LIBER V

[1] Quis potis est dignum pollenti pectore carmen

[2] condere pro rerum maiestate hisque repertis?

[3] quisve valet verbis tantum, qui fingere laudes

[4] pro meritis eius possit, qui talia nobis

[5] pectore parta suo quaesitaque praemia liquit?

[6] nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.

[7] nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,

[8] dicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi,

[9] qui princeps vitae rationem invenit eam quae

[10] nunc appellatur sapientia, quique per artem

[11] fluctibus et tantis vitam tantisque tenebris

[12] in tam tranquillo et tam clara luce locavit.

[13] confer enim divina aliorum antiqua reperta.

[14] namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris

[15] vitigeni laticem mortalibus instituisse;

[16] cum tamen his posset sine rebus vita manere,

[17] ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis.

[18] at bene non poterat sine puro pectore vivi;

[19] quo magis hic merito nobis deus esse videtur,

[20] ex quo nunc etiam per magnas didita gentis

[21] dulcia permulcent animos solacia vitae.

[22] Herculis antistare autem si facta putabis,

[23] longius a vera multo ratione ferere.

[24] quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus

[25] ille leonis obesset et horrens Arcadius sus,

[30] tanto opere officerent nobis Stymphala colentes?

[26] denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis

[27] hydra venenatis posset vallata colubris?

[28] quidve tripectora tergemini vis Geryonai

[29] et Diomedis equi spirantes naribus ignem

[31] Thracia Bistoniasque plagas atque Ismara propter

[32] aureaque Hesperidum servans fulgentia mala,

[33] asper, acerba tuens, immani corpore serpens

[34] arboris amplexus stirpes? quid denique obesset

[35] propter Atlanteum litus pelagique severa,

[36] quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?

[37] cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta,

[38] si non victa forent, quid tandem viva nocerent?

[39] nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum

[40] nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est

[41] per nemora ac montes magnos silvasque profundas;

[42] quae loca vitandi plerumque est nostra potestas.

[43] at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis

[44] atque pericula tumst ingratis insinuandum!

[45] quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres

[46] sollicitum curae quantique perinde timores!

[47] quidve superbia spurcitia ac petulantia? quantas

[48] efficiunt clades! quid luxus desidiaeque?

[49] haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque

[50] expulerit dictis, non armis, nonne decebit

[51] hunc hominem numero divom dignarier esse?

[52] cum bene praesertim multa ac divinitus ipsis

[53] iam mortalibus e divis dare dicta suerit

[54] atque omnem rerum naturam pandere dictis.

[55] Cuius ego ingressus vestigia dum rationes

[56] persequor ac doceo dictis, quo quaeque creata

[57] foedere sint, in eo quam sit durare necessum

[58] nec validas valeant aevi rescindere leges,

[59] quo genere in primis animi natura reperta est

[60] nativo primum consistere corpore creta,

[61] nec posse incolumem magnum durare per aevum,

[62] sed simulacra solere in somnis fallere mentem,

[63] cernere cum videamur eum quem vita reliquit,

[64] quod super est, nunc huc rationis detulit ordo,

[65] ut mihi mortali consistere corpore mundum

[66] nativomque simul ratio reddunda sit esse;

[67] et quibus ille modis congressus materiai

[68] fundarit terram caelum mare sidera solem

[69] lunaique globum; tum quae tellure animantes

[70] extiterint, et quae nullo sint tempore natae;

[71] quove modo genus humanum variante loquella

[72] coeperit inter se vesci per nomina rerum;

[73] et quibus ille modis divom metus insinuarit

[74] pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur

[75] fana lacus lucos aras simulacraque divom.

[76] praeterea solis cursus lunaeque meatus

[77] expediam qua vi flectat natura gubernans;

[78] ne forte haec inter caelum terramque reamur

[79] libera sponte sua cursus lustrare perennis,

[80] morigera ad fruges augendas atque animantis,

[81] neve aliqua divom volvi ratione putemus.

[82] nam bene qui didicere deos securum agere aevom,

[83] si tamen interea mirantur qua ratione

[84] quaeque geri possint, praesertim rebus in illis

[85] quae supera caput aetheriis cernuntur in oris,

[86] rursus in antiquas referuntur religiones

[87] et dominos acris adsciscunt, omnia posse

[88] quos miseri credunt, ignari quid queat esse,

[89] quid nequeat, finita potestas denique cuique

[90] qua nam sit ratione atque alte terminus haerens.

[91] Quod super est, ne te in promissis plura moremur,

[92] principio maria ac terras caelumque tuere;

[93] quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi,

[94] tris species tam dissimilis, tria talia texta,

[95] una dies dabit exitio, multosque per annos

[96] sustentata ruet moles et machina mundi.

[97] nec me animi fallit quam res nova miraque menti

[98] accidat exitium caeli terraeque futurum,

[99] et quam difficile id mihi sit pervincere dictis;

[100] ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante

[101] nec tamen hanc possis oculorum subdere visu

[102] nec iacere indu manus, via qua munita fidei

[103] proxima fert humanum in pectus templaque mentis.

[104] sed tamen effabor. dictis dabit ipsa fidem res

[105] forsitan et graviter terrarum motibus ortis

[106] omnia conquassari in parvo tempore cernes.

[107] quod procul a nobis flectat fortuna gubernans,

[108] et ratio potius quam res persuadeat ipsa

[109] succidere horrisono posse omnia victa fragore.

[110] Qua prius adgrediar quam de re fundere fata

[111] sanctius et multo certa ratione magis quam

[112] Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,

[113] multa tibi expediam doctis solacia dictis;

[114] religione refrenatus ne forte rearis

[115] terras et solem et caelum, mare sidera lunam,

[116] corpore divino debere aeterna manere,

[117] proptereaque putes ritu par esse Gigantum

[118] pendere eos poenas inmani pro scelere omnis,

[119] qui ratione sua disturbent moenia mundi

[120] praeclarumque velint caeli restinguere solem

[121] inmortalia mortali sermone notantes;

[122] quae procul usque adeo divino a numine distent

[123] inque deum numero quae sint indigna videri,

[124] notitiam potius praebere ut posse putentur

[125] quid sit vitali motu sensuque remotum.

[126] quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse

[127] posse animi natura putetur consiliumque.

[128] sicut in aethere non arbor, non aequore salso

[129] nubes esse queunt neque pisces vivere in arvis

[130] nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse,

[131] certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit,

[132] sic animi natura nequit sine corpore oriri

[133] sola neque a nervis et sanguine longius esse.

