliter Rutulo muros et castra tuenti

[66] ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.

[67] qua temptet ratione aditus, et quae via clausos

[68] excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?

[69] classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,

[70] aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,

[71] invadit sociosque incendia poscit ovantis

[72] atque manum pinu flagranti fervidus implet.

[73] tum vero incumbunt (urget praesentia Turni),

[74] atque omnis facibus pubes accingitur atris.

[75] diripuere focos: piceum fert fumida lumen

[76] taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.

[77] Quis deus, o Musae, tam saeva incendia Teucris

[78] avertit? tantos ratibus quis depulit ignis?

[79] dicite: prisca fides facto, sed fama perennis.

[80] tempore quo primum Phrygia formabat in Ida

[81] Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,

[82] ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum

[83] vocibus his adfata Iovem: ‘da, nate, petenti,

[84] quod tua cara parens domito te poscit Olympo.

[85] pinea silva mihi multos dilecta per annos,

[86] lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,

[87] nigranti picea trabibusque obscurus acernis.

[88] has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,

[89] laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.

[90] solve metus atque hoc precibus sine posse parentem,

[91] ne cursu quassatae ullo neu turbine venti

[92] vincantur: prosit nostris in montibus ortas.’

[93] filius huic contra, torquet qui sidera mundi:

[94] ‘o genetrix, quo fata vocas? aut quid petis istis?

[95] mortaline manu factae immortale carinae

[96] fas habeant? certusque incerta pericula lustret

[97] Aeneas? cui tanta deo permissa potestas?

[98] immo, ubi defunctae finem portusque tenebunt

[99] Ausonios olim, quaecumque evaserit undis

[100] Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,

[101] mortalem eripiam formam magnique iubebo

[102] aequoris esse deas, qualis Nereia Doto

[103] et Galatea secant spumantem pectore pontum.’

[104] dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,

[105] per pice torrentis atraque voragine ripas

[106] adnuit, et totum nutu tremefecit Olympum.

[107] Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae

[108] debita complerant, cum Turni iniuria Matrem

[109] admonuit ratibus sacris depellere taedas.

[110] hic primum nova lux oculis offulsit et ingens

[111] visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus

[112] Idaeique chori; tum vox horrenda per auras

[113] excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:

[114] ‘ne trepidate meas, Teucri, defendere navis

[115] neve armate manus; maria ante exurere Turno

[116] quam sacras dabitur pinus. vos ite solutae,

[117] ite deae pelagi; genetrix iubet.’ et sua quaeque

[118] continuo puppes abrumpunt vincula ripis

[119] delphinumque modo demersis aequora rostris

[120] ima petunt. hinc virgineae (mirabile monstrum)

[121] [quot prius aeratae steterant ad litora prorae]

[122] reddunt se totidem facies pontoque feruntur.

[123] Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse

[124] turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis

[125] rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.

[126] at non audaci Turno fiducia cessit;

[127] ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:

[128] ‘Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse

[129] auxilium solitum eripuit: non tela neque ignis

[130] exspectant Rutulos. ergo maria invia Teucris,

[131] nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est,

[132] terra autem in nostris manibus, tot milia gentes

[133] arma ferunt Italae. nil me fatalia terrent,

[134] si qua Phryges prae se iactant, responsa deorum;

[135] sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva

[136] fertilis Ausoniae Troes. sunt et mea contra

[137] fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem

[138] coniuge praerepta; nec solos tangit Atridas

[139] iste dolor, solisque licet capere arma Mycenis.

[140] ‘sed periisse semel satis est’: peccare fuisset

[141] ante satis, penitus modo non genus omne perosos

[142] femineum. quibus haec medii fiducia valli

[143] fossarumque morae, leti discrimina parva,

[144] dant animos; at non viderunt moenia Troiae

[145] Neptuni fabricata manu considere in ignis?

[146] sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum

[147] apparat et mecum invadit trepidantia castra?

[148] non armis mihi Volcani, non mille carinis

[149] est opus in Teucros. addant se protinus omnes

[150] Etrusci socios. tenebras et inertia furta

[151] Palladii caesis late custodibus arcis

[152] ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:

[153] luce palam certum est igni circumdare muros.

[154] haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga

[155] esse ferant, decimum quos distulit Hector in annum.

[156] nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,

[157] quod superest, laeti bene gestis corpora rebus

[158] procurate, viri, et pugnam sperate parari.’

[159] interea vigilum excubiis obsidere portas

[160] cura datur Messapo et moenia cingere flammis.

