LIBER II

[1] Conticuere omnes intentique ora tenebant;

[2] inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

[3] Infandum, regina, iubes renovare dolorem,

[4] Troianas ut opes et lamentabile regnum

[5] eruerint Danai, quaeque ipse miserrima vidi

[6] et quorum pars magna fui. quis talia fando

[7] Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi

[8] temperet a lacrimis? et iam nox umida caelo

[9] praecipitat suadentque cadentia sidera somnos.

[10] sed si tantus amor casus cognoscere nostros

[11] et breviter Troiae supremum audire laborem,

[12] quamquam animus meminisse horret luctuque refugit,

[13] incipiam. fracti bello fatisque repulsi

[14] ductores Danaum tot iam labentibus annis

[15] instar montis equum divina Palladis arte

[16] aedificant, sectaque intexunt abiete costas;

[17] votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.

[18] huc delecta virum sortiti corpora furtim

[19] includunt caeco lateri penitusque cavernas

[20] ingentis uterumque armato milite complent.

[21] Est in conspectu Tenedos, notissima fama

[22] insula, dives opum Priami dum regna manebant,

[23] nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

[24] huc se provecti deserto in litore condunt;

[25] nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas.

[26] ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;

[27] panduntur portae, iuvat ire et Dorica castra

[28] desertosque videre locos litusque relictum:

[29] hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;

[30] classibus hic locus, hic acie certare solebant.

[31] pars stupet innuptae donum exitiale Minervae

[32] et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

[33] duci intra muros hortatur et arce locari,

[34] sive dolo seu iam Troiae sic fata ferebant.

[35] at Capys, et quorum melior sententia menti,

[36] aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

[37] praecipitare iubent subiectisque urere flammis,

[38] aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.

[39] scinditur incertum studia in contraria vulgus.

[40] Primus ibi ante omnis magna comitante caterva

[41] Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

[42] et procul ‘o miseri, quae tanta insania, cives?

[43] creditis avectos hostis? aut ulla putatis

[44] dona carere dolis Danaum? sic notus Ulixes?

[45] aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,

[46] aut haec in nostros fabricata est machina muros,

[47] inspectura domos venturaque desuper urbi,

[48] aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

[49] quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.’

[50] sic fatus validis ingentem viribus hastam

[51] in latus inque feri curvam compagibus alvum

[52] contorsit. stetit illa tremens, uteroque recusso

[53] insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.

[54] et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,

[55] impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

[56] Troiaque nunc staret, Priamique arx alta maneres.

[57] Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum

[58] pastores magno ad regem clamore trahebant

[59] Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,

[60] hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,

[61] obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

[62] seu versare dolos seu certae occumbere morti.

[63] undique visendi studio Troiana iuventus

[64] circumfusa ruit certantque inludere capto.

[65] accipe nunc Danaum insidias et crimine ab uno

[66] disce omnis.

[67] Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

[68] constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit,

[69] ‘heu, quae nunc tellus,’ inquit, ‘quae me aequora possunt

[70] accipere? aut quid iam misero mihi denique restat,

[71] cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

[72] Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?’

[73] quo gemitu conversi animi compressus et omnis

[74] impetus. hortamur fari quo sanguine cretus,

[75] quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto.

[76] [Ille haec deposita tandem formidine fatur:]

[77] ‘Cuncta equidem tibi, rex, fuerit quodcumque, fatebor

[78] vera,’ inquit; ‘neque me Argolica de gente negabo.

[79] hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

[80] finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.

[81] fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris

[82] Belidae nomen Palamedis et incluta fama

[83] gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

[84] insontem infando indicio, quia bella vetabat,

[85] demisere neci, nunc cassum lumine lugent:

[86] illi me comitem et consanguinitate propinquum

[87] pauper in arma pater primis huc misit ab annis.

[88] dum stabat regno incolumis regumque vigebat

[89] conciliis, et nos aliquod nomenque decusque

[90] gessimus. invidia postquam pellacis Ulixi

[91] (haud ignota loquor) superis concessit ab oris,

[92] adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam

[93] et casum insontis mecum indignabar amici.

[94] nec tacui demens et me, fors si qua tulisset,

[95] si patrios umquam remeassem victor ad Argos,

[96] promisi ultorem et verbis odia aspera movi.

[97] hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes

[98] criminibus terrere novis, hinc spargere voces

[99] in vulgum ambiguas et quaerere conscius arma.

[100] nec requievit enim, donec Calchante ministro –

[101] sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo,

[102] quidve moror? si omnis uno ordine habetis Achivos,

[103] idque audire sat est, iamdudum sumite poenas:

[104] hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae.’