[134] quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis

[135] in capite aut umeris aut imis calcibus esse

[136] posset et innasci quavis in parte soleret,

[137] tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.

[138] quod quoniam nostro quoque constat corpore certum

[139] dispositumque videtur ubi esse et crescere possit

[140] seorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum

[141] totum posse extra corpus formamque animalem

[142] putribus in glebis terrarum aut solis in igni

[143] aut in aqua durare aut altis aetheris oris.

[144] haud igitur constant divino praedita sensu,

[145] quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata.

[146] Illud item non est ut possis credere, sedes

[147] esse deum sanctas in mundi partibus ullis.

[148] tenvis enim natura deum longeque remota

[149] sensibus ab nostris animi vix mente videtur;

[150] quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,

[151] tactile nil nobis quod sit contingere debet;

[152] tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.

[153] quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse

[154] dissimiles debent, tenues de corpore eorum;

[155] quae tibi posterius largo sermone probabo.

[156] Dicere porro hominum causa voluisse parare

[157] praeclaram mundi naturam proptereaque

[158] adlaudabile opus divom laudare decere

[159] aeternumque putare atque inmortale futurum,

[160] nec fas esse, deum quod sit ratione vetusta

[161] gentibus humanis fundatum perpetuo aevo,

[162] sollicitare suis ulla vi ex sedibus umquam

[163] nec verbis vexare et ab imo evertere summa,

[164] cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,

[165] desiperest. quid enim inmortalibus atque beatis

[166] gratia nostra queat largirier emolumenti,

[167] ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?

[168] quidve novi potuit tanto post ante quietos

[169] inlicere ut cuperent vitam mutare priorem?

[170] nam gaudere novis rebus debere videtur

[171] cui veteres obsunt; sed cui nihil accidit aegri

[172] tempore in ante acto, cum pulchre degeret aevom,

[173] quid potuit novitatis amorem accendere tali?

[174] quidve mali fuerat nobis non esse creatis?

[175] an, credo, in tenebris vita ac maerore iacebat,

[176] donec diluxit rerum genitalis origo?

[177] natus enim debet qui cumque est velle manere

[178] in vita, donec retinebit blanda voluptas;

[179] qui numquam vero vitae gustavit amorem

[180] nec fuit in numero, quid obest non esse creatum?

[181] exemplum porro gignundis rebus et ipsa

[182] notities hominum divis unde insita primum est,

[183] quid vellent facere ut scirent animoque viderent,

[184] quove modost umquam vis cognita principiorum

[185] quidque inter sese permutato ordine possent.

[186] si non ipsa dedit speciem natura creandi?

[187] namque ita multa modis multis primordia rerum

[188] ex infinito iam tempore percita plagis

[189] ponderibusque suis consuerunt concita ferri

[190] omnimodisque coire atque omnia pertemptare,

[191] quae cumque inter se possint congressa creare,

[192] ut non sit mirum, si in talis disposituras

[193] deciderunt quoque et in talis venere meatus,

[194] qualibus haec rerum geritur nunc summa novando.

[195] Quod [si] iam rerum ignorem primordia quae sint,

[196] hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim

[197] confirmare aliisque ex rebus reddere multis,

[198] nequaquam nobis divinitus esse paratam

[199] naturam rerum: tanta stat praedita culpa.

[200] principio quantum caeli tegit impetus ingens,

[201] inde avidam partem montes silvaeque ferarum

[202] possedere, tenent rupes vastaeque paludes

[203] et mare, quod late terrarum distinet oras.

[204] inde duas porro prope partis fervidus ardor

[205] adsiduusque geli casus mortalibus aufert.

[206] quod super est arvi, tamen id natura sua vi

[207] sentibus obducat, ni vis humana resistat

[208] vitai causa valido consueta bidenti

[209] ingemere et terram pressis proscindere aratris.

[210] si non fecundas vertentes vomere glebas

[211] terraique solum subigentes cimus ad ortus.

[212] sponte sua nequeant liquidas existere in auras.

[213] et tamen inter dum magno quaesita labore

[214] cum iam per terras frondent atque omnia florent,

[215] aut nimiis torret fervoribus aetherius sol

[216] aut subiti peremunt imbris gelidaeque pruinae

[217] flabraque ventorum violento turbine vexant.

[218] praeterea genus horriferum natura ferarum

[219] humanae genti infestum terraque marique

[220] cur alit atque auget? cur anni tempora morbos

[221] adportant? quare mors inmatura vagatur?

[222] tum porro puer, ut saevis proiectus ab undis

[223] navita, nudus humi iacet infans indigus omni

[224] vitali auxilio, cum primum in luminis oras

[225] nixibus ex alvo matris natura profudit,

[226] vagituque locum lugubri complet, ut aequumst

[227] cui tantum in vita restet transire malorum.

[228] at variae crescunt pecudes armenta feraeque

[229] nec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast

[230] almae nutricis blanda atque infracta loquella

[231] nec varias quaerunt vestes pro tempore caeli,

[232] denique non armis opus est, non moenibus altis,

[233] qui sua tutentur, quando omnibus omnia large

[234] tellus ipsa parit naturaque daedala rerum.

[235] Principio quoniam terrai corpus et umor

[236] aurarumque leves animae calidique vapores,

[237] e quibus haec rerum consistere summa videtur,

[238] omnia nativo ac mortali corpore constant,

[239] debet eodem omnis mundi natura putari.

[240] quippe etenim, quorum partis et membra videmus

[241] corpore nativo mortalibus esse figuris,

[242] haec eadem ferme mortalia cernimus esse

[243] et nativa simul. qua propter maxima mundi

[244] cum videam membra ac partis consumpta regigni,

[245] scire licet caeli quoque item terraeque fuisse

[246] principiale aliquod tempus clademque futuram.

[247] Illud in his rebus ne corripuisse rearis

[248] me mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi

[249] esse neque umorem dubitavi aurasque perire

[250] atque eadem gigni rursusque augescere dixi.

[251] principio pars terrai non nulla, perusta

[252] solibus adsiduis, multa pulsata pedum vi,

[253] pulveris exhalat nebulam nubesque volantis,

[254] quas validi toto dispergunt aere venti.

[255] pars etiam glebarum ad diluviem revocatur

[256] imbribus et ripas radentia flumina rodunt.

[257] praeterea pro parte sua, quod cumque alit auget,

[258] redditur; et quoniam dubio procul esse videtur

[259] omniparens eadem rerum commune sepulcrum.

