LIBER III

[1] ‘Postquam res Asiae Priamique evertere gentem

[2] immeritam visum superis, ceciditque superbum

[3] Ilium et omnis humo fumat Neptunia Troia,

[4] diversa exsilia et desertas quaerere terras

[5] auguriis agimur divum, classemque sub ipsa

[6] Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

[7] incerti quo fata ferant, ubi sistere detur,

[8] contrahimusque viros. vix prima inceperat aestas

[9] et pater Anchises dare fatis vela iubebat,

[10] litora cum patriae lacrimans portusque relinquo

[11] et campos ubi Troia fuit. feror exsul in altum

[12] cum sociis natoque penatibus et magnis dis.

[13] Terra procul vastis colitur Mavortia campis

[14] (Thraces arant) acri quondam regnata Lycurgo,

[15] hospitium antiquum Troiae sociique penates

[16] dum fortuna fuit. feror huc et litore curvo

[17] moenia prima loco fatis ingressus iniquis

[18] Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

[19] sacra Dionaeae matri divisque ferebam

[20] auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

[21] caelicolum regi mactabam in litore taurum.

[22] forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

[23] virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.

[24] accessi viridemque ab humo convellere silvam

[25] conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,

[26] horrendum et dictu video mirabile monstrum.

[27] nam quae prima solo ruptis radicibus arbos

[28] vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae

[29] et terram tabo maculant. mihi frigidus horror

[30] membra quatit gelidusque coit formidine sanguis.

[31] rursus et alterius lentum convellere vimen

[32] insequor et causas penitus temptare latentis;

[33] ater et alterius sequitur de cortice sanguis.

[34] multa movens animo Nymphas venerabar agrestis

[35] Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,

[36] rite secundarent visus omenque levarent.

[37] tertia sed postquam maiore hastilia nisu

[38] adgredior genibusque adversae obluctor harenae,

[39] (eloquar an sileam?) gemitus lacrimabilis imo

[40] auditur tumulo et vox reddita fertur ad auris:

[41] ‘quid miserum, Aenea, laceras? iam parce sepulto,

[42] parce pias scelerare manus. non me tibi Troia

[43] externum tulit aut cruor hic de stipite manat.

[44] heu fuge crudelis terras, fuge litus avarum:

[45] nam Polydorus ego. hic confixum ferrea texit

[46] telorum seges et iaculis increvit acutis.’

[47] tum vero ancipiti mentem formidine pressus

[48] obstipui steteruntque comae et vox faucibus haesit.

[49] Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno

[50] infelix Priamus furtim mandarat alendum

[51] Threicio regi, cum iam diffideret armis

[52] Dardaniae cingique urbem obsidione videret.

[53] ille, ut opes fractae Teucrum et Fortuna recessit,

[54] res Agamemnonias victriciaque arma secutus

[55] fas omne abrumpit: Polydorum obtruncat, et auro

[56] vi potitur. quid non mortalia pectora cogis,

[57] auri sacra fames! postquam pavor ossa reliquit,

[58] delectos populi ad proceres primumque parentem

[59] monstra deum refero, et quae sit sententia posco.

[60] omnibus idem animus, scelerata excedere terra,

[61] linqui pollutum hospitium et dare classibus Austros.

[62] ergo instauramus Polydoro funus, et ingens

[63] aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae

[64] caeruleis maestae vittis atraque cupresso,

[65] et circum Iliades crinem de more solutae;

[66] inferimus tepido spumantia cymbia lacte

[67] sanguinis et sacri pateras, animamque sepulcro

[68] condimus et magna supremum voce ciemus.

[69] Inde ubi prima fides pelago, placataque venti

[70] dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,

[71] deducunt socii navis et litora complent;

[72] provehimur portu terraeque urbesque recedunt.

[73] sacra mari colitur medio gratissima tellus

[74] Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,

[75] quam pius arquitenens oras et litora circum

[76] errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,

[77] immotamque coli dedit et contemnere ventos.

[78] huc feror, haec fessos tuto placidissima portu

[79] accipit; egressi veneramur Apollinis urbem.

[80] rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos,

[81] vittis et sacra redimitus tempora lauro

[82] occurrit; veterem Anchisen agnovit amicum.

[83] iungimus hospitio dextras et tecta subimus.