[161] bis septem Rutuli muros qui milite servent

[162] delecti, ast illos centeni quemque sequuntur

[163] purpurei cristis iuvenes auroque corusci.

[164] discurrunt variantque vices, fusique per herbam

[165] indulgent vino et vertunt crateras a?nos.

[166] conlucent ignes, noctem custodia ducit

[167] insomnem ludo.

[168] Haec super e vallo prospectant Troes et armis

[169] alta tenent, nec non trepidi formidine portas

[170] explorant pontisque et propugnacula iungunt,

[171] tela gerunt. instat Mnestheus acerque Serestus,

[172] quos pater Aeneas, si quando adversa vocarent,

[173] rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.

[174] omnis per muros legio sortita periclum

[175] excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.

[176] Nisus erat portae custos, acerrimus armis,

[177] Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida

[178] venatrix iaculo celerem levibusque sagittis,

[179] et iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter

[180] non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,

[181] ora puer prima signans intonsa iuventa.

[182] his amor unus erat pariterque in bella ruebant;

[183] tum quoque communi portam statione tenebant.

[184] Nisus ait: ‘dine hunc ardorem mentibus addunt,

[185] Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?

[186] aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum

[187] mens agitat mihi, nec placida contenta quiete est.

[188] cernis quae Rutulos habeat fiducia rerum:

[189] lumina rara micant, somno vinoque soluti

[190] procubuere, silent late loca. percipe porro

[191] quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.

[192] Aenean acciri omnes, populusque patresque,

[193] exposcunt, mittique viros qui certa reportent.

[194] si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti

[195] fama sat est), tumulo videor reperire sub illo

[196] posse viam ad muros et moenia Pallantea.’

[197] obstipuit magno laudum percussus amore

[198] Euryalus, simul his ardentem adfatur amicum:

[199] ‘mene igitur socium summis adiungere rebus,

[200] Nise, fugis? solum te in tanta pericula mittam?

[201] non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,

[202] Argolicum terrorem inter Troiaeque labores

[203] sublatum erudiit, nec tecum talia gessi

[204] magnanimum Aenean et fata extrema secutus:

[205] est hic, est animus lucis contemptor et istum

[206] qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.’

[207] Nisus ad haec: ‘equidem de te nil tale verebar,

[208] nec fas; non ita me referat tibi magnus ovantem

[209] Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.

[210] sed si quis (quae multa vides discrimine tali)

[211] si quis in adversum rapiat casusve deusve,

[212] te superesse velim, tua vita dignior aetas.

[213] sit qui me raptum pugna pretiove redemptum

[214] mandet humo, solita aut si qua id Fortuna vetabit,

[215] absenti ferat inferias decoretque sepulcro.

[216] neu matri miserae tanti sim causa doloris,

[217] quae te sola, puer, multis e matribus ausa

[218] persequitur, magni nec moenia curat Acestae.’

[219] ille autem: ‘causas nequiquam nectis inanis

[220] nec mea iam mutata loco sententia cedit.

[221] acceleremus’ ait, vigiles simul excitat. illi

[222] succedunt servantque vices; statione relicta

[223] ipse comes Niso graditur regemque requirunt.

[224] Cetera per terras omnis animalia somno

[225] laxabant curas et corda oblita laborum:

[226] ductores Teucrum primi, delecta iuventus,

[227] consilium summis regni de rebus habebant,

[228] quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.

[229] stant longis adnixi hastis et scuta tenentes

[230] castrorum et campi medio. tum Nisus et una

[231] Euryalus confestim alacres admittier orant:

[232] rem magnam pretiumque morae fore. primus Iulus

[233] accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.

[234] tum sic Hyrtacides: ‘audite o mentibus aequis

[235] Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis

[236] quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti

[237] conticuere. locum insidiis conspeximus ipsi,

[238] qui patet in bivio portae quae proxima ponto.

[239] interrupti ignes aterque ad sidera fumus

[240] erigitur. si fortuna permittitis uti

[241] quaesitum Aenean et moenia Pallantea,

[242] mox hic cum spoliis ingenti caede peracta

[243] adfore cernetis. nec nos via fallit euntis:

[244] vidimus obscuris primam sub vallibus urbem

[245] venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.’

[246] hic annis gravis atque animi maturus Aletes:

[247] ‘di patrii, quorum semper sub numine Troia est,

[248] non tamen omnino Teucros delere paratis,

[249] cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis

[250] pectora.’ sic memorans umeros dextrasque tenebat

[251] amborum et vultum lacrimis atque ora rigabat.