[260] ergo terra tibi libatur et aucta recrescit.

[261] Quod super est, umore novo mare flumina fontes

[262] semper abundare et latices manare perennis

[263] nil opus est verbis: magnus decursus aquarum

[264] undique declarat. sed primum quicquid aquai

[265] tollitur in summaque fit ut nihil umor abundet,

[266] partim quod validi verrentes aequora venti

[267] deminuunt radiisque retexens aetherius sol,

[268] partim quod supter per terras diditur omnis;

[269] percolatur enim virus retroque remanat

[270] materies umoris et ad caput amnibus omnis

[271] convenit, inde super terras fluit agmine dulci

[272] qua via secta semel liquido pede detulit undas.

[273] Aera nunc igitur dicam, qui corpore toto

[274] innumerabiliter privas mutatur in horas.

[275] semper enim, quod cumque fluit de rebus, id omne

[276] aeris in magnum fertur mare; qui nisi contra

[277] corpora retribuat rebus recreetque fluentis,

[278] omnia iam resoluta forent et in aera versa.

[279] haut igitur cessat gigni de rebus et in res

[280] reccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat.

[281] Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol,

[282] inrigat adsidue caelum candore recenti

[283] suppeditatque novo confestim lumine lumen.

[284] nam primum quicquid fulgoris disperit ei,

[285] quo cumque accidit. id licet hinc cognoscere possis,

[286] quod simul ac primum nubes succedere soli

[287] coepere et radios inter quasi rumpere lucis,

[288] extemplo inferior pars horum disperit omnis

[289] terraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;

[290] ut noscas splendore novo res semper egere

[291] et primum iactum fulgoris quemque perire

[292] nec ratione alia res posse in sole videri,

[293] perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum.

[294] quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt,

[295] lumina, pendentes lychni claraeque coruscis

[296] fulguribus pingues multa caligine taedae

[297] consimili properant ratione, ardore ministro,

[298] suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant,

[299] instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:

[300] usque adeo properanter ab omnibus ignibus ei

[301] exitium celeri celeratur origine flammae.

[302] sic igitur solem lunam stellasque putandum

[303] ex alio atque alio lucem iactare subortu

[304] et primum quicquid flammarum perdere semper,

[305] inviolabilia haec ne credas forte vigere.

[306] Denique non lapides quoque vinci cernis ab aevo,

[307] non altas turris ruere et putrescere saxa,

[308] non delubra deum simulacraque fessa fatisci

[309] nec sanctum numen fati protollere finis

[310] posse neque adversus naturae foedera niti?

[311] denique non monimenta virum dilapsa videmus,

[312] [quaerere proporro, sibi cumque senescere credas,]

[313] non ruere avolsos silices a montibus altis

[314] nec validas aevi vires perferre patique

[315] finiti? neque enim caderent avolsa repente,

[316] ex infinito quae tempore pertolerassent

[317] omnia tormenta aetatis, privata fragore.

[318] Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omne

[319] continet amplexu terram: si procreat ex se

[320] omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,

[321] totum nativum mortali corpore constat.

[322] nam quod cumque alias ex se res auget alitque,

[323] deminui debet, recreari, cum recipit res.

[324] Praeterea si nulla fuit genitalis origo

[325] terrarum et caeli semperque aeterna fuere,

[326] cur supera bellum Thebanum et funera Troiae

[327] non alias alii quoque res cecinere poetae?

[328] quo tot facta virum totiens cecidere neque usquam

[329] aeternis famae monimentis insita florent?

[330] verum, ut opinor, habet novitatem summa recensque

[331] naturast mundi neque pridem exordia cepit.

[332] quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur,

[333] nunc etiam augescunt; nunc addita navigiis sunt

[334] multa, modo organici melicos peperere sonores,

[335] denique natura haec rerum ratioque repertast

[336] nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus

[337] nunc ego sum in patrias qui possim vertere voces.

[338] Quod si forte fuisse ante hac eadem omnia credis,

[339] sed periise hominum torrenti saecla vapore,

[340] aut cecidisse urbis magno vexamine mundi,

[341] aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces

[342] per terras amnes atque oppida coperuisse.

[343] tanto quique magis victus fateare necessest

[344] exitium quoque terrarum caelique futurum;

[345] nam cum res tantis morbis tantisque periclis

[346] temptarentur, ibi si tristior incubuisset

[347] causa, darent late cladem magnasque ruinas.

[348] nec ratione alia mortales esse videmur,

[349] inter nos nisi quod morbis aegrescimus isdem

[350] atque illi quos a vita natura removit.

[351] Praeterea quae cumque manent aeterna necessust

[352] aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus

[353] nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas

[354] dissociare intus partis, ut materiai

[355] corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,

[356] aut ideo durare aetatem posse per omnem,

[357] plagarum quia sunt expertia, sicut inane est,

[358] quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,

[359] aut etiam quia nulla loci sit copia circum,

[360] quo quasi res possint discedere dissoluique,

[361] sicut summarum summa est aeterna, neque extra

[362] qui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quae

[363] possint incidere et valida dissolvere plaga.

[364] at neque, uti docui, solido cum corpore mundi

[365] naturast, quoniam admixtumst in rebus inane,

[366] nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt,

[367] ex infinito quae possint forte coorta

[368] corruere hanc rerum violento turbine summam

[369] aut aliam quamvis cladem inportare pericli,

[370] nec porro natura loci spatiumque profundi

[371] deficit, exspargi quo possint moenia mundi,

[372] aut alia quavis possunt vi pulsa perire.

[373] haut igitur leti praeclusa est ianua caelo

[374] nec soli terraeque neque altis aequoris undis,

[375] sed patet immani et vasto respectat hiatu.

[376] quare etiam nativa necessumst confiteare

[377] haec eadem; neque enim, mortali corpore quae sunt,

[378] ex infinito iam tempore adhuc potuissent

[379] inmensi validas aevi contemnere vires.

[380] Denique tantopere inter se cum maxima mundi

[381] pugnent membra, pio nequaquam concita bello,

[382] nonne vides aliquam longi certaminis ollis

[383] posse dari finem, vel cum sol et vapor omnis

[384] omnibus epotis umoribus exsuperarint?

[385] quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur;

[386] tantum suppeditant amnes ultraque minantur

[387] omnia diluviare ex alto gurgite ponti:

[388] ne quiquam, quoniam verrentes aequora venti

[389] deminuunt radiisque retexens aetherius sol,

[390] et siccare prius confidunt omnia posse

[391] quam liquor incepti possit contingere finem.