[84] Templa dei saxo venerabar structa vetusto:

[85] ‘da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis

[86] et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae

[87] Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.

[88] quem sequimur? quove ire iubes? ubi ponere sedes?

[89] da, pater, augurium atque animis inlabere nostris.’

[90] vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,

[91] liminaque laurusque dei, totusque moveri

[92] mons circum et mugire adytis cortina reclusis.

[93] summissi petimus terram et vox fertur ad auris:

[94] ‘Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum

[95] prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto

[96] accipiet reduces. antiquam exquirite matrem.

[97] hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris

[98] et nati natorum et qui nascentur ab illis.’

[99] haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu

[100] laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,

[101] quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti.

[102] tum genitor veterum volvens monimenta virorum

[103] ‘audite, o proceres,’ ait ‘et spes discite vestras.

[104] Creta Iovis magni medio iacet insula ponto,

[105] mons Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae.

[106] centum urbes habitant magnas, uberrima regna,

[107] maximus unde pater, si rite audita recordor,

[108] Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,

[109] optavitque locum regno. nondum Ilium et arces

[110] Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.

[111] hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera

[112] Idaeumque nemus, hinc fida silentia sacris,

[113] et iuncti currum dominae subiere leones.

[114] ergo agite et divum ducunt qua iussa sequamur:

[115] placemus ventos et Cnosia regna petamus.

[116] nec longo distant cursu: modo Iuppiter adsit,

[117] tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.’

[118] sic fatus meritos aris mactavit honores,

[119] taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo,

[120] nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.

[121] Fama volat pulsum regnis cessisse paternis

[122] Idomenea ducem, desertaque litora Cretae,

[123] hoste vacare domum sedesque astare relictas.

[124] linquimus Ortygiae portus pelagoque volamus

[125] bacchatamque iugis Naxon viridemque Donusam,

[126] Olearon niveamque Paron sparsasque per aequor

[127] Cycladas, et crebris legimus freta concita terris.

[128] nauticus exoritur vario certamine clamor:

[129] hortantur socii Cretam proavosque petamus.

[130] prosequitur surgens a puppi ventus euntis,

[131] et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.

[132] ergo avidus muros optatae molior urbis

[133] Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem

[134] hortor amare focos arcemque attollere tectis.

[135] Iamque fere sicco subductae litore puppes,

[136] conubiis arvisque novis operata iuventus,

[137] iura domosque dabam, subito cum tabida membris

[138] corrupto caeli tractu miserandaque venit

[139] arboribusque satisque lues et letifer annus.

[140] linquebant dulcis animas aut aegra trahebant

[141] corpora; tum sterilis exurere Sirius agros,

[142] arebant herbae et victum seges aegra negabat.

[143] rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso

[144] hortatur pater ire mari veniamque precari,

[145] quam fessis finem rebus ferat, unde laborum

[146] temptare auxilium iubeat, quo vertere cursus.

[147] Nox erat et terris animalia somnus habebat:

[148] effigies sacrae divum Phrygiique penates,

[149] quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis

[150] extuleram, visi ante oculos astare iacentis

[151] in somnis multo manifesti lumine, qua se

[152] plena per insertas fundebat luna fenestras;

[153] tum sic adfari et curas his demere dictis:

[154] ‘quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,

[155] hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit.

[156] nos te Dardania incensa tuaque arma secuti,

[157] nos tumidum sub te permensi classibus aequor,

[158] idem venturos tollemus in astra nepotes

[159] imperiumque urbi dabimus. tu moenia magnis

[160] magna para longumque fugae ne linque laborem.

[161] mutandae sedes. non haec tibi litora suasit

[162] Delius aut Cretae iussit considere Apollo.

[163] est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

[164] terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

[165] Oenotri coluere viri; nunc fama minores

[166] Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

[167] hae nobis propriae sedes, hinc Dardanus ortus

[168] Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

[169] surge age et haec laetus longaevo dicta parenti

[170] haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat

[171] Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.’

[172] talibus attonitus visis et voce deorum

[173] (nec sopor illud erat, sed coram agnoscere vultus

[174] velatasque comas praesentiaque ora videbar;

[175] tum gelidus toto manabat corpore sudor)

[176] corripio e stratis corpus tendoque supinas

[177] ad caelum cum voce manus et munera libo

[178] intemerata focis. perfecto laetus honore

[179] Anchisen facio certum remque ordine pando.