[252] ‘quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis

[253] praemia posse rear solvi? pulcherrima primum

[254] di moresque dabunt vestri: tum cetera reddet

[255] actutum pius Aeneas atque integer aevi

[256] Ascanius meriti tanti non immemor umquam.’

[257] ‘immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,’

[258] excipit Ascanius ‘per magnos, Nise, penatis

[259] Assaracique larem et canae penetralia Vestae

[260] obtestor, quaecumque mihi fortuna fidesque est,

[261] in vestris pono gremiis. revocate parentem,

[262] reddite conspectum; nihil illo triste recepto.

[263] bina dabo argento perfecta atque aspera signis

[264] pocula, devicta genitor quae cepit Arisba,

[265] et tripodas geminos, auri duo magna talenta,

[266] cratera antiquum quem dat Sidonia Dido.

[267] si vero capere Italiam sceptrisque potiri

[268] contigerit victori et praedae dicere sortem,

[269] vidisti, quo Turnus equo, quibus ibat in armis

[270] aureus; ipsum illum, clipeum cristasque rubentis

[271] excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.

[272] praeterea bis sex genitor lectissima matrum

[273] corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,

[274] insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.

[275] te vero, mea quem spatiis propioribus aetas

[276] insequitur, venerande puer, iam pectore toto

[277] accipio et comitem casus complector in omnis.

[278] nulla meis sine te quaeretur gloria rebus:

[279] seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum

[280] verborumque fides.’ contra quem talia fatur

[281] Euryalus: ‘me nulla dies tam fortibus ausis

[282] dissimilem arguerit; tantum fortuna secunda

[283] haud adversa cadat. sed te super omnia dona

[284] unum oro: genetrix Priami de gente vetusta

[285] est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus

[286] mecum excedentem, non moenia regis Acestae.

[287] hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli

[288] inque salutatam linquo (nox et tua testis

[289] dextera), quod nequeam lacrimas perferre parentis.

[290] at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.

[291] hanc sine me spem ferre tui, audentior ibo

[292] in casus omnis.’ percussa mente dedere

[293] Dardanidae lacrimas, ante omnis pulcher Iulus,

[294] atque animum patriae strinxit pietatis imago.

[295] tum sic effatur:

[296] ‘sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.

[297] namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae

[298] solum defuerit, nec partum gratia talem

[299] parva manet. casus factum quicumque sequentur,

[300] per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:

[301] quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,

[302] haec eadem matrique tuae generique manebunt.’

[303] sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem

[304] auratum, mira quem fecerat arte Lycaon

[305] Cnosius atque habilem vagina aptarat eburna.

[306] dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis

[307] exuvias, galeam fidus permutat Aletes.

[308] protinus armati incedunt; quos omnis euntis

[309] primorum manus ad portas, iuvenumque senumque,

[310] prosequitur votis. nec non et pulcher Iulus,

[311] ante annos animumque gerens curamque virilem,

[312] multa patri mandata dabat portanda; sed aurae

[313] omnia discerpunt et nubibus inrita donant.

[314] Egressi superant fossas noctisque per umbram

[315] castra inimica petunt, multis tamen ante futuri

[316] exitio. passim somno vinoque per herbam

[317] corpora fusa vident, arrectos litore currus,

[318] inter lora rotasque viros, simul arma iacere,

[319] vina simul. prior Hyrtacides sic ore locutus:

[320] ‘Euryale, audendum dextra: nunc ipsa vocat res.

[321] hac iter est. tu, ne qua manus se attollere nobis

[322] a tergo possit, custodi et consule longe;

[323] haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.’

[324] sic memorat vocemque premit, simul ense superbum

[325] Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis

[326] exstructus toto proflabat pectore somnum,

[327] rex idem et regi Turno gratissimus augur,

[328] sed non augurio potuit depellere pestem.

[329] tris iuxta famulos temere inter tela iacentis

[330] armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis

[331] nactus equis ferroque secat pendentia colla.

[332] tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit

[333] sanguine singultantem; atro tepefacta cruore

[334] terra torique madent. nec non Lamyrumque Lamumque

[335] et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte

[336] luserat, insignis facie, multoque iacebat

[337] membra deo victus – felix, si protinus illum

[338] aequasset nocti ludum in lucemque tulisset:

[339] impastus ceu plena leo per ovilia turbans

[340] (suadet enim vesana fames) manditque trahitque

[341] molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento.

[342] nec minor Euryali caedes; incensus et ipse

[343] perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,

[344] Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque

[345] ignaros; Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,

[346] sed magnum metuens se post cratera tegebat.