[392] tantum spirantes aequo certamine bellum

[393] magnis [inter se] de rebus cernere certant,

[394] cum semel interea fuerit superantior ignis

[395] et semel, ut fama est, umor regnarit in arvis.

[396] ignis enim superavit et ambiens multa perussit,

[397] avia cum Phaethonta rapax vis solis equorum

[398] aethere raptavit toto terrasque per omnis.

[399] at pater omnipotens ira tum percitus acri

[400] magnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu

[401] deturbavit equis in terram, Solque cadenti

[402] obvius aeternam succepit lampada mundi

[403] disiectosque redegit equos iunxitque trementis,

[404] inde suum per iter recreavit cuncta gubernans,

[405] scilicet ut veteres Graium cecinere poetae.

[406] quod procul a vera nimis est ratione repulsum.

[407] ignis enim superare potest ubi materiai

[408] ex infinito sunt corpora plura coorta;

[409] inde cadunt vires aliqua ratione revictae,

[410] aut pereunt res exustae torrentibus auris.

[411] umor item quondam coepit superare coortus,

[412] ut fama est, hominum vitas quando obruit undis;

[413] inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit,

[414] ex infinito fuerat quae cumque coorta,

[415] constiterunt imbres et flumina vim minuerunt.

[416] Sed quibus ille modis coniectus materiai

[417] fundarit terram et caelum pontique profunda,

[418] solis lunai cursus, ex ordine ponam.

[419] nam certe neque consilio primordia rerum

[420] ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt

[421] nec quos quaeque darent motus pepigere profecto;

[422] sed quia multa modis multis primordia rerum

[423] ex infinito iam tempore percita plagis

[424] ponderibusque suis consuerunt concita ferri

[425] omnimodisque coire atque omnia pertemptare,

[426] quae cumque inter se possent congressa creare,

[427] propterea fit uti magnum volgata per aevom

[428] omnigenus coetus et motus experiundo

[429] tandem conveniant ea quae coniecta repente

[430] magnarum rerum fiunt exordia saepe,

[431] terrai maris et caeli generisque animantum.

[432] Hic neque tum solis rota cerni lumine largo

[433] altivolans poterat nec magni sidera mundi

[434] nec mare nec caelum nec denique terra neque aer

[435] nec similis nostris rebus res ulla videri,

[436] sed nova tempestas quaedam molesque coorta.

[437] diffugere inde loci partes coepere paresque

[438] cum paribus iungi res et discludere mundum

[439] membraque dividere et magnas disponere partes

[440] omnigenis e principiis, discordia quorum

[441] intervalla vias conexus pondera plagas

[442] concursus motus turbabat proelia miscens

[443] propter dissimilis formas variasque figuras,

[444] quod non omnia sic poterant coniuncta manere

[445] nec motus inter sese dare convenientis,

[446] hoc est, a terris altum secernere caelum,

[447] et sorsum mare, uti secreto umore pateret,

[448] seorsus item puri secretique aetheris ignes.

[449] Quippe etenim primum terrai corpora quaeque,

[450] propterea quod erant gravia et perplexa, coibant

[451] in medio atque imas capiebant omnia sedes;

[452] quae quanto magis inter se perplexa coibant,

[453] tam magis expressere ea quae mare sidera solem

[454] lunamque efficerent et magni moenia mundi;

[455] omnia enim magis haec e levibus atque rutundis

[456] seminibus multoque minoribus sunt elementis

[457] quam tellus. ideo per rara foramina terrae

[458] partibus erumpens primus se sustulit aether

[459] ignifer et multos secum levis abstulit ignis,

[460] non alia longe ratione ac saepe videmus,

[461] aurea cum primum gemmantis rore per herbas

[462] matutina rubent radiati lumina solis

[463] exhalantque lacus nebulam fluviique perennes

[464] ipsaque ut inter dum tellus fumare videtur;

[465] omnia quae sursum cum conciliantur, in alto

[466] corpore concreto subtexunt nubila caelum.

[467] sic igitur tum se levis ac diffusilis aether

[468] corpore concreto circum datus undique saepsit

[469] et late diffusus in omnis undique partis

[470] omnia sic avido complexu cetera saepsit.

[471] hunc exordia sunt solis lunaeque secuta,

[472] interutrasque globi quorum vertuntur in auris;

[473] quae neque terra sibi adscivit nec maximus aether,

[474] quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent,

[475] nec levia ut possent per summas labier oras,

[476] et tamen interutrasque ita sunt, ut corpora viva

[477] versent et partes ut mundi totius extent;

[478] quod genus in nobis quaedam licet in statione

[479] membra manere, tamen cum sint ea quae moveantur.

[480] his igitur rebus retractis terra repente,

[481] maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit,

[482] succidit et salso suffudit gurgite fossas.

[483] inque dies quanto circum magis aetheris aestus

[484] et radii solis cogebant undique terram

[485] verberibus crebris extrema ad limina fartam

[486] in medio ut propulsa suo condensa coiret,

[487] tam magis expressus salsus de corpore sudor

[488] augebat mare manando camposque natantis,

[489] et tanto magis illa foras elapsa volabant

[490] corpora multa vaporis et aeris altaque caeli

[491] densabant procul a terris fulgentia templa.

[492] sidebant campi, crescebant montibus altis

[493] ascensus; neque enim poterant subsidere saxa

[494] nec pariter tantundem omnes succumbere partis.

[495] Sic igitur terrae concreto corpore pondus

[496] constitit atque omnis mundi quasi limus in imum

[497] confluxit gravis et subsedit funditus ut faex;

[498] inde mare, inde aer, inde aether ignifer ipse

[499] corporibus liquidis sunt omnia pura relicta

[500] et leviora aliis alia, et liquidissimus aether

[501] atque levissimus aerias super influit auras

[502] nec liquidum corpus turbantibus aeris auris

[503] commiscet; sinit haec violentis omnia verti

[504] turbinibus, sinit incertis turbare procellis,

[505] ipse suos ignis certo fert impete labens.

[506] nam modice fluere atque uno posse aethera nisu

[507] significat Pontos, mare certo quod fluit aestu

[508] unum labendi conservans usque tenorem.

[509] Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus.