[180] agnovit prolem ambiguam geminosque parentis,

[181] seque novo veterum deceptum errore locorum.

[182] tum memorat: ‘nate, Iliacis exercite fatis,

[183] sola mihi talis casus Cassandra canebat.

[184] nunc repeto haec generi portendere debita nostro

[185] et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.

[186] sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros

[187] crederet? aut quem tum vates Cassandra moveret?

[188] cedamus Phoebo et moniti meliora sequamur.’

[189] sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.

[190] hanc quoque deserimus sedem paucisque relictis

[191] vela damus vastumque cava trabe currimus aequor.

[192] Postquam altum tenuere rates nec iam amplius ullae

[193] apparent terrae, caelum undique et undique pontus,

[194] tum mihi caeruleus supra caput astitit imber

[195] noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

[196] continuo venti volvunt mare magnaque surgunt

[197] aequora, dispersi iactamur gurgite vasto;

[198] involvere diem nimbi et nox umida caelum

[199] abstulit, ingeminant abruptis nubibus ignes,

[200] excutimur cursu et caecis erramus in undis.

[201] ipse diem noctemque negat discernere caelo

[202] nec meminisse viae media Palinurus in unda.

[203] tris adeo incertos caeca caligine soles

[204] erramus pelago, totidem sine sidere noctes.

[205] quarto terra die primum se attollere tandem

[206] visa, aperire procul montis ac volvere fumum.

[207] vela cadunt, remis insurgimus; haud mora, nautae

[208] adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

[209] servatum ex undis Strophadum me litora primum

[210] excipiunt. Strophades Graio stant nomine dictae

[211] insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno

[212] Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam

[213] clausa domus mensasque metu liquere priores.

[214] tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla

[215] pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.

[216] virginei volucrum vultus, foedissima ventris

[217] proluvies uncaeque manus et pallida semper

[218] ora fame.

[219] Huc ubi delati portus intravimus, ecce

[220] laeta boum passim campis armenta videmus

[221] caprigenumque pecus nullo custode per herbas.

[222] inruimus ferro et divos ipsumque vocamus

[223] in partem praedamque Iovem; tum litore curvo

[224] exstruimusque toros dapibusque epulamur opimis.

[225] at subitae horrifico lapsu de montibus adsunt

[226] Harpyiae et magnis quatiunt clangoribus alas,

[227] diripiuntque dapes contactuque omnia foedant

[228] immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.

[229] rursum in secessu longo sub rupe cavata

[230] [arboribus clausam circum atque horrentibus umbris]

[231] instruimus mensas arisque reponimus ignem;

[232] rursum ex diverso caeli caecisque latebris

[233] turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,

[234] polluit ore dapes. sociis tunc arma capessant

[235] edico, et dira bellum cum gente gerendum.

[236] haud secus ac iussi faciunt tectosque per herbam

[237] disponunt ensis et scuta latentia condunt.

[238] ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere

[239] litora, dat signum specula Misenus ab alta

[240] aere cavo. invadunt socii et nova proelia temptant,

[241] obscenas pelagi ferro foedare volucris.

[242] sed neque vim plumis ullam nec vulnera tergo

[243] accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae

[244] semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.

[245] una in praecelsa consedit rupe Celaeno,

[246] infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem;

[247] ‘bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,

[248] Laomedontiadae, bellumne inferre paratis

[249] et patrio Harpyias insontis pellere regno?

[250] accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,

[251] quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo

[252] praedixit, vobis Furiarum ego maxima pando.

[253] Italiam cursu petitis ventisque vocatis:

[254] ibitis Italiam portusque intrare licebit.

[255] sed non ante datam cingetis moenibus urbem

[256] quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis

[257] ambesas subigat malis absumere mensas.’

[258] dixit, et in silvam pennis ablata refugit.

[259] at sociis subita gelidus formidine sanguis

[260] deriguit: cecidere animi, nec iam amplius armis,

[261] sed votis precibusque iubent exposcere pacem,

[262] sive deae seu sint dirae obscenaeque volucres.