[105] Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,

[106] ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

[107] prosequitur pavitans et ficto pectore fatur:

[108] ‘Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

[109] moliri et longo fessi discedere bello;

[110] fecissentque utinam! saepe illos aspera ponti

[111] interclusit hiems et terruit Auster euntis.

[112] praecipue cum iam hic trabibus contextus acernis

[113] staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

[114] suspensi Eurypylum scitatum oracula Phoebi

[115] mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

[116] ‘sanguine placastis ventos et virgine caesa,

[117] cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;

[118] sanguine quaerendi reditus animaque litandum

[119] Argolica.’ vulgi quae vox ut venit ad auris,

[120] obstipuere animi gelidusque per ima cucurrit

[121] ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

[122] hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu

[123] protrahit in medios; quae sint ea numina divum

[124] flagitat. et mihi iam multi crudele canebant

[125] artificis scelus, et taciti ventura videbant.

[126] bis quinos silet ille dies tectusque recusat

[127] prodere voce sua quemquam aut opponere morti.

[128] vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

[129] composito rumpit vocem et me destinat arae.

[130] adsensere omnes et, quae sibi quisque timebat,

[131] unius in miseri exitium conversa tulere.

[132] iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari

[133] et salsae fruges et circum tempora vittae.

[134] eripui, fateor, leto me et vincula rupi,

[135] limosoque lacu per noctem obscurus in ulva

[136] delitui dum vela darent, si forte dedissent.

[137] nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi

[138] nec dulcis natos exoptatumque parentem,

[139] quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

[140] effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

[141] quod te per superos et conscia numina veri,

[142] per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

[143] intemerata fides, oro, miserere laborum

[144] tantorum, miserere animi non digna ferentis.’

[145] His lacrimis vitam damus et miserescimus ultro.

[146] ipse viro primus manicas atque arta levari

[147] vincla iubet Priamus dictisque ita fatur amicis:

[148] ‘quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios

[149] (noster eris) mihique haec edissere vera roganti:

[150] quo molem hanc immanis equi statuere? quis auctor?

[151] quidve petunt? quae religio? aut quae machina belli?’

[152] dixerat. ille dolis instructus et arte Pelasga

[153] sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:

[154] ‘vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum

[155] testor numen,’ ait, ‘vos arae ensesque nefandi,

[156] quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:

[157] fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,

[158] fas odisse viros atque omnia ferre sub auras,

[159] si qua tegunt, teneor patriae nec legibus ullis.

[160] tu modo promissis maneas servataque serves

[161] Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.

[162] omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

[163] Palladis auxiliis semper stetit. impius ex quo

[164] Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,

[165] fatale adgressi sacrato avellere templo

[166] Palladium caesis summae custodibus arcis,

[167] corripuere sacram effigiem manibusque cruentis

[168] virgineas ausi divae contingere vittas,

[169] ex illo fluere ac retro sublapsa referri

[170] spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.

[171] nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

[172] vix positum castris simulacrum: arsere coruscae

[173] luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

[174] sudor iit, terque ipsa solo (mirabile dictu)

[175] emicuit parmamque ferens hastamque trementem.

[176] extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

[177] nec posse Argolicis exscindi Pergama telis

[178] omina ni repetant Argis numenque reducant

[179] quod pelago et curvis secum avexere carinis.

[180] et nunc quod patrias vento petiere Mycenas,

[181] arma deosque parant comites pelagoque remenso

[182] improvisi aderunt; ita digerit omina Calchas.

[183] hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

[184] effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

[185] hanc tamen immensam Calchas attollere molem

[186] roboribus textis caeloque educere iussit,

[187] ne recipi portis aut duci in moenia posset,

[188] neu populum antiqua sub religione tueri.

[189] nam si vestra manus violasset dona Minervae,

[190] tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

[191] convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

[192] sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,

[193] ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

[194] venturam, et nostros ea fata manere nepotes.’

[195] Talibus insidiis periurique arte Sinonis

[196] credita res, captique dolis lacrimisque coactis

[197] quos neque Tydides nec Larisaeus Achilles,

[198] non anni domuere decem, non mille carinae.

[199] Hic aliud maius miseris multoque tremendum

[200] obicitur magis atque improvida pectora turbat.

[201] Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

[202] sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

[203] ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta

[204] (horresco referens) immensis orbibus angues

[205] incumbunt pelago pariterque ad litora tendunt;

[206] pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

[207] sanguineae superant undas, pars cetera pontum

[208] pone legit sinuatque immensa volumine terga.