[510] principio magnus caeli si vortitur orbis,

[511] ex utraque polum parti premere aera nobis

[512] dicendum est extraque tenere et claudere utrimque;

[513] inde alium supra fluere atque intendere eodem

[514] quo volvenda micant aeterni sidera mundi;

[515] aut alium supter, contra qui subvehat orbem,

[516] ut fluvios versare rotas atque austra videmus.

[517] est etiam quoque uti possit caelum omne manere

[518] in statione, tamen cum lucida signa ferantur,

[519] sive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus

[520] quaerentesque viam circum versantur et ignes

[521] passim per caeli volvunt summania templa,

[522] sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aer

[523] versat agens ignis, sive ipsi serpere possunt,

[524] quo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis,

[525] flammea per caelum pascentis corpora passim.

[526] nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum

[527] difficilest; sed quid possit fiatque per omne

[528] in variis mundis varia ratione creatis,

[529] id doceo plurisque sequor disponere causas,

[530] motibus astrorum quae possint esse per omne;

[531] e quibus una tamen sit et haec quoque causa necessest,

[532] quae vegeat motum signis; sed quae sit earum

[533] praecipere haud quaquamst pedetemptim progredientis.

[534] Terraque ut in media mundi regione quiescat,

[535] evanescere paulatim et decrescere pondus

[536] convenit atque aliam naturam supter habere

[537] ex ineunte aevo coniunctam atque uniter aptam

[538] partibus aeriis mundi, quibus insita vivit.

[539] propterea non est oneri neque deprimit auras,

[540] ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra

[541] nec caput est oneri collo nec denique totum

[542] corporis in pedibus pondus sentimus inesse;

[543] at quae cumque foris veniunt inpostaque nobis

[544] pondera sunt laedunt, permulto saepe minora.

[545] usque adeo magni refert quid quaeque queat res.

[546] sic igitur tellus non est aliena repente

[547] allata atque auris aliunde obiecta alienis,

[548] sed pariter prima concepta ab origine mundi

[549] certaque pars eius, quasi nobis membra videntur.

[550] Praeterea grandi tonitru concussa repente

[551] terra supra quae se sunt concutit omnia motu;

[552] quod facere haut ulla posset ratione, nisi esset

[553] partibus aeriis mundi caeloque revincta;

[554] nam communibus inter se radicibus haerent

[555] ex ineunte aevo coniuncta atque uniter aucta.

[556] Nonne vides etiam quam magno pondere nobis

[557] sustineat corpus tenuissima vis animai,

[558] propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est?

[559] Denique iam saltu pernici tollere corpus

[560] quid potis est nisi vis animae, quae membra gubernat?

[561] iamne vides quantum tenuis natura valere

[562] possit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aer

[563] coniunctus terris et nobis est animi vis?

[564] Nec nimio solis maior rota nec minor ardor

[565] esse potest, nostris quam sensibus esse videtur.

[566] nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt

[567] adiicere et calidum membris adflare vaporem,

[568] nil magnis intervallis de corpore libant

[569] flammarum, nihil ad speciem est contractior ignis.

[573] proinde, calor quoniam solis lumenque profusum

[570] perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent,

[571] forma quoque hinc solis debet filumque videri,

[572] nil adeo ut possis plus aut minus addere vere.

[574] [perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent]

[575] lunaque sive notho fertur loca lumine lustrans,

[576] sive suam proprio iactat de corpore lucem,

[577] quidquid id est, nihilo fertur maiore figura

[578] quam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur.

[579] nam prius omnia, quae longe semota tuemur

[580] aera per multum, specie confusa videntur

[581] quam minui filum. quapropter luna necesse est,

[582] quandoquidem claram speciem certamque figuram

[583] praebet, ut est oris extremis cumque notata,

[584] quanta quoquest, tanta hinc nobis videatur in alto.

[585] postremo quos cumque vides hinc aetheris ignes,

[594] scire licet perquam pauxillo posse minores

[595] esse vel exigua maioris parte brevique.

[586] quandoquidem quos cumque in terris cernimus [ignes],

[587] dum tremor [et] clarus dum cernitur ardor eorum,

[588] perparvom quiddam inter dum mutare videntur

[589] alteram utram in partem filum, quo longius absunt.

[590] Illud item non est mirandum, qua ratione

[591] tantulus ille queat tantum sol mittere lumen,

[592] quod maria ac terras omnis caelumque rigando

[593] compleat et calido perfundat cuncta vapore.

[596] [quanta quoquest tanta hinc nobis videatur in alto]

[597] nam licet hinc mundi patefactum totius unum

[598] largifluum fontem scatere atque erumpere lumen,

[599] ex omni mundo quia sic elementa vaporis

[600] undique conveniunt et sic coniectus eorum

[601] confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.

[602] nonne vides etiam quam late parvus aquai

[603] prata riget fons inter dum campisque redundet?

[604] est etiam quoque uti non magno solis ab igni

[605] aera percipiat calidis fervoribus ardor,

[606] opportunus ita est si forte et idoneus aer,

[607] ut queat accendi parvis ardoribus ictus;

[608] quod genus inter dum segetes stipulamque videmus

[609] accidere ex una scintilla incendia passim.

[610] forsitan et rosea sol alte lampade lucens

[611] possideat multum caecis fervoribus ignem

[612] circum se, nullo qui sit fulgore notatus,

[613] aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.

[614] Nec ratio solis simplex [et] recta patescit,

[615] quo pacto aestivis e partibus aegocerotis

[616] brumalis adeat flexus atque inde revertens

[617] canceris ut vertat metas ad solstitialis,

[618] lunaque mensibus id spatium videatur obire,

[619] annua sol in quo consumit tempora cursu.

[620] non, inquam, simplex his rebus reddita causast.

[621] nam fieri vel cum primis id posse videtur,

[622] Democriti quod sancta viri sententia ponit,

[623] quanto quaeque magis sint terram sidera propter,

[624] tanto posse minus cum caeli turbine ferri;

[625] evanescere enim rapidas illius et acris

[626] imminui supter viris, ideoque relinqui

[627] paulatim solem cum posterioribus signis,

[628] inferior multo quod sit quam fervida signa.

[629] et magis hoc lunam: quanto demissior eius

[630] cursus abest procul a caelo terrisque propinquat,

[631] tanto posse minus cum signis tendere cursum.

[632] flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur

[633] inferior quam sol, tanto magis omnia signa

[634] hanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.

[635] propterea fit ut haec ad signum quodque reverti

[636] mobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt.