[263] et pater Anchises passis de litore palmis

[264] numina magna vocat meritosque indicit honores:

[265] ‘di, prohibete minas; di, talem avertite casum

[266] et placidi servate pios.’ tum litore funem

[267] deripere excussosque iubet laxare rudentis.

[268] tendunt vela Noti: fugimus spumantibus undis

[269] qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.

[270] iam medio apparet fluctu nemorosa Zacynthos

[271] Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.

[272] effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,

[273] et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.

[274] mox et Leucatae nimbosa cacumina montis

[275] et formidatus nautis aperitur Apollo.

[276] hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;

[277] ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

[278] Ergo insperata tandem tellure potiti

[279] lustramurque Iovi votisque incendimus aras,

[280] Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.

[281] exercent patrias oleo labente palaestras

[282] nudati socii: iuvat evasisse tot urbes

[283] Argolicas mediosque fugam tenuisse per hostis.

[284] interea magnum sol circumvolvitur annum

[285] et glacialis hiems Aquilonibus asperat undas.

[286] aere cavo clipeum, magni gestamen Abantis,

[287] postibus adversis figo et rem carmine signo:

[288] AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBUS ARMA;

[289] linquere tum portus iubeo et considere transtris.

[290] certatim socii feriunt mare et aequora verrunt:

[291] protinus a?rias Phaeacum abscondimus arces

[292] litoraque Epiri legimus portuque subimus

[293] Chaonio et celsam Buthroti accedimus urbem.

[294] Hic incredibilis rerum fama occupat auris,

[295] Priamiden Helenum Graias regnare per urbis

[296] coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,

[297] et patrio Andromachen iterum cessisse marito.

[298] obstipui, miroque incensum pectus amore

[299] compellare virum et casus cognoscere tantos.

[300] progredior portu classis et litora linquens,

[301] sollemnis cum forte dapes et tristia dona

[302] ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam

[303] libabat cineri Andromache manisque vocabat

[304] Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem

[305] et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.

[306] ut me conspexit venientem et Troia circum

[307] arma amens vidit, magnis exterrita monstris

[308] deriguit visu in medio, calor ossa reliquit,

[309] labitur, et longo vix tandem tempore fatur:

[310] ‘verane te facies, verus mihi nuntius adfers,

[311] nate dea? vivisne? aut, si lux alma recessit,

[312] Hector ubi est?’ dixit, lacrimasque effudit et omnem

[313] implevit clamore locum. vix pauca furenti

[314] subicio et raris turbatus vocibus hisco:

[315] ‘vivo equidem vitamque extrema per omnia duco;

[316] ne dubita, nam vera vides.

[317] heu! quis te casus deiectam coniuge tanto

[318] excipit, aut quae digna satis fortuna revisit,

[319] Hectoris Andromache? Pyrrhin conubia servas?’

[320] deiecit vultum et demissa voce locuta est:

[321] ‘o felix una ante alias Priameia virgo,

[322] hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis

[323] iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos

[324] nec victoris heri tetigit captiva cubile!

[325] nos patria incensa diversa per aequora vectae

[326] stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum

[327] servitio enixae tulimus; qui deinde secutus

[328] Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos

[329] me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.

[330] ast illum ereptae magno flammatus amore

[331] coniugis et scelerum furiis agitatus Orestes

[332] excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.

[333] morte Neoptolemi regnorum reddita cessit

[334] pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos

[335] Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,

[336] Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.

[337] sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?

[338] aut quisnam ignarum nostris deus appulit oris?

[339] quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura?

[340] quem tibi iam Troia –

[341] ecqua tamen puero est amissae cura parentis?

[342] ecquid in antiquam virtutem animosque virilis

[343] et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?’

[344] talia fundebat lacrimans longosque ciebat

[345] incassum fletus, cum sese a moenibus heros

[346] Priamides multis Helenus comitantibus adfert,

[347] agnoscitque suos laetusque ad limina ducit,

[348] et multum lacrimas verba inter singula fundit.

[349] procedo et parvam Troiam simulataque magnis

[350] Pergama et arentem Xanthi cognomine rivum

[351] agnosco, Scaeaeque amplector limina portae;

[352] nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur.