[209] fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant

[210] ardentisque oculos suffecti sanguine et igni

[211] sibila lambebant linguis vibrantibus ora.

[212] diffugimus visu exsangues. illi agmine certo

[213] Laocoonta petunt; et primum parva duorum

[214] corpora natorum serpens amplexus uterque

[215] implicat et miseros morsu depascitur artus;

[216] post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

[217] corripiunt spirisque ligant ingentibus; et iam

[218] bis medium amplexi, bis collo squamea circum

[219] terga dati superant capite et cervicibus altis.

[220] ille simul manibus tendit divellere nodos

[221] perfusus sanie vittas atroque veneno,

[222] clamores simul horrendos ad sidera tollit:

[223] qualis mugitus, fugit cum saucius aram

[224] taurus et incertam excussit cervice securim.

[225] at gemini lapsu delubra ad summa dracones

[226] effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,

[227] sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

[228] tum vero tremefacta novus per pectora cunctis

[229] insinuat pavor, et scelus expendisse merentem

[230] Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur

[231] laeserit et tergo sceleratam intorserit hastam.

[232] ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae

[233] numina conclamant.

[234] Dividimus muros et moenia pandimus urbis.

[235] accingunt omnes operi pedibusque rotarum

[236] subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo

[237] intendunt; scandit fatalis machina muros

[238] feta armis. pueri circum innuptaeque puellae

[239] sacra canunt funemque manu contingere gaudent;

[240] illa subit mediaeque minans inlabitur urbi.

[241] o patria, o divum domus Ilium et incluta bello

[242] moenia Dardanidum! quater ipso in limine portae

[243] substitit atque utero sonitum quater arma dedere;

[244] instamus tamen immemores caecique furore

[245] et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

[246] tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

[247] ora dei iussu non umquam credita Teucris.

[248] nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

[249] ille dies, festa velamus fronde per urbem.

[250] Vertitur interea caelum et ruit Oceano nox

[251] involvens umbra magna terramque polumque

[252] Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

[253] conticuere; sopor fessos complectitur artus.

[254] et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat

[255] a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

[256] litora nota petens, flammas cum regia puppis

[257] extulerat, fatisque deum defensus iniquis

[258] inclusos utero Danaos et pinea furtim

[259] laxat claustra Sinon. illos patefactus ad auras

[260] reddit equus laetique cavo se robore promunt

[261] Thessandrus Sthenelusque duces et dirus Ulixes,

[262] demissum lapsi per funem, Acamasque Thoasque

[263] Pelidesque Neoptolemus primusque Machaon

[264] et Menelaus et ipse doli fabricator Epeos.

[265] invadunt urbem somno vinoque sepultam;

[266] caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis

[267] accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

[268] Tempus erat quo prima quies mortalibus aegris

[269] incipit et dono divum gratissima serpit.

[270] in somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

[271] visus adesse mihi largosque effundere fletus,

[272] raptatus bigis ut quondam, aterque cruento

[273] pulvere perque pedes traiectus lora tumentis.

[274] ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

[275] Hectore qui redit exuvias indutus Achilli

[276] vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis!

[277] squalentem barbam et concretos sanguine crinis

[278] vulneraque illa gerens, quae circum plurima muros

[279] accepit patrios. ultro flens ipse videbar

[280] compellare virum et maestas expromere voces:

[281] ‘o lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum,

[282] quae tantae tenuere morae? quibus Hector ab oris

[283] exspectate venis? ut te post multa tuorum

[284] funera, post varios hominumque urbisque labores

[285] defessi aspicimus! quae causa indigna serenos

[286] foedavit vultus? aut cur haec vulnera cerno?’

[287] ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,

[288] sed graviter gemitus imo de pectore ducens,

[289] ‘heu fuge, nate dea, teque his’ ait ‘eripe flammis.

[290] hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

[291] sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

[292] defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

[293] sacra suosque tibi commendat Troia penatis;

[294] hos cape fatorum comites, his moenia quaere

[295] magna pererrato statues quae denique ponto.’

[296] sic ait et manibus vittas Vestamque potentem

[297] aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

[298] Diverso interea miscentur moenia luctu,

[299] et magis atque magis, quamquam secreta parentis

[300] Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

[301] clarescunt sonitus armorumque ingruit horror.

[302] excutior somno et summi fastigia tecti

[303] ascensu supero atque arrectis auribus asto:

[304] in segetem veluti cum flamma furentibus Austris

[305] incidit, aut rapidus montano flumine torrens

[306] sternit agros, sternit sata laeta boumque labores

[307] praecipitisque trahit silvas; stupet inscius alto

[308] accipiens sonitum saxi de vertice pastor.