[637] fit quoque ut e mundi transversis partibus aer

[638] alternis certo fluere alter tempore possit,

[639] qui queat aestivis solem detrudere signis

[640] brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,

[641] et qui reiciat gelidis a frigoris umbris

[642] aestiferas usque in partis et fervida signa.

[643] et ratione pari lunam stellasque putandumst,

[644] quae volvunt magnos in magnis orbibus annos,

[645] aeribus posse alternis e partibus ire.

[646] nonne vides etiam diversis nubila ventis

[647] diversas ire in partis inferna supernis?

[648] qui minus illa queant per magnos aetheris orbis

[649] aestibus inter se diversis sidera ferri?

[650] At nox obruit ingenti caligine terras,

[651] aut ubi de longo cursu sol ultima caeli

[652] impulit atque suos efflavit languidus ignis

[653] concussos itere et labefactos aere multo,

[654] aut quia sub terras cursum convortere cogit

[655] vis eadem, supra quae terras pertulit orbem.

[656] Tempore item certo roseam Matuta per oras

[657] aetheris auroram differt et lumina pandit,

[658] aut quia sol idem, sub terras ille revertens,

[659] anticipat caelum radiis accendere temptans,

[660] aut quia conveniunt ignes et semina multa

[661] confluere ardoris consuerunt tempore certo,

[662] quae faciunt solis nova semper lumina gigni;

[663] quod genus Idaeis fama est e montibus altis

[664] dispersos ignis orienti lumine cerni,

[665] inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.

[666] nec tamen illud in his rebus mirabile debet

[667] esse, quod haec ignis tam certo tempore possint

[668] semina confluere et solis reparare nitorem.

[669] multa videmus enim, certo quae tempore fiunt

[670] omnibus in rebus. florescunt tempore certo

[671] arbusta et certo dimittunt tempore florem.

[672] nec minus in certo dentes cadere imperat aetas

[673] tempore et inpubem molli pubescere veste

[674] et pariter mollem malis demittere barbam.

[675] fulmina postremo nix imbres nubila venti

[676] non nimis incertis fiunt in partibus anni.

[677] namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima

[678] atque ita res mundi cecidere ab origine prima,

[679] conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.

[680] Crescere itemque dies licet et tabescere noctes,

[681] et minui luces, cum sumant augmina noctis,

[682] aut quia sol idem sub terras atque superne

[683] imparibus currens amfractibus aetheris oras

[684] partit et in partis non aequas dividit orbem,

[685] et quod ab alterutra detraxit parte, reponit

[686] eius in adversa tanto plus parte relatus,

[687] donec ad id signum caeli pervenit, ubi anni

[688] nodus nocturnas exaequat lucibus umbras;

[689] nam medio cursu flatus aquilonis et austri

[690] distinet aequato caelum discrimine metas

[691] propter signiferi posituram totius orbis,

[692] annua sol in quo concludit tempora serpens,

[693] obliquo terras et caelum lumine lustrans,

[694] ut ratio declarat eorum qui loca caeli

[695] omnia dispositis signis ornata notarunt.

[696] aut quia crassior est certis in partibus aer,

[697] sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis

[698] nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus;

[699] propterea noctes hiberno tempore longae

[700] cessant, dum veniat radiatum insigne diei.

[701] aut etiam, quia sic alternis partibus anni

[702] tardius et citius consuerunt confluere ignes,

[703] qui faciunt solem certa de surgere parte,

[704] propterea fit uti videantur dicere verum.

[705] Luna potest solis radiis percussa nitere

[706] inque dies magis [id] lumen convertere nobis

[707] ad speciem, quantum solis secedit ab orbi,

[708] donique eum contra pleno bene lumine fulsit

[709] atque oriens obitus eius super edita vidit;

[710] inde minutatim retro quasi condere lumen

[711] debet item, quanto propius iam solis ad ignem

[712] labitur ex alia signorum parte per orbem;

[713] ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai

[714] consimilem cursusque viam sub sole tenere.

[715] est etiam quare proprio cum lumine possit

[716] volvier et varias splendoris reddere formas;

[717] corpus enim licet esse aliud, quod fertur et una

[718] labitur omnimodis occursans officiensque,

[719] nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.

[720] versarique potest, globus ut, si forte, pilai

[721] dimidia ex parti candenti lumine tinctus,

[722] versandoque globum variantis edere formas,

[723] donique eam partem, quae cumque est ignibus aucta,

[724] ad speciem vertit nobis oculosque patentis;

[725] inde minutatim retro contorquet et aufert

[726] luciferam partem glomeraminis atque pilai;

[727] ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans

[728] astrologorum artem contra convincere tendit,

[729] proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque

[730] aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis.

[731] denique cur nequeat semper nova luna creari

[732] ordine formarum certo certisque figuris

[733] inque dies privos aborisci quaeque creata

[734] atque alia illius reparari in parte locoque,

[735] difficilest ratione docere et vincere verbis,

[736] ordine cum [videas] tam certo multa creari.

[737] it Ver et Venus et Veneris praenuntius ante

[738] pennatus graditur, Zephyri vestigia propter

[739] Flora quibus mater praespargens ante viai

[740] cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.

[741] inde loci sequitur Calor aridus et comes una

[742] pulverulenta Ceres [et] etesia flabra aquilonum.

[743] inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.

[744] inde aliae tempestates ventique secuntur,

[745] altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens.

[746] tandem Bruma nives adfert pigrumque rigorem

[747] reddit. Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.

[748] quo minus est mirum, si certo tempore luna

[749] gignitur et certo deletur tempore rusus,

[750] cum fieri possint tam certo tempore multa.

[751] Solis item quoque defectus lunaeque latebras

[752] pluribus e causis fieri tibi posse putandumst.

[753] nam cur luna queat terram secludere solis

[754] lumine et a terris altum caput obstruere ei,

[755] obiciens caecum radiis ardentibus orbem,

[756] tempore eodem aliut facere id non posse putetur

[757] corpus, quod cassum labatur lumine semper?

[758] solque suos etiam dimittere languidus ignis

[759] tempore cur certo nequeat recreareque lumen,

[760] cum loca praeteriit flammis infesta per auras,

[761] quae faciunt ignis interstingui atque perire?

[762] et cur terra queat lunam spoliare vicissim

[763] lumine et oppressum solem super ipsa tenere,

[764] menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras,

[765] tempore eodem aliud nequeat succurrere lunae

[766] corpus vel supra solis perlabier orbem,

[767] quod radios inter rumpat lumenque profusum?