[353] illos porticibus rex accipiebat in amplis:

[354] aulai medio libabant pocula Bacchi

[355] impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

[356] Iamque dies alterque dies processit, et aurae

[357] vela vocant tumidoque inflatur carbasus Austro:

[358] his vatem adgredior dictis ac talia quaeso:

[359] ‘Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi,

[360] qui tripodas Clarii et laurus, qui sidera sentis

[361] et volucrum linguas et praepetis omina pennae,

[362] fare age (namque omnis cursum mihi prospera dixit

[363] religio, et cuncti suaserunt numine divi

[364] Italiam petere et terras temptare repostas;

[365] sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno

[366] prodigium canit et tristis denuntiat iras

[367] obscenamque famem), quae prima pericula vito?

[368] quidve sequens tantos possim superare labores?’

[369] hic Helenus caesis primum de more iuvencis

[370] exorat pacem divum vittasque resolvit

[371] sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,

[372] ipse manu multo suspensum numine ducit,

[373] atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:

[374] ‘Nate dea (nam te maioribus ire per altum

[375] auspiciis manifesta fides; sic fata deum rex

[376] sortitur volvitque vices, is vertitur ordo),

[377] pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres

[378] aequora et Ausonio possis considere portu,

[379] expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae

[380] scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.

[381] principio Italiam, quam tu iam rere propinquam

[382] vicinosque, ignare, paras invadere portus,

[383] longa procul longis via dividit invia terris.

[384] ante et Trinacria lentandus remus in unda

[385] et salis Ausonii lustrandum navibus aequor

[386] infernique lacus Aeaeaeque insula Circae,

[387] quam tuta possis urbem componere terra.

[388] signa tibi dicam, tu condita mente teneto:

[389] cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam

[390] litoreis ingens inventa sub ilicibus sus

[391] triginta capitum fetus enixa iacebit,

[392] alba solo recubans, albi circum ubera nati,

[393] is locus urbis erit, requies ea certa laborum.

[394] nec tu mensarum morsus horresce futuros:

[395] fata viam invenient aderitque vocatus Apollo.

[396] has autem terras Italique hanc litoris oram,

[397] proxima quae nostri perfunditur aequoris aestu,

[398] effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.

[399] hic et Narycii posuerunt moenia Locri,

[400] et Sallentinos obsedit milite campos

[401] Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

[402] parva Philoctetae subnixa Petelia muro.

[403] quin ubi transmissae steterint trans aequora classes

[404] et positis aris iam vota in litore solves,

[405] purpureo velare comas adopertus amictu,

[406] ne qua inter sanctos ignis in honore deorum

[407] hostilis facies occurrat et omina turbet.

[408] hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto;

[409] hac casti maneant in religione nepotes.

[410] ast ubi digressum Siculae te admoverit orae

[411] ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,

[412] laeva tibi tellus et longo laeva petantur

[413] aequora circuitu; dextrum fuge litus et undas.

[414] haec loca vi quondam et vasta convulsa ruina

[415] (tantum aevi longinqua valet mutare vetustas)

[416] dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus

[417] una foret: venit medio vi pontus et undis

[418] Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes

[419] litore diductas angusto interluit aestu.

[420] dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis

[421] obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos

[422] sorbet in abruptum fluctus rursusque sub auras

[423] erigit alternos, et sidera verberat unda.

[424] at Scyllam caecis cohibet spelunca latebris

[425] ora exsertantem et navis in saxa trahentem.

[426] prima hominis facies et pulchro pectore virgo

[427] pube tenus, postrema immani corpore pistrix

[428] delphinum caudas utero commissa luporum.

[429] praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni

[430] cessantem, longos et circumflectere cursus,

[431] quam semel informem vasto vidisse sub antro

[432] Scyllam et caeruleis canibus resonantia saxa.

[433] praeterea, si qua est Heleno prudentia vati,

[434] si qua fides, animum si veris implet Apollo,

[435] unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum

[436] praedicam et repetens iterumque iterumque monebo,

[437] Iunonis magnae primum prece numen adora,

[438] Iunoni cane vota libens dominamque potentem

[439] supplicibus supera donis: sic denique victor

[440] Trinacria finis Italos mittere relicta.

[441] huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem

[442] divinosque lacus et Averna sonantia silvis,

[443] insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima

[444] fata canit foliisque notas et nomina mandat.

[445] quaecumque in foliis descripsit carmina virgo

[446] digerit in numerum atque antro seclusa relinquit:

[447] illa manent immota locis neque ab ordine cedunt.