[347] pectore in adverso totum cui comminus ensem

[348] condidit adsurgenti et multa morte recepit.

[349] purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta

[350] vina refert moriens, hic furto fervidus instat.

[351] iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem

[352] deficere extremum et religatos rite videbat

[353] carpere gramen equos, breviter cum talia Nisus

[354] (sensit enim nimia caede atque cupidine ferri)

[355] ‘absistamus’ ait, ‘nam lux inimica propinquat.

[356] poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.’

[357] multa virum solido argento perfecta relinquunt

[358] armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.

[359] Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis

[360] cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim

[361] quae mittit dona, hospitio cum iungeret absens,

[362] Caedicus; ille suo moriens dat habere nepoti;

[363] post mortem bello Rutuli pugnaque potiti:

[364] haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.

[365] tum galeam Messapi habilem cristisque decoram

[366] induit. excedunt castris et tuta capessunt.

[367] Interea praemissi equites ex urbe Latina,

[368] cetera dum legio campis instructa moratur,

[369] ibant et Turno regi responsa ferebant,

[370] ter centum, scutati omnes, Volcente magistro.

[371] iamque propinquabant castris murosque subibant

[372] cum procul hos laevo flectentis limite cernunt,

[373] et galea Euryalum sublustri noctis in umbra

[374] prodidit immemorem radiisque adversa refulsit.

[375] haud temere est visum. conclamat ab agmine Volcens:

[376] ‘state, viri. quae causa viae? quive estis in armis?

[377] quove tenetis iter?’ nihil illi tendere contra,

[378] sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.

[379] obiciunt equites sese ad divortia nota

[380] hinc atque hinc, omnemque aditum custode coronant.

[381] silva fuit late dumis atque ilice nigra

[382] horrida, quam densi complerant undique sentes;

[383] rara per occultos lucebat semita callis.

[384] Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda

[385] impediunt, fallitque timor regione viarum.

[386] Nisus abit; iamque imprudens evaserat hostis

[387] atque locos qui post Albae de nomine dicti

[388] Albani (tum rex stabula alta Latinus habebat),

[389] ut stetit et frustra absentem respexit amicum:

[390] ‘Euryale infelix, qua te regione reliqui?

[391] quave sequar?’ rursus perplexum iter omne revolvens

[392] fallacis silvae simul et vestigia retro

[393] observata legit dumisque silentibus errat.

[394] audit equos, audit strepitus et signa sequentum;

[395] nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris

[396] pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis

[397] fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,

[398] oppressum rapit et conantem plurima frustra.

[399] quid faciat? qua vi iuvenem, quibus audeat armis

[400] eripere? an sese medios moriturus in enses

[401] inferat et pulchram properet per vulnera mortem?

[402] ocius adducto torquet hastile lacerto

[403] suspiciens altam Lunam et sic voce precatur:

[404] ‘tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,

[405] astrorum decus et nemorum Latonia custos.

[406] si qua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris

[407] dona tulit, si qua ipse meis venatibus auxi

[408] suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi,

[409] hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.’

[410] dixerat et toto conixus corpore ferrum

[411] conicit. hasta volans noctis diverberat umbras

[412] et venit aversi in tergum Sulmonis ibique

[413] frangitur, ac fisso transit praecordia ligno.

[414] volvitur ille vomens calidum de pectore flumen

[415] frigidus et longis singultibus ilia pulsat.

[416] diversi circumspiciunt. hoc acrior idem

[417] ecce aliud summa telum librabat ab aure.

[418] dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque

[419] stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.

[420] saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam

[421] auctorem nec quo se ardens immittere possit.

[422] ‘tu tamen interea calido mihi sanguine poenas

[423] persolves amborum’ inquit; simul ense recluso

[424] ibat in Euryalum. tum vero exterritus, amens,

[425] conclamat Nisus nec se celare tenebris

[426] amplius aut tantum potuit perferre dolorem:

[427] ‘me, me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,

[428] o Rutuli! mea fraus omnis, nihil iste nec ausus

[429] nec potuit; caelum hoc et conscia sidera testor;

[430] tantum infelicem nimium dilexit amicum.’

[431] talia dicta dabat, sed viribus ensis adactus

[432] transadigit costas et candida pectora rumpit.

[433] volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus

[434] it cruor inque umeros cervix conlapsa recumbit:

[435] purpureus veluti cum flos succisus aratro

[436] languescit moriens, lassove papavera collo

[437] demisere caput pluvia cum forte gravantur.

[438] at Nisus ruit in medios solumque per omnis

[439] Volcentem petit, in solo Volcente moratur.