[768] et tamen ipsa suo si fulget luna nitore,

[769] cur nequeat certa mundi languescere parte,

[770] dum loca luminibus propriis inimica per exit?

[771] [menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras].

[772] Quod superest, quoniam magni per caerula mundi

[773] qua fieri quicquid posset ratione resolvi,

[774] solis uti varios cursus lunaeque meatus

[775] noscere possemus quae vis et causa cieret,

[776] quove modo [possent] offecto lumine obire

[777] et neque opinantis tenebris obducere terras,

[778] cum quasi conivent et aperto lumine rursum

[779] omnia convisunt clara loca candida luce,

[780] nunc redeo ad mundi novitatem et mollia terrae

[781] arva, novo fetu quid primum in luminis oras

[782] tollere et incertis crerint committere ventis.

[783] Principio genus herbarum viridemque nitorem

[784] terra dedit circum collis camposque per omnis,

[785] florida fulserunt viridanti prata colore,

[786] arboribusque datumst variis exinde per auras

[787] crescendi magnum inmissis certamen habenis.

[788] ut pluma atque pili primum saetaeque creantur

[789] quadripedum membris et corpore pennipotentum,

[790] sic nova tum tellus herbas virgultaque primum

[791] sustulit, inde loci mortalia saecla creavit

[792] multa modis multis varia ratione coorta.

[793] nam neque de caelo cecidisse animalia possunt,

[794] nec terrestria de salsis exisse lacunis.

[795] linquitur ut merito maternum nomen adepta

[796] terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.

[797] multaque nunc etiam existunt animalia terris

[798] imbribus et calido solis concreta vapore;

[799] quo minus est mirum, si tum sunt plura coorta

[800] et maiora, nova tellure atque aethere adulta.

[801] principio genus alituum variaeque volucres

[802] ova relinquebant exclusae tempore verno,

[803] folliculos ut nunc teretis aestate cicadae

[804] lincunt sponte sua victum vitamque petentes.

[805] tum tibi terra dedit primum mortalia saecla.

[806] multus enim calor atque umor superabat in arvis.

[807] hoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur,

[808] crescebant uteri terram radicibus apti;

[809] quos ubi tempore maturo pate fecerat aetas

[810] infantum, fugiens umorem aurasque petessens,

[811] convertebat ibi natura foramina terrae

[812] et sucum venis cogebat fundere apertis

[813] consimilem lactis, sicut nunc femina quaeque

[814] cum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis

[815] impetus in mammas convertitur ille alimenti.

[816] terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile

[817] praebebat multa et molli lanugine abundans.

[818] at novitas mundi nec frigora dura ciebat

[819] nec nimios aestus nec magnis viribus auras.

[820] omnia enim pariter crescunt et robora sumunt.

[821] Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta

[822] terra tenet merito, quoniam genus ipsa creavit

[823] humanum atque animal prope certo tempore fudit

[824] omne quod in magnis bacchatur montibus passim,

[825] aeriasque simul volucres variantibus formis.

[826] sed quia finem aliquam pariendi debet habere,

[827] destitit, ut mulier spatio defessa vetusto.

[828] mutat enim mundi naturam totius aetas

[829] ex alioque alius status excipere omnia debet

[830] nec manet ulla sui similis res: omnia migrant,

[831] omnia commutat natura et vertere cogit.

[832] namque aliud putrescit et aevo debile languet,

[833] porro aliud [suc]crescit et [e] contemptibus exit.

[834] sic igitur mundi naturam totius aetas

[835] mutat, et ex alio terram status excipit alter,

[836] quod potuit nequeat, possit quod non tulit ante.

[837] Multaque tum tellus etiam portenta creare

[838] conatast mira facie membrisque coorta,

[839] androgynem, interutras necutrumque utrimque remotum,

[840] orba pedum partim, manuum viduata vicissim,

[841] muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta,

[842] vinctaque membrorum per totum corpus adhaesu,

[843] nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam

[844] nec vitare malum nec sumere quod volet usus.

[845] cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat,

[846] ne quiquam, quoniam natura absterruit auctum

[847] nec potuere cupitum aetatis tangere florem

[848] nec reperire cibum nec iungi per Veneris res.

[849] multa videmus enim rebus concurrere debere,

[850] ut propagando possint procudere saecla;

[851] pabula primum ut sint, genitalia deinde per artus

[852] semina qua possint membris manare remissis,

[853] feminaque ut maribus coniungi possit, habere,

[854] mutua qui mutent inter se gaudia uterque.

[855] Multaque tum interiisse animantum saecla necessest

[856] nec potuisse propagando procudere prolem.

[857] nam quae cumque vides vesci vitalibus auris,

[858] aut dolus aut virtus aut denique mobilitas est

[859] ex ineunte aevo genus id tuta reservans.

[860] multaque sunt, nobis ex utilitate sua quae

[861] commendata manent, tutelae tradita nostrae.

[862] principio genus acre leonum saevaque saecla

[863] tutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos.

[864] at levisomna canum fido cum pectore corda,

[865] et genus omne quod est veterino semine partum

[866] lanigeraeque simul pecudes et bucera saecla

[867] omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi;

[868] nam cupide fugere feras pacemque secuta

[869] sunt et larga suo sine pabula parta labore,

[870] quae damus utilitatis eorum praemia causa.

[871] at quis nil horum tribuit natura, nec ipsa

[872] sponte sua possent ut vivere nec dare nobis

[873] utilitatem aliquam, quare pateremur eorum

[874] praesidio nostro pasci genus esseque tutum,

[875] scilicet haec aliis praedae lucroque iacebant

[876] indupedita suis fatalibus omnia vinclis,

[877] donec ad interitum genus id natura redegit.

[878] Sed neque Centauri fuerunt nec tempore in ullo

[879] esse queunt duplici natura et corpore bino

[880] ex alienigenis membris compacta, potestas

[881] hinc illinc partis ut sat par esse potissit.

[882] id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.

[883] principio circum tribus actis impiger annis

[884] floret equus, puer haut quaquam; nam saepe etiam nunc

[885] ubera mammarum in somnis lactantia quaeret.

[886] post ubi equum validae vires aetate senecta

[887] membraque deficiunt fugienti languida vita,

[888] tum demum puerili aevo florenta iuventas

[889] officit et molli vestit lanugine malas;

[890] ne forte ex homine et veterino semine equorum

[891] confieri credas Centauros posse neque esse,

[892] aut rapidis canibus succinctas semimarinis

[893] corporibus Scyllas et cetera de genere horum,

[894] inter se quorum discordia membra videmus;

[895] quae neque florescunt pariter nec robora sumunt

[896] corporibus neque proiciunt aetate senecta

[897] nec simili Venere ardescunt nec moribus unis

[898] conveniunt neque sunt eadem iucunda per artus.