[309] tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt

[310] insidiae. iam Deiphobi dedit ampla ruinam

[311] Volcano superante domus, iam proximus ardet

[312] Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.

[313] exoritur clamorque virum clangorque tubarum.

[314] arma amens capio; nec sat rationis in armis,

[315] sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

[316] cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

[317] praecipitat, pulchrumque mori succurrit in armis.

[318] Ecce autem telis Panthus elapsus Achivum,

[319] Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

[320] sacra manu victosque deos parvumque nepotem

[321] ipse trahit cursuque amens ad limina tendit.

[322] ‘quo res summa loco, Panthu? quam prendimus arcem?’

[323] vix ea fatus eram gemitu cum talia reddit:

[324] ‘venit summa dies et ineluctabile tempus

[325] Dardaniae. fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

[326] gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

[327] transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

[328] arduus armatos mediis in moenibus astans

[329] fundit equus victorque Sinon incendia miscet

[330] insultans. portis alii bipatentibus adsunt,

[331] milia quot magnis umquam venere Mycenis;

[332] obsedere alii telis angusta viarum

[333] oppositis; stat ferri acies mucrone corusco

[334] stricta, parata neci; vix primi proelia temptant

[335] portarum vigiles et caeco Marte resistunt.’

[336] talibus Othryadae dictis et numine divum

[337] in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

[338] quo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.

[339] addunt se socios Rhipeus et maximus armis

[340] Epytus, oblati per lunam, Hypanisque Dymasque

[341] et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus

[342] Mygdonides – illis ad Troiam forte diebus

[343] venerat insano Cassandrae incensus amore

[344] et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

[345] infelix qui non sponsae praecepta furentis

[346] audierit!

[347] Quos ubi confertos ardere in proelia vidi,

[348] incipio super his: ‘iuvenes, fortissima frustra

[349] pectora, si vobis audentem extrema cupido

[350] certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:

[351] excessere omnes adytis arisque relictis

[352] di quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

[353] incensae. moriamur et in media arma ruamus.

[354] una salus victis nullam sperare salutem.’

[355] sic animis iuvenum furor additus. inde, lupi ceu

[356] raptores atra in nebula, quos improba ventris

[357] exegit caecos rabies catulique relicti

[358] faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

[359] vadimus haud dubiam in mortem mediaeque tenemus

[360] urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.

[361] quis cladem illius noctis, quis funera fando

[362] explicet aut possit lacrimis aequare labores?

[363] urbs antiqua ruit multos dominata per annos;

[364] plurima perque vias sternuntur inertia passim

[365] corpora perque domos et religiosa deorum

[366] limina. nec soli poenas dant sanguine Teucri;

[367] quondam etiam victis redit in praecordia virtus

[368] victoresque cadunt Danai. crudelis ubique

[369] luctus, ubique pavor et plurima mortis imago.

[370] Primus se Danaum magna comitante caterva

[371] Androgeos offert nobis, socia agmina credens

[372] inscius, atque ultro verbis compellat amicis:

[373] ‘festinate, viri! nam quae tam sera moratur

[374] segnities? alii rapiunt incensa feruntque

[375] Pergama: vos celsis nunc primum a navibus itis?’

[376] dixit, et extemplo (neque enim responsa dabantur

[377] fida satis) sensit medios delapsus in hostis.

[378] obstipuit retroque pedem cum voce repressit.

[379] improvisum aspris veluti qui sentibus anguem

[380] pressit humi nitens trepidusque repente refugit

[381] attollentem iras et caerula colla tumentem,

[382] haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.

[383] inruimus densis et circumfundimur armis,

[384] ignarosque loci passim et formidine captos

[385] sternimus; aspirat primo Fortuna labori.

[386] atque hic successu exsultans animisque Coroebus

[387] ‘o socii, qua prima’ inquit ‘Fortuna salutis

[388] monstrat iter, quaque ostendit se dextra, sequamur:

[389] mutemus clipeos Danaumque insignia nobis

[390] aptemus. dolus an virtus, quis in hoste requirat?

[391] arma dabunt ipsi.’ sic fatus deinde comantem

[392] Androgei galeam clipeique insigne decorum

[393] induitur laterique Argivum accommodat ensem.

[394] hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus

[395] laeta facit: spoliis se quisque recentibus armat.