[440] quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc

[441] proturbant. instat non setius ac rotat ensem

[442] fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore

[443] condidit adverso et moriens animam abstulit hosti.

[444] tum super exanimum sese proiecit amicum

[445] confossus, placidaque ibi demum morte quievit.

[446] Fortunati ambo! si quid mea carmina possunt,

[447] nulla dies umquam memori vos eximet aevo,

[448] dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum

[449] accolet imperiumque pater Romanus habebit.

[450] Victores praeda Rutuli spoliisque potiti

[451] Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.

[452] nec minor in castris luctus Rhamnete reperto

[453] exsangui et primis una tot caede peremptis,

[454] Serranoque Numaque. ingens concursus ad ipsa

[455] corpora seminecisque viros, tepidaque recentem

[456] caede locum et pleno spumantis sanguine rivos.

[457] agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem

[458] Messapi et multo phaleras sudore receptas.

[459] Et iam prima novo spargebat lumine terras

[460] Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

[461] iam sole infuso, iam rebus luce retectis

[462] Turnus in arma viros armis circumdatus ipse

[463] suscitat: aeratasque acies in proelia cogunt,

[464] quisque suos, variisque acuunt rumoribus iras.

[465] quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis

[466] praefigunt capita et multo clamore sequuntur

[467] Euryali et Nisi.

[468] Aeneadae duri murorum in parte sinistra

[469] opposuere aciem (nam dextera cingitur amni),

[470] ingentisque tenent fossas et turribus altis

[471] stant maesti; simul ora virum praefixa movebant

[472] nota nimis miseris atroque fluentia tabo.

[473] Interea pavidam volitans pennata per urbem

[474] nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris

[475] Euryali. at subitus miserae calor ossa reliquit,

[476] excussi manibus radii revolutaque pensa.

[477] evolat infelix et femineo ululatu

[478] scissa comam muros amens atque agmina cursu

[479] prima petit, non illa virum, non illa pericli

[480] telorumque memor, caelum dehinc questibus implet:

[481] ‘hunc ego te, Euryale, aspicio? tune ille senectae

[482] sera meae requies, potuisti linquere solam,

[483] crudelis? nec te sub tanta pericula missum

[484] adfari extremum miserae data copia matri?

[485] heu, terra ignota canibus data praeda Latinis

[486] alitibusque iaces! nec te tua funere mater

[487] produxi pressive oculos aut vulnera lavi,

[488] veste tegens tibi quam noctes festina diesque

[489] urgebam, et tela curas solabar anilis.

[490] quo sequar? aut quae nunc artus avulsaque membra

[491] et funus lacerum tellus habet? hoc mihi de te,

[492] nate, refers? hoc sum terraque marique secuta?

[493] figite me, si qua est pietas, in me omnia tela

[494] conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro;

[495] aut tu, magne pater divum, miserere, tuoque

[496] invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,

[497] quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.’

[498] hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis

[499] it gemitus, torpent infractae ad proelia vires.

[500] illam incendentem luctus Idaeus et Actor

[501] Ilionei monitu et multum lacrimantis Iuli

[502] corripiunt interque manus sub tecta reponunt.

[503] At tuba terribilem sonitum procul aere canoro

[504] increpuit, sequitur clamor caelumque remugit.

[505] accelerant acta pariter testudine Volsci

[506] et fossas implere parant ac vellere vallum;

[507] quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,

[508] qua rara est acies interlucetque corona

[509] non tam spissa viris. telorum effundere contra

[510] omne genus Teucri ac duris detrudere contis,

[511] adsueti longo muros defendere bello.

[512] saxa quoque infesto volvebant pondere, si qua

[513] possent tectam aciem perrumpere, cum tamen omnis

[514] ferre iuvet subter densa testudine casus.

[515] nec iam sufficiunt. nam qua globus imminet ingens,

[516] immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,

[517] quae stravit Rutulos late armorumque resolvit

[518] tegmina. nec curant caeco contendere Marte

[519] amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo

[520] missilibus certant.

[521] parte alia horrendus visu quassabat Etruscam

[522] pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;

[523] at Messapus equum domitor, Neptunia proles,

[524] rescindit vallum et scalas in moenia poscit.

[525] Vos, o Calliope, precor, aspirate canenti

[526] quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus

[527] ediderit, quem quisque virum demiserit Orco,

[528] et mecum ingentis oras evolvite belli.

[529] [et meministis enim, divae, et memorare potestis.]

