PASSIO SANCTI CASSIANI FOROCORNELIENSIS

[1] Sylla Forum statuit Cornelius; hoc Itali urbem

[2] vocant ab ipso conditoris nomine.

[3] Hic mihi, cum peterem te, rerum maxima Roma,

[4] spes est oborta prosperum Christum fore.

[5] Stratus humi tumulo aduoluebar, quem sacer ornat

[6] martyr dicato Cassianus corpore.

[7] Dum lacrimans mecum reputo mea uulnera et omnes

[8] vitae labores ac dolorum acumina,

[9] erexi ad caelum faciem, stetit obuia contra

[10] fucis colorum picta imago martyris

[11] plagas mille gerens, totos lacerata per artus,

[12] ruptam minutis praeferens punctis cutem.

[13] Innumeri circum pueri-miserabile visu-

[14] confossa paruis membra ligebant stilis,

[15] unde pugillares soliti percurrere ceras

[16] scholare murmur adnotantes scripserant.

[17] Aedituus consultus ait: ‘quod prospicis, hospes,

[18] non est inanis aut anilis fabula;

[19] historiam pictura refert, quae tradita libris

[20] veram vetusti temporis monstrat fidem.

[21] Praefuerat studiis puerilibus et grege multo

[22] saeptus magister litterarum sederat,

[23] verba notis brevibus conprendere cuncta peritus

[24] raptimque punctis dicta praepetibus sequi.

[25] Aspera nonnumquam praecepta et tristia visa

[26] inpube uulgus moverant ira et metu;

[27] doctor amarus enim discenti semper efybo

[28] nec dulcis ulli disciplina infantiae est.

[29] Ecce fidem quatiens tempestas saeva premebat

[30] plebem dicatam christianae gloriae.

[31] Extrahitur coetu e medio moderator alumni

[32] gregis, quod aris supplicare spreverat.

[33] Poenarum artifici quaerenti, quod genus artis

[34] vir nosset alto tam rebellis spiritu,

[35] respondent: ‘agmen tenerum ac puerile gubernat

[36] fictis notare verba signis inbuens.’

[37] ‘Ducite’, conclamat, ‘captiuum ducite, et ultro

[38] donetur ipsis verberator paruulis.

[39] Vt libet, inludant, lacerent inpune manusque

[40] tinguant magistri feriatas sanguine;

[41] ludum discipulis volupe est ut praebeat ipse

[42] doctor severus, quos nimis coercuit.’

[43] Vincitur post terga manus spoliatus amictu,

[44] adest acutis agmen armatum stilis.

[45] Quantum quisque odii tacita conceperat ira,

[46] effundit ardens felle tandem libero.

[47] Coniciunt alii fragiles inque ora tabellas

[48] frangunt, relisa fronte lignum dissilit,

[49] buxa crepant cerata genis inpacta cruentis

[50] rubetquc ab ictu curta et umens pagina.

[51] Inde alii stimulos et acumina ferrea vibrant,

[52] qua parte aratis cera sulcis scribitur,

[53] et qua secti apices abolentur et aequoris hyrti

[54] rursus nitescens innovatur area.

[55] Hinc foditur Christi confessor et inde secatur,

[56] pars viscus intrat molle, pars scindit cutem.

[57] Omnia membra manus pariter fixere ducente

[58] totidemque guttae uulnerum stillant simul.

[59] Maior tortor erat, qui summa pupugerat infans,

[60] quam qui profuuda perforarat viscera,

[61] ille levis, quoniam percussor morte negata

[62] saevire solis scit dolorum spiculis,

[63] hic, quanto interius vitalia condita pulsat.

[64] plus dat medellae, dum necem prope applicat.

[65] ‘Este, precor, fortes et vincite viribus annos,

[66] quod defit aevo, suppleat crudelitas!’

[67] Sed male conatus tener infirmusque laborat,

[68] tormenta crescunt, dum fatiscit carnifex.

[69] ‘Quid gemis?’ exclamat quidam, ‘tute ipse magister

[70] istud dedisti ferrum et armasti manus.

[71] Reddimus ecce tibi tam milia multa notarum,

[72] quam stando, flendo te docente excepimus.

[73] Non potes irasci, quod scribimus; ipse iubebas,

[74] numquam quietum dextera ut ferret stilum.

[75] Non petimus totiens te praeceptore negatas,

[76] avare doctor, iam scholarum ferias.

[77] Pangere puncta libet sulcisque intexere sulcos,

[78] flexas catenis inpedire virgulas.

[79] Emendes licet inspectos longo ordine versus,

[80] mendosa forte si quid erravit manus,

[81] exerce imperium, ius est tibi plectere culpam,

[82] si quis tuorum te notavit segnius.’

[83] Talia ludebant pueri per membra magistri

[84] nec longa fessum poena soluebat virum.

[85] Tandem luctantis miseratus ab aethere Christus

[86] iubet resolui pectoris ligamina

[87] difficilesque moras animae ac retinacula vitae

[88] relaxat artas et latebras expedit.

[89] Sanguis ab interno venarum fonte patentes

[90] vias secutus deserit praecordia

[91] totque foraminibus penetrati corporis exit

[92] fibrarum anhelans ille vitalis calor.

[93] ‘Haec sunt, quae liquidis expressa coloribus, hospes,

[94] miraris, ista est Cassiani gloria.

[95] Suggere, si quod habes iustum vel amabile votum,

[96] spes si qua tibi est, si quid intus aestuas!

[97] Audit, crede, preces martyr prosperrimus omnes

[98] ratasque reddit, quas videt probabiles.’

[99] Pareo: conplector tumulum, lacrimas quoque fundo,

[100] altar tepescit ore, saxum pectore.

[101] Tunc arcana mei percenseo cuncta laboris,

[102] tunc, quod petebarn, quod timebam, murmuro:

[103] et post terga domum dubia sub sorte relictam

[104] et spem futuri forte nutantem boni.

[105] Audior, ‘urbem adeo, dextris successibus utor,

[106] domum revertor, Cassianum praedico.