[396] vadimus immixti Danais haud numine nostro

[397] multaque per caecam congressi proelia noctem

[398] conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

[399] diffugiunt alii ad navis et litora cursu

[400] fida petunt; pars ingentem formidine turpi

[401] scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.

[402] Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!

[403] ecce trahebatur passis Priameia virgo

[404] crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae

[405] ad caelum tendens ardentia lumina frustra,

[406] lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.

[407] non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus

[408] et sese medium iniecit periturus in agmen;

[409] consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

[410] hic primum ex alto delubri culmine telis

[411] nostrorum obruimur oriturque miserrima caedes

[412] armorum facie et Graiarum errore iubarum.

[413] tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira

[414] undique collecti invadunt, acerrimus Aiax

[415] et gemini Atridae Dolopumque exercitus omnis:

[416] adversi rupto ceu quondam turbine venti

[417] confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

[418] Eurus equis; stridunt silvae saevitque tridenti

[419] spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

[420] illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

[421] fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,

[422] apparent; primi clipeos mentitaque tela

[423] agnoscunt atque ora sono discordia signant.

[424] ilicet obruimur numero, primusque Coroebus

[425] Penelei dextra divae armipotentis ad aram

[426] procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

[427] qui fuit in Teucris et servantissimus aequi

[428] (dis aliter visum); pereunt Hypanisque Dymasque

[429] confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

[430] labentem pietas nec Apollinis infula texit.

[431] Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

[432] testor, in occasu vestro nec tela nec ullas

[433] vitavisse vices, Danaum et, si fata fuissent

[434] ut caderem, meruisse manu. divellimur inde,

[435] Iphitus et Pelias mecum (quorum Iphitus aevo

[436] iam gravior, Pelias et vulnere tardus Ulixi),

[437] protinus ad sedes Priami clamore vocati.

[438] hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

[439] bella forent, nulli tota morerentur in urbe,

[440] sic Martem indomitum Danaosque ad tecta ruentis

[441] cernimus obsessumque acta testudine limen.

[442] haerent parietibus scalae postisque sub ipsos

[443] nituntur gradibus clipeosque ad tela sinistris

[444] protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

[445] Dardanidae contra turris ac tota domorum

[446] culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,

[447] extrema iam in morte parant defendere telis,

[448] auratasque trabes, veterum decora alta parentum,

[449] devolvunt; alii strictis mucronibus imas

[450] obsedere fores, has servant agmine denso.

[451] instaurati animi regis succurrere tectis

[452] auxilioque levare viros vimque addere victis.

[453] Limen erat caecaeque fores et pervius usus

[454] tectorum inter se Priami, postesque relicti

[455] a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

[456] saepius Andromache ferre incomitata solebat

[457] ad soceros et avo puerum Astyanacta trahebat.

[458] evado ad summi fastigia culminis, unde

[459] tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

[460] turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

[461] eductam tectis, unde omnis Troia videri

[462] et Danaum solitae naves et Achaica castra,

[463] adgressi ferro circum, qua summa labantis

[464] iuncturas tabulata dabant, convellimus altis

[465] sedibus impulimusque; ea lapsa repente ruinam

[466] cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

[467] incidit. ast alii subeunt, nec saxa nec ullum

[468] telorum interea cessat genus.

[469] Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

[470] exsultat telis et luce coruscus a?na:

[471] qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus,

[472] frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

[473] nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,

[474] lubrica convoluit sublato pectore terga

[475] arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

[476] una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

[477] armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

[478] succedunt tecto et flammas ad culmina iactant.

[479] ipse inter primos correpta dura bipenni

[480] limina perrumpit postisque a cardine vellit

[481] aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit

[482] robora et ingentem lato dedit ore fenestram.

[483] apparet domus intus et atria longa patescunt;

[484] apparent Priami et veterum penetralia regum,

[485] armatosque vident stantis in limine primo.

[486] at domus interior gemitu miseroque tumultu

[487] miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes

[488] femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

[489] tum pavidae tectis matres ingentibus errant

[490] amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

[491] instat vi patria Pyrrhus; nec claustra nec ipsi

[492] custodes sufferre valent; labat ariete crebro

[493] ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

[494] fit via vi; rumpunt aditus primosque trucidant

[495] immissi Danai et late loca milite complent.

[496] non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

[497] exiit oppositasque evicit gurgite moles,

[498] fertur in arva furens cumulo camposque per omnis

[499] cum stabulis armenta trahit. vidi ipse furentem

[500] caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas,

[501] vidi Hecubam centumque nurus Priamumque per aras

[502] sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis.