[448] verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus

[449] impulit et teneras turbavit ianua frondes,

[450] numquam deinde cavo volitantia prendere saxo

[451] nec revocare situs aut iungere carmina curat:

[452] inconsulti abeunt sedemque odere Sibyllae.

[453] hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,

[454] quamvis increpitent socii et vi cursus in altum

[455] vela vocet, possisque sinus implere secundos,

[456] quin adeas vatem precibusque oracula poscas

[457] ipsa canat vocemque volens atque ora resolvat.

[458] illa tibi Italiae populos venturaque bella

[459] et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem

[460] expediet, cursusque dabit venerata secundos.

[461] haec sunt quae nostra liceat te voce moneri.

[462] vade age et ingentem factis fer ad aethera Troiam.’

[463] Quae postquam vates sic ore effatus amico est,

[464] dona dehinc auro gravia ac secto elephanto

[465] imperat ad navis ferri, stipatque carinis

[466] ingens argentum Dodonaeosque lebetas,

[467] loricam consertam hamis auroque trilicem,

[468] et conum insignis galeae cristasque comantis,

[469] arma Neoptolemi. sunt et sua dona parenti.

[470] addit equos, additque duces,

[471] remigium supplet, socios simul instruit armis.

[472] Interea classem velis aptare iubebat

[473] Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.

[474] quem Phoebi interpres multo compellat honore:

[475] ‘coniugio, Anchisa, Veneris dignate superbo,

[476] cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,

[477] ecce tibi Ausoniae tellus: hanc arripe velis.

[478] et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est:

[479] Ausoniae pars illa procul quam pandit Apollo.

[480] vade,’ ait ‘o felix nati pietate. quid ultra

[481] provehor et fando surgentis demoror Austros?’

[482] nec minus Andromache digressu maesta supremo

[483] fert picturatas auri subtemine vestis

[484] et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore)

[485] textilibusque onerat donis, ac talia fatur:

[486] ‘accipe et haec, manuum tibi quae monimenta mearum

[487] sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

[488] coniugis Hectoreae. cape dona extrema tuorum,

[489] o mihi sola mei super Astyanactis imago.

[490] sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;

[491] et nunc aequali tecum pubesceret aevo.’

[492] hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:

[493] ‘vivite felices, quibus est fortuna peracta

[494] iam sua: nos alia ex aliis in fata vocamur.

[495] vobis parta quies: nullum maris aequor arandum,

[496] arva neque Ausoniae semper cedentia retro

[497] quaerenda. effigiem Xanthi Troiamque videtis

[498] quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,

[499] auspiciis, et quae fuerit minus obvia Grais.

[500] si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva

[501] intraro gentique meae data moenia cernam,

[502] cognatas urbes olim populosque propinquos,

[503] Epiro Hesperiam (quibus idem Dardanus auctor

[504] atque idem casus), unam faciemus utramque

[505] Troiam animis: maneat nostros ea cura nepotes.’

[506] Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,

[507] unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.

[508] sol ruit interea et montes umbrantur opaci;

[509] sternimur optatae gremio telluris ad undam

[510] sortiti remos passimque in litore sicco

[511] corpora curamus, fessos sopor inrigat artus.

[512] necdum orbem medium Nox Horis acta subibat:

[513] haud segnis strato surgit Palinurus et omnis

[514] explorat ventos atque auribus a?ra captat;

[515] sidera cuncta notat tacito labentia caelo,

[516] Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,

[517] armatumque auro circumspicit Oriona.

[518] postquam cuncta videt caelo constare sereno,

[519] dat clarum e puppi signum; nos castra movemus

[520] temptamusque viam et velorum pandimus alas.

[521] Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis

[522] cum procul obscuros collis humilemque videmus

[523] Italiam. Italiam primus conclamat Achates,

[524] Italiam laeto socii clamore salutant.

[525] tum pater Anchises magnum cratera corona

[526] induit implevitque mero, divosque vocavit

[527] stans celsa in puppi:

[528] ‘di maris et terrae tempestatumque potentes,

[529] ferte viam vento facilem et spirate secundi.’

[530] crebrescunt optatae aurae portusque patescit

[531] iam propior, templumque apparet in arce Minervae;

[532] vela legunt socii et proras ad litora torquent.