[530] Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,

[531] opportuna loco, summis quam viribus omnes

[532] expugnare Itali summaque evertere opum vi

[533] certabant, Troes contra defendere saxis

[534] perque cavas densi tela intorquere fenestras.

[535] princeps ardentem coniecit lampada Turnus

[536] et flammam adfixit lateri, quae plurima vento

[537] corripuit tabulas et postibus haesit adesis.

[538] turbati trepidare intus frustraque malorum

[539] velle fugam. dum se glomerant retroque residunt

[540] in partem quae peste caret, tum pondere turris

[541] procubuit subito et caelum tonat omne fragore.

[542] semineces ad terram immani mole secuta

[543] confixique suis telis et pectora duro

[544] transfossi ligno veniunt. vix unus Helenor

[545] et Lycus elapsi; quorum primaevus Helenor,

[546] Maeonio regi quem serva Licymnia furtim

[547] sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,

[548] ense levis nudo parmaque inglorius alba.

[549] isque ubi se Turni media inter milia vidit,

[550] hinc acies atque hinc acies astare Latinas,

[551] ut fera, quae densa venantum saepta corona

[552] contra tela furit seseque haud nescia morti

[553] inicit et saltu supra venabula fertur –

[554] haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis

[555] inruit et qua tela videt densissima tendit.

[556] at pedibus longe melior Lycus inter et hostis

[557] inter et arma fuga muros tenet, altaque certat

[558] prendere tecta manu sociumque attingere dextras.

[559] quem Turnus pariter cursu teloque secutus

[560] increpat his victor: ‘nostrasne evadere, demens,

[561] sperasti te posse manus?’ simul arripit ipsum

[562] pendentem et magna muri cum parte revellit:

[563] qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum

[564] sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis,

[565] quaesitum aut matri multis balatibus agnum

[566] Martius a stabulis rapuit lupus. undique clamor

[567] tollitur: invadunt et fossas aggere complent,

[568] ardentis taedas alii ad fastigia iactant.

[569] Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis

[570] Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,

[571] Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,

[572] hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,

[573] Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,

[574] Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque

[575] et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,

[576] Privernum Capys. hunc primo levis hasta Themillae

[577] strinxerat, ille manum proiecto tegmine demens

[578] ad vulnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta

[579] et laevo infixa est alte lateri, abditaque intus

[580] spiramenta animae letali vulnere rupit.

[581] stabat in egregiis Arcentis filius armis

[582] pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,

[583] insignis facie, genitor quem miserat Arcens

[584] eductum Martis luco Symaethia circum

[585] flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:

[586] stridentem fundam positis Mezentius hastis

[587] ipse ter adducta circum caput egit habena

[588] et media adversi liquefacto tempora plumbo

[589] diffidit ac multa porrectum extendit harena.

[590] Tum primum bello celerem intendisse sagittam

[591] dicitur ante feras solitus terrere fugacis

[592] Ascanius, fortemque manu fudisse Numanum,

[593] cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem

[594] germanam nuper thalamo sociatus habebat.

[595] is primam ante aciem digna atque indigna relatu

[596] vociferans tumidusque novo praecordia regno

[597] ibat et ingentem sese clamore ferebat:

[598] ‘non pudet obsidione iterum valloque teneri,

[599] bis capti Phryges, et morti praetendere muros?

[600] en qui nostra sibi bello conubia poscunt!

[601] quis deus Italiam, quae vos dementia adegit?

[602] non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:

[603] durum a stirpe genus natos ad flumina primum

[604] deferimus saevoque gelu duramus et undis;

[605] venatu invigilant pueri silvasque fatigant,

[606] flectere ludus equos et spicula tendere cornu.

[607] at patiens operum parvoque adsueta iuventus

[608] aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.

[609] omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum

[610] terga fatigamus hasta, nec tarda senectus

[611] debilitat viris animi mutatque vigorem:

[612] canitiem galea premimus, semperque recentis

[613] comportare iuvat praedas et vivere rapto.

[614] vobis picta croco et fulgenti murice vestis,

[615] desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,

[616] et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.

[617] o vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta

[618] Dindyma, ubi adsuetis biforem dat tibia cantum.

[619] tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris

[620] Idaeae; sinite arma viris et cedite ferro.’

[621] Talia iactantem dictis ac dira canentem

[622] non tulit Ascanius, nervoque obversus equino

[623] contendit telum diversaque bracchia ducens

[624] constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:

[625] ‘Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.

[626] ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona,

[627] et statuam ante aras aurata fronte iuvencum

[628] candentem pariterque caput cum matre ferentem,

[629] iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.’