[503] quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

[504] barbarico postes auro spoliisque superbi

[505] procubuere; tenent Danai qua deficit ignis.

[506] Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

[507] urbis uti captae casum convulsaque vidit

[508] limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

[509] arma diu senior desueta trementibus aevo

[510] circumdat nequiquam umeris et inutile ferrum

[511] cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

[512] aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

[513] ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus

[514] incumbens arae atque umbra complexa penatis.

[515] hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

[516] praecipites atra ceu tempestate columbae,

[517] condensae et divum amplexae simulacra sedebant.

[518] ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis

[519] ut vidit, ‘quae mens tam dira, miserrime coniunx,

[520] impulit his cingi telis? aut quo ruis?’ inquit.

[521] ‘non tali auxilio nec defensoribus istis

[522] tempus eget; non, si ipse meus nunc adforet Hector.

[523] huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

[524] aut moriere simul.’ sic ore effata recepit

[525] ad sese et sacra longaevum in sede locavit.

[526] Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

[527] unus natorum Priami, per tela, per hostis

[528] porticibus longis fugit et vacua atria lustrat

[529] saucius. illum ardens infesto vulnere Pyrrhus

[530] insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

[531] ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,

[532] concidit ac multo vitam cum sanguine fudit.

[533] hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

[534] non tamen abstinuit nec voci iraeque pepercit:

[535] ‘at tibi pro scelere,’ exclamat, ‘pro talibus ausis

[536] di, si qua est caelo pietas quae talia curet,

[537] persolvant grates dignas et praemia reddant

[538] debita, qui nati coram me cernere letum

[539] fecisti et patrios foedasti funere vultus.

[540] at non ille, satum quo te mentiris, Achilles

[541] talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

[542] supplicis erubuit corpusque exsangue sepulcro

[543] reddidit Hectoreum meque in mea regna remisit.’

[544] sic fatus senior telumque imbelle sine ictu

[545] coniecit, rauco quod protinus aere repulsum,

[546] et summo clipei nequiquam umbone pependit.

[547] cui Pyrrhus: ‘referes ergo haec et nuntius ibis

[548] Pelidae genitori. illi mea tristia facta

[549] degeneremque Neoptolemum narrare memento.

[550] nunc morere.’ hoc dicens altaria ad ipsa trementem

[551] traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

[552] implicuitque comam laeva, dextraque coruscum

[553] extulit ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

[554] haec finis Priami fatorum, hic exitus illum

[555] sorte tulit Troiam incensam et prolapsa videntem

[556] Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

[557] regnatorem Asiae. iacet ingens litore truncus,

[558] avulsumque umeris caput et sine nomine corpus.

[559] At me tum primum saevus circumstetit horror.

[560] obstipui; subiit cari genitoris imago,

[561] ut regem aequaevum crudeli vulnere vidi

[562] vitam exhalantem, subiit deserta Creusa

[563] et direpta domus et parvi casus Iuli.

[564] respicio et quae sit me circum copia lustro.

[565] deseruere omnes defessi, et corpora saltu

[566] ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

[567] [Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

[568] servantem et tacitam secreta in sede latentem

[569] Tyndarida aspicio; dant claram incendia lucem

[570] erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

[571] illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros

[572] et Danaum poenam et deserti coniugis iras

[573] praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

[574] abdiderat sese atque aris invisa sedebat.

[575] exarsere ignes animo; subit ira cadentem

[576] ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

[577] ‘scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

[578] aspiciet, partoque ibit regina triumpho?

[579] coniugiumque domumque patris natosque videbit

[580] Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

[581] occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni?

[582] Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

[583] non ita. namque etsi nullum memorabile nomen

[584] feminea in poena est, habet haec victoria laudem;

[585] exstinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

[586] laudabor poenas, animumque explesse iuvabit

[587] ultricis flammae et cineres satiasse meorum.’

[588] talia iactabam et furiata mente ferebar,]

[589] cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam

[590] obtulit et pura per noctem in luce refulsit

[591] alma parens, confessa deam qualisque videri

[592] caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

[593] continuit roseoque haec insuper addidit ore:

[594] ‘nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

[595] quid furis? aut quonam nostri tibi cura recessit?

[596] non prius aspicies ubi fessum aetate parentem

[597] liqueris Anchisen, superet coniunxne Creusa

[598] Ascaniusque puer? quos omnis undique Graiae

[599] circum errant acies et, ni mea cura resistat,

[600] iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.

[601] non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae

[602] culpatusve Paris, divum inclementia, divum

[603] has evertit opes sternitque a culmine Troiam.