[533] portus ab euroo fluctu curvatus in arcum,

[534] obiectae salsa spumant aspergine cautes,

[535] ipse latet: gemino demittunt bracchia muro

[536] turriti scopuli refugitque ab litore templum.

[537] quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi

[538] tondentis campum late, candore nivali.

[539] et pater Anchises ‘bellum, o terra hospita, portas:

[540] bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.

[541] sed tamen idem olim curru succedere sueti

[542] quadripedes et frena iugo concordia ferre:

[543] spes et pacis’ ait. tum numina sancta precamur

[544] Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,

[545] et capita ante aras Phrygio velamur amictu,

[546] praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite

[547] Iunoni Argivae iussos adolemus honores.

[548] Haud mora, continuo perfectis ordine votis

[549] cornua velatarum obvertimus antemnarum,

[550] Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.

[551] hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti

[552] cernitur, attollit se diva Lacinia contra,

[553] Caulonisque arces et nauifragum Scylaceum.

[554] tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,

[555] et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

[556] audimus longe fractasque ad litora voces,

[557] exsultantque vada atque aestu miscentur harenae.

[558] et pater Anchises ‘nimirum hic illa Charybdis:

[559] hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.

[560] eripite, o socii, pariterque insurgite remis.’

[561] haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem

[562] contorsit laevas proram Palinurus ad undas;

[563] laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.

[564] tollimur in caelum curvato gurgite, et idem

[565] subducta ad Manis imos desedimus unda.

[566] ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere,

[567] ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.

[568] interea fessos ventus cum sole reliquit,

[569] ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.

[570] Portus ab accessu ventorum immotus et ingens

[571] ipse: sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis,

[572] interdumque atram prorumpit ad aethera nubem

[573] turbine fumantem piceo et candente favilla,

[574] attollitque globos flammarum et sidera lambit;

[575] interdum scopulos avulsaque viscera montis

[576] erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras

[577] cum gemitu glomerat fundoque exaestuat imo.

[578] fama est Enceladi semustum fulmine corpus

[579] urgeri mole hac, ingentemque insuper Aetnam

[580] impositam ruptis flammam exspirare caminis,

[581] et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem

[582] murmure Trinacriam et caelum subtexere fumo.

[583] noctem illam tecti silvis immania monstra

[584] perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.

[585] nam neque erant astrorum ignes nec lucidus aethra

[586] siderea polus, obscuro sed nubila caelo,

[587] et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

[588] Postera iamque dies primo surgebat Eoo

[589] umentemque Aurora polo dimoverat umbram,

[590] cum subito e silvis macie confecta suprema

[591] ignoti nova forma viri miserandaque cultu

[592] procedit supplexque manus ad litora tendit.

[593] respicimus. dira inluvies immissaque barba,

[594] consertum tegimen spinis: at cetera Graius,

[595] et quondam patriis ad Troiam missus in armis.

[596] isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit

[597] arma procul, paulum aspectu conterritus haesit

[598] continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps

[599] cum fletu precibusque tulit: ‘per sidera testor,

[600] per superos atque hoc caeli spirabile lumen,

[601] tollite me, Teucri. quascumque abducite terras:

[602] hoc sat erit. scio me Danais e classibus unum

[603] et bello Iliacos fateor petiisse penatis.

[604] pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,

[605] spargite me in fluctus vastoque immergite ponto;

[606] si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.’

[607] dixerat et genua amplexus genibusque volutans

[608] haerebat. qui sit fari, quo sanguine cretus,

[609] hortamur, quae deinde agitet fortuna fateri.

[610] ipse pater dextram Anchises haud multa moratus

[611] dat iuveni atque animum praesenti pignore firmat.

[612] ille haec deposita tandem formidine fatur:

[613] ‘sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,

[614] nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto

[615] paupere (mansissetque utinam fortuna!) profectus.

[616] hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

[617] immemores socii vasto Cyclopis in antro

[618] deseruere. domus sanie dapibusque cruentis,

[619] intus opaca, ingens. ipse arduus, altaque pulsat

[620] sidera (di talem terris avertite pestem!)

[621] nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli;

[622] visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.