[630] audiit et caeli genitor de parte serena

[631] intonuit laevum, sonat una fatifer arcus.

[632] effugit horrendum stridens adducta sagitta

[633] perque caput Remuli venit et cava tempora ferro

[634] traicit. ‘i, verbis virtutem inlude superbis!

[635] bis capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt’:

[636] hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur

[637] laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.

[638] Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo

[639] desuper Ausonias acies urbemque videbat

[640] nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:

[641] ‘macte nova virtute, puer, sic itur ad astra,

[642] dis genite et geniture deos. iure omnia bella

[643] gente sub Assaraci fato ventura resident,

[644] nec te Troia capit.’ simul haec effatus ab alto

[645] aethere se mittit, spirantis dimovet auras

[646] Ascaniumque petit; forma tum vertitur oris

[647] antiquum in Buten. hic Dardanio Anchisae

[648] armiger ante fuit fidusque ad limina custos;

[649] tum comitem Ascanio pater addidit. ibat Apollo

[650] omnia longaevo similis vocemque coloremque

[651] et crinis albos et saeva sonoribus arma,

[652] atque his ardentem dictis adfatur Iulum:

[653] ‘sit satis, Aenide, telis impune Numanum

[654] oppetiisse tuis. primam hanc tibi magnus Apollo

[655] concedit laudem et paribus non invidet armis;

[656] cetera parce, puer, bello.’ sic orsus Apollo

[657] mortalis medio aspectus sermone reliquit

[658] et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

[659] agnovere deum proceres divinaque tela

[660] Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.

[661] ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi

[662] Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus

[663] succedunt animasque in aperta pericula mittunt.

[664] it clamor totis per propugnacula muris,

[665] intendunt acris arcus amentaque torquent.

[666] sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque

[667] dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:

[668] quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis

[669] verberat imber humum, quam multa grandine nimbi

[670] in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus Austris

[671] torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.

[672] Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,

[673] quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera

[674] abietibus iuvenes patriis et montibus aequos,

[675] portam, quae ducis imperio commissa, recludunt

[676] freti armis, ultroque invitant moenibus hostem.

[677] ipsi intus dextra ac laeva pro turribus astant

[678] armati ferro et cristis capita alta corusci:

[679] quales a?riae liquentia flumina circum

[680] sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum

[681] consurgunt geminae quercus intonsaque caelo

[682] attollunt capita et sublimi vertice nutant.

[683] inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis:

[684] continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis

[685] et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon

[686] agminibus totis aut versi terga dedere

[687] aut ipso portae posuere in limine vitam.

[688] tum magis increscunt animis discordibus irae,

[689] et iam collecti Troes glomerantur eodem

[690] et conferre manum et procurrere longius audent.

[691] Ductori Turno diversa in parte furenti

[692] turbantique viros perfertur nuntius, hostem

[693] fervere caede nova et portas praebere patentis.

[694] deserit inceptum atque immani concitus ira

[695] Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.

[696] et primum Antiphaten (is enim se primus agebat),

[697] Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,

[698] coniecto sternit iaculo: volat Itala cornus

[699] a?ra per tenerum stomachoque infixa sub altum

[700] pectus abit; reddit specus atri vulneris undam

[701] spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.

[702] tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,

[703] tum Bitian ardentem oculis animisque frementem,

[704] non iaculo (neque enim iaculo vitam ille dedisset),

[705] sed magnum stridens contorta phalarica venit

[706] fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga

[707] nec duplici squama lorica fidelis et auro

[708] sustinuit; conlapsa ruunt immania membra,

[709] dat tellus gemitum et clipeum super intonat ingens.

[710] talis in Euboico Baiarum litore quondam

[711] saxea pila cadit, magnis quam molibus ante

[712] constructam ponto iaciunt, sic illa ruinam

[713] prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit;

[714] miscent se maria et nigrae attolluntur harenae,

[715] tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile

[716] Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.

[717] Hic Mars armipotens animum virisque Latinis

[718] addidit et stimulos acris sub pectore vertit,

[719] immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.

[720] undique conveniunt, quoniam data copia pugnae,

[721] bellatorque animo deus incidit.

[722] Pandarus, ut fuso germanum corpore cernit

[723] et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,

[724] portam vi multa converso cardine torquet

[725] obnixus latis umeris, multosque suorum

[726] moenibus exclusos duro in certamine linquit;

[727] ast alios secum includit recipitque ruentis,

[728] demens, qui Rutulum in medio non agmine regem

[729] viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,

[730] immanem veluti pecora inter inertia tigrim.