[604] aspice (namque omnem, quae nunc obducta tuenti

[605] mortalis hebetat visus tibi et umida circum

[606] caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

[607] iussa time neu praeceptis parere recusa):

[608] hic, ubi disiectas moles avulsaque saxis

[609] saxa vides, mixtoque undantem pulvere fumum,

[610] Neptunus muros magnoque emota tridenti

[611] fundamenta quatit totamque a sedibus urbem

[612] eruit. hic Iuno Scaeas saevissima portas

[613] prima tenet sociumque furens a navibus agmen

[614] ferro accincta vocat.

[615] iam summas arces Tritonia, respice, Pallas

[616] insedit nimbo effulgens et Gorgone saeva.

[617] ipse pater Danais animos virisque secundas

[618] sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

[619] eripe, nate, fugam finemque impone labori;

[620] nusquam abero et tutum patrio te limine sistam.’

[621] dixerat et spissis noctis se condidit umbris.

[622] apparent dirae facies inimicaque Troiae

[623] numina magna deum.

[624] Tum vero omne mihi visum considere in ignis

[625] Ilium et ex imo verti Neptunia Troia:

[626] ac veluti summis antiquam in montibus ornum

[627] cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

[628] eruere agricolae certatim, illa usque minatur

[629] et tremefacta comam concusso vertice nutat,

[630] vulneribus donec paulatim evicta supremum

[631] congemuit traxitque iugis avulsa ruinam.

[632] descendo ac ducente deo flammam inter et hostis

[633] expedior: dant tela locum flammaeque recedunt.

[634] Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis

[635] antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos

[636] optabam primum montis primumque petebam,

[637] abnegat excisa vitam producere Troia

[638] exsiliumque pati. ‘vos o, quibus integer aevi

[639] sanguis,’ ait, ‘solidaeque suo stant robore vires,

[640] vos agitate fugam.

[641] Me si caelicolae voluissent ducere vitam,

[642] has mihi servassent sedes. satis una superque

[643] vidimus excidia et captae superavimus urbi.

[644] sic o sic positum adfati discedite corpus.

[645] ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis

[646] exuviasque petet. facilis iactura sepulcri.

[647] iam pridem invisus divis et inutilis annos

[648] demoror, ex quo me divum pater atque hominum rex

[649] fulminis adflavit ventis et contigit igni.’

[650] Talia perstabat memorans fixusque manebat.

[651] nos contra effusi lacrimis coniunxque Creusa

[652] Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum

[653] cuncta pater fatoque urgenti incumbere vellet.

[654] abnegat inceptoque et sedibus haeret in isdem.

[655] rursus in arma feror mortemque miserrimus opto.

[656] nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

[657] ‘mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

[658] sperasti tantumque nefas patrio excidit ore?

[659] si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui,

[660] et sedet hoc animo perituraeque addere Troiae

[661] teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,

[662] iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

[663] natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

[664] hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

[665] eripis, ut mediis hostem in penetralibus utque

[666] Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

[667] alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

[668] arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.

[669] reddite me Danais; sinite instaurata revisam

[670] proelia. numquam omnes hodie moriemur inulti.’

[671] Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

[672] insertabam aptans meque extra tecta ferebam.

[673] ecce autem complexa pedes in limine coniunx

[674] haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:

[675] ‘si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;

[676] sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

[677] hanc primum tutare domum. cui parvus Iulus,

[678] cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?’

[679] Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,

[680] cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.

[681] namque manus inter maestorumque ora parentum

[682] ecce levis summo de vertice visus Iuli

[683] fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

[684] lambere flamma comas et circum tempora pasci.

[685] nos pavidi trepidare metu crinemque flagrantem

[686] excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

[687] at pater Anchises oculos ad sidera laetus

[688] extulit et caelo palmas cum voce tetendit:

[689] ‘Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

[690] aspice nos, hoc tantum, et si pietate meremur,

[691] da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.’

[692] Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

[693] intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras

[694] stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

[695] illam summa super labentem culmina tecti

[696] cernimus Idaea claram se condere silva

[697] signantemque vias; tum longo limite sulcus

[698] dat lucem et late circum loca sulphure fumant.

[699] hic vero victus genitor se tollit ad auras

[700] adfaturque deos et sanctum sidus adorat.

[701] ‘iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum,

[702] di patrii; servate domum, servate nepotem.

[703] vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.

[704] cedo equidem nec, nate, tibi comes ire recuso.’

[705] dixerat ille, et iam per moenia clarior ignis

[706] auditur, propiusque aestus incendia volvunt.