[623] vidi egomet duo de numero cum corpora nostro

[624] prensa manu magna medio resupinus in antro

[625] frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent

[626] limina; vidi atro cum membra fluentia tabo

[627] manderet et tepidi tremerent sub dentibus artus –

[628] haud impune quidem, nec talia passus Ulixes

[629] oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.

[630] nam simul expletus dapibus vinoque sepultus

[631] cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum

[632] immensus saniem eructans et frusta cruento

[633] per somnum commixta mero, nos magna precati

[634] numina sortitique vices una undique circum

[635] fundimur, et telo lumen terebramus acuto

[636] ingens quod torva solum sub fronte latebat,

[637] Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,

[638] et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.

[639] sed fugite, o miseri, fugite atque ab litore funem

[640] rumpite.

[641] nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro

[642] lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,

[643] centum alii curva haec habitant ad litora vulgo

[644] infandi Cyclopes et altis montibus errant.

[645] tertia iam lunae se cornua lumine complent

[646] cum vitam in silvis inter deserta ferarum

[647] lustra domosque traho vastosque ab rupe Cyclopas

[648] prospicio sonitumque pedum vocemque tremesco.

[649] victum infelicem, bacas lapidosaque corna,

[650] dant rami, et vulsis pascunt radicibus herbae.

[651] omnia conlustrans hanc primum ad litora classem

[652] conspexi venientem. huic me, quaecumque fuisset,

[653] addixi: satis est gentem effugisse nefandam.

[654] vos animam hanc potius quocumque absumite leto.’

[655] Vix ea fatus erat summo cum monte videmus

[656] ipsum inter pecudes vasta se mole moventem

[657] pastorem Polyphemum et litora nota petentem,

[658] monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.

[659] trunca manum pinus regit et vestigia firmat;

[660] lanigerae comitantur oves; ea sola voluptas

[661] solamenque mali.

[662] postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,

[663] luminis effossi fluidum lavit inde cruorem

[664] dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

[665] iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.

[666] nos procul inde fugam trepidi celerare recepto

[667] supplice sic merito tacitique incidere funem,

[668] vertimus et proni certantibus aequora remis.

[669] sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit.

[670] verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas

[671] nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,

[672] clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes

[673] intremuere undae, penitusque exterrita tellus

[674] Italiae curvisque immugiit Aetna cavernis.

[675] at genus e silvis Cyclopum et montibus altis

[676] excitum ruit ad portus et litora complent.

[677] cernimus astantis nequiquam lumine torvo

[678] Aetnaeos fratres caelo capita alta ferentis,

[679] concilivm horrendum: quales cum vertice celso

[680] a?riae quercus aut coniferae cyparissi

[681] constiterunt, silva alta Iovis lucusve Dianae.

[682] praecipitis metus acer agit quocumque rudentis

[683] excutere et ventis intendere vela secundis.

[684] contra iussa monent Heleni, Scyllamque Charybdinque

[685] inter, utrimque viam leti discrimine parvo,

[686] ni teneam cursus: certum est dare lintea retro.

[687] ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori

[688] missus adest: vivo praetervehor ostia saxo

[689] Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.

[690] talia monstrabat relegens errata retrorsus

[691] litora Achaemenides, comes infelicis Ulixi.

[692] Sicanio praetenta sinu iacet insula contra

[693] Plemyrium undosum; nomen dixere priores

[694] Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem

[695] occultas egisse vias subter mare, qui nunc

[696] ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.

[697] iussi numina magna loci veneramur, et inde

[698] exsupero praepingue solum stagnantis Helori.

[699] hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni

[700] radimus, et fatis numquam concessa moveri

[701] apparet Camerina procul campique Geloi,

[702] immanisque Gela fluvii cognomine dicta.

[703] arduus inde Acragas ostentat maxima longe

[704] moenia, magnanimum quondam generator equorum;

[705] teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,

[706] et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.

[707] hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora

[708] accipit. hic pelagi tot tempestatibus actus

[709] heu, genitorem, omnis curae casusque levamen,

[710] amitto Anchisen. hic me, pater optime, fessum

[711] deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!

[712] nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,

[713] hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.

[714] hic labor extremus, longarum haec meta viarum,

[715] hinc me digressum vestris deus appulit oris.’

[716] Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

[717] fata renarrabat divum cursusque docebat.

[718] conticuit tandem factoque hic fine quievit.