[731] continuo nova lux oculis effulsit et arma

[732] horrendum sonuere, tremunt in vertice cristae

[733] sanguineae clipeoque micantia fulmina mittit.

[734] agnoscunt faciem invisam atque immania membra

[735] turbati subito Aeneadae. tum Pandarus ingens

[736] emicat et mortis fraternae fervidus ira

[737] effatur: ‘non haec dotalis regia Amatae,

[738] nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.

[739] castra inimica vides, nulla hinc exire potestas.’

[740] olli subridens sedato pectore Turnus:

[741] ‘incipe, si qua animo virtus, et consere dextram,

[742] hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.’

[743] dixerat. ille rudem nodis et cortice crudo

[744] intorquet summis adnixus viribus hastam;

[745] excepere aurae, vulnus Saturnia Iuno

[746] detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.

[747] ‘at non hoc telum, mea quod vi dextera versat,

[748] effugies, neque enim is teli nec vulneris auctor’:

[749] sic ait, et sublatum alte consurgit in ensem

[750] et mediam ferro gemina inter tempora frontem

[751] dividit impubisque immani vulnere malas.

[752] fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus;

[753] conlapsos artus atque arma cruenta cerebro

[754] sternit humi moriens, atque illi partibus aequis

[755] huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.

[756] Diffugiunt versi trepida formidine Troes,

[757] et si continuo victorem ea cura subisset,

[758] rumpere claustra manu sociosque immittere portis,

[759] ultimus ille dies bello gentique fuisset.

[760] sed furor ardentem caedisque insana cupido

[761] egit in adversos.

[762] principio Phalerim et succiso poplite Gygen

[763] excipit, hinc raptas fugientibus ingerit hastas

[764] in tergus, Iuno viris animumque ministrat.

[765] addit Halyn comitem et confixa Phegea parma,

[766] ignaros deinde in muris Martemque cientis

[767] Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.

[768] Lyncea tendentem contra sociosque vocantem

[769] vibranti gladio conixus ab aggere dexter

[770] occupat, huic uno deiectum comminus ictu

[771] cum galea longe iacuit caput. inde ferarum

[772] vastatorem Amycum, quo non felicior alter

[773] unguere tela manu ferrumque armare veneno,

[774] et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,

[775] Crethea Musarum comitem, cui carmina semper

[776] et citharae cordi numerosque intendere nervis,

[777] semper equos atque arma virum pugnasque canebat.

[778] Tandem ductores audita caede suorum

[779] conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,

[780] palantisque vident socios hostemque receptum.

[781] et Mnestheus: ‘quo deinde fugam, quo tenditis?’ inquit.

[782] ‘quos alios muros, quaeve ultra moenia habetis?

[783] unus homo et vestris, o cives, undique saeptus

[784] aggeribus tantas strages impune per urbem

[785] ediderit? iuvenum primos tot miserit Orco?

[786] non infelicis patriae veterumque deorum

[787] et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?’

[788] talibus accensi firmantur et agmine denso

[789] consistunt. Turnus paulatim excedere pugna

[790] et fluvium petere ac partem quae cingitur unda.

[791] acrius hoc Teucri clamore incumbere magno

[792] et glomerare manum, ceu saevum turba leonem

[793] cum telis premit infensis; at territus ille,

[794] asper, acerba tuens, retro redit et neque terga

[795] ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra

[796] ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque.

[797] haud aliter retro dubius vestigia Turnus

[798] improperata refert et mens exaestuat ira.

[799] quin etiam bis tum medios invaserat hostis,

[800] bis confusa fuga per muros agmina vertit;

[801] sed manus e castris propere coit omnis in unum

[802] nec contra viris audet Saturnia Iuno

[803] sufficere; a?riam caelo nam Iuppiter Irim

[804] demisit germanae haud mollia iussa ferentem,

[805] ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.

[806] ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum

[807] nec dextra valet, iniectis sic undique telis

[808] obruitur. strepit adsiduo cava tempora circum

[809] tinnitu galea et saxis solida aera fatiscunt

[810] discussaeque iubae, capiti nec sufficit umbo

[811] ictibus; ingeminant hastis et Troes et ipse

[812] fulmineus Mnestheus. tum toto corpore sudor

[813] liquitur et piceum (nec respirare potestas)

[814] flumen agit, fessos quatit aeger anhelitus artus.

[815] tum demum praeceps saltu sese omnibus armis

[816] in fluvium dedit. ille suo cum gurgite flavo

[817] accepit venientem ac mollibus extulit undis

[818] et laetum sociis abluta caede remisit.