[707] ‘ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;

[708] ipse subibo umeris nec me labor iste gravabit;

[709] quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

[710] una salus ambobus erit. mihi parvus Iulus

[711] sit comes, et longe servet vestigia coniunx.

[712] vos, famuli, quae dicam animis advertite vestris.

[713] est urbe egressis tumulus templumque vetustum

[714] desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

[715] religione patrum multos servata per annos;

[716] hanc ex diverso sedem veniemus in unam.

[717] tu, genitor, cape sacra manu patriosque penatis;

[718] me bello e tanto digressum et caede recenti

[719] attrectare nefas, donec me flumine vivo

[720] abluero.’

[721] Haec fatus latos umeros subiectaque colla

[722] veste super fulvique insternor pelle leonis,

[723] succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus

[724] implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

[725] pone subit coniunx. ferimur per opaca locorum,

[726] et me, quem dudum non ulla iniecta movebant

[727] tela neque adverso glomerati examine Grai,

[728] nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

[729] suspensum et pariter comitique onerique timentem.

[730] iamque propinquabam portis omnemque videbar

[731] evasisse viam, subito cum creber ad auris

[732] visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

[733] prospiciens ‘nate,’ exclamat, ‘fuge, nate; propinquant.

[734] ardentis clipeos atque aera micantia cerno.’

[735] hic mihi nescio quod trepido male numen amicum

[736] confusam eripuit mentem. namque avia cursu

[737] dum sequor et nota excedo regione viarum,

[738] heu misero coniunx fatone erepta Creusa

[739] substitit, erravitne via seu lapsa resedit,

[740] incertum; nec post oculis est reddita nostris.

[741] nec prius amissam respexi animumve reflexi

[742] quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

[743] venimus: hic demum collectis omnibus una

[744] defuit, et comites natumque virumque fefellit.

[745] quem non incusavi amens hominumque deorumque,

[746] aut quid in eversa vidi crudelius urbe?

[747] Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque penatis

[748] commendo sociis et curva valle recondo;

[749] ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

[750] stat casus renovare omnis omnemque reverti

[751] per Troiam et rursus caput obiectare periclis.

[752] principio muros obscuraque limina portae,

[753] qua gressum extuleram, repeto et vestigia retro

[754] observata sequor per noctem et lumine lustro:

[755] horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.

[756] inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

[757] me refero: inruerant Danai et tectum omne tenebant.

[758] ilicet ignis edax summa ad fastigia vento

[759] volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

[760] procedo et Priami sedes arcemque reviso:

[761] et iam porticibus vacuis Iunonis asylo

[762] custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes

[763] praedam adservabant. huc undique Troia gaza

[764] incensis erepta adytis, mensaeque deorum

[765] crateresque auro solidi, captivaque vestis

[766] congeritur. pueri et pavidae longo ordine matres

[767] stant circum.

[768] ausus quin etiam voces iactare per umbram

[769] implevi clamore vias, maestusque Creusam

[770] nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.

[771] quaerenti et tectis urbis sine fine ruenti

[772] infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

[773] visa mihi ante oculos et nota maior imago.

[774] obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

[775] tum sic adfari et curas his demere dictis:

[776] ‘quid tantum insano iuvat indulgere dolori,

[777] o dulcis coniunx? non haec sine numine divum

[778] eveniunt; nec te comitem hinc portare Creusam

[779] fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

[780] longa tibi exsilia et vastum maris aequor arandum,

[781] et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva

[782] inter opima virum leni fluit agmine Thybris.

[783] illic res laetae regnumque et regia coniunx

[784] parta tibi; lacrimas dilectae pelle Creusae.

[785] non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas

[786] aspiciam aut Grais servitum matribus ibo,

[787] Dardanis et divae Veneris nurus;

[788] sed me magna deum genetrix his detinet oris.

[789] iamque vale et nati serva communis amorem.’

[790] haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem

[791] dicere deservit, tenuisque recessit in auras.

[792] ter conatus ibi collo dare bracchia circum;

[793] ter frustra comprensa manus effugit imago,

[794] par levibus ventis volucrique simillima somno.

[795] sic demum socios consumpta nocte reviso.

[796] Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum

[797] invenio admirans numerum, matresque virosque,

[798] collectam exsilio pubem, miserabile vulgus.

[799] undique convenere animis opibusque parati

[800] in quascumque velim pelago deducere terras.

[801] iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

[802] ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

[803] limina portarum, nec spes opis ulla dabatur.

[804] cessi et sublato montis genitore petivi.