[899] quippe videre licet pinguescere saepe cicuta

[900] barbigeras pecudes, homini quae est acre venenum.

[901] flamma quidem [vero] cum corpora fulva leonum

[902] tam soleat torrere atque urere quam genus omne

[903] visceris in terris quod cumque et sanguinis extet,

[904] qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una,

[905] prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaera

[906] ore foras acrem flaret de corpore flammam?

[907] quare etiam tellure nova caeloque recenti

[908] talia qui fingit potuisse animalia gigni,

[909] nixus in hoc uno novitatis nomine inani,

[910] multa licet simili ratione effutiat ore,

[911] aurea tum dicat per terras flumina vulgo

[912] fluxisse et gemmis florere arbusta suesse

[913] aut hominem tanto membrorum esse impete natum,

[914] trans maria alta pedum nisus ut ponere posset

[915] et manibus totum circum se vertere caelum.

[916] nam quod multa fuere in terris semina rerum,

[917] tempore quo primum tellus animalia fudit,

[918] nil tamen est signi mixtas potuisse creari

[919] inter se pecudes compactaque membra animantum,

[920] propterea quia quae de terris nunc quoque abundant

[921] herbarum genera ac fruges arbustaque laeta

[922] non tamen inter se possunt complexa creari,

[923] sed res quaeque suo ritu procedit et omnes

[924] foedere naturae certo discrimina servant.

[925] Et genus humanum multo fuit illud in arvis

[926] durius, ut decuit, tellus quod dura creasset,

[927] et maioribus et solidis magis ossibus intus

[928] fundatum, validis aptum per viscera nervis,

[929] nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur

[930] nec novitate cibi nec labi corporis ulla.

[931] multaque per caelum solis volventia lustra

[932] volgivago vitam tractabant more ferarum.

[933] nec robustus erat curvi moderator aratri

[934] quisquam, nec scibat ferro molirier arva

[935] nec nova defodere in terram virgulta neque altis

[936] arboribus veteres decidere falcibus ramos.

[937] quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat

[938] sponte sua, satis id placabat pectora donum.

[939] glandiferas inter curabant corpora quercus

[940] plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis

[941] arbita puniceo fieri matura colore,

[942] plurima tum tellus etiam maiora ferebat.

[943] multaque praeterea novitas tum florida mundi

[944] pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.

[945] at sedare sitim fluvii fontesque vocabant,

[946] ut nunc montibus e magnis decursus aquai

[947] claricitat late sitientia saecla ferarum.

[948] denique nota vagis silvestria templa tenebant

[949] nympharum, quibus e scibant umore fluenta

[950] lubrica proluvie larga lavere umida saxa,

[951] umida saxa, super viridi stillantia musco,

[952] et partim plano scatere atque erumpere campo.

[953] necdum res igni scibant tractare neque uti

[954] pellibus et spoliis corpus vestire ferarum,

[955] sed nemora atque cavos montis silvasque colebant

[956] et frutices inter condebant squalida membra

[957] verbera ventorum vitare imbrisque coacti.

[958] nec commune bonum poterant spectare neque ullis

[959] moribus inter se scibant nec legibus uti.

[960] quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat

[961] sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus.

[962] et Venus in silvis iungebat corpora amantum;

[963] conciliabat enim vel mutua quamque cupido

[964] vel violenta viri vis atque inpensa libido

[965] vel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta.

[966] et manuum mira freti virtute pedumque

[967] consectabantur silvestria saecla ferarum

[975] missilibus saxis et magno pondere clavae.

[968] multaque vincebant, vitabant pauca latebris;

[969] saetigerisque pares subus silvestria membra

[970] nuda dabant terrae nocturno tempore capti,

[971] circum se foliis ac frondibus involventes.

[972] nec plangore diem magno solemque per agros

[973] quaerebant pavidi palantes noctis in umbris,

[974] sed taciti respectabant somnoque sepulti,

[976] dum rosea face sol inferret lumina caelo.

[977] a parvis quod enim consuerant cernere semper

[978] alterno tenebras et lucem tempore gigni,

[979] non erat ut fieri posset mirarier umquam

[980] nec diffidere, ne terras aeterna teneret

[981] nox in perpetuum detracto lumine solis.

[982] sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum

[983] infestam miseris faciebant saepe quietem.

[984] eiectique domo fugiebant saxea tecta

[985] spumigeri suis adventu validique leonis

[986] atque intempesta cedebant nocte paventes

[987] hospitibus saevis instrata cubilia fronde.

[988] Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla

[989] dulcia linquebant lamentis lumina vitae.

[990] unus enim tum quisque magis deprensus eorum

[991] pabula viva feris praebebat, dentibus haustus,

[992] et nemora ac montis gemitu silvasque replebat

[993] viva videns vivo sepeliri viscera busto.

[994] at quos effugium servarat corpore adeso,

[995] posterius tremulas super ulcera tetra tenentes

[996] palmas horriferis accibant vocibus Orcum,

[997] donique eos vita privarant vermina saeva

[998] expertis opis, ignaros quid volnera vellent.

[999] at non multa virum sub signis milia ducta

[1000] una dies dabat exitio nec turbida ponti

[1001] aequora lidebant navis ad saxa virosque.

[1002] nam temere in cassum frustra mare saepe coortum

[1003] saevibat leviterque minas ponebat inanis,

[1004] nec poterat quemquam placidi pellacia ponti

[1005] subdola pellicere in fraudem ridentibus undis.

[1006] improba navigii ratio tum caeca iacebat.

[1007] tum penuria deinde cibi languentia leto

[1008] membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.

[1009] illi inprudentes ipsi sibi saepe venenum

[1010] vergebant, nunc dant [aliis] sollertius ipsi.

[1011] Inde casas postquam ac pellis ignemque pararunt

[1012] et mulier coniuncta viro concessit in unum

* * * [lacuna] * * *

[1013] cognita sunt, prolemque ex se videre creatam,

[1014] tum genus humanum primum mollescere coepit.

[1015] ignis enim curavit, ut alsia corpora frigus

[1016] non ita iam possent caeli sub tegmine ferre,

[1017] et Venus inminuit viris puerique parentum

[1018] blanditiis facile ingenium fregere superbum.

[1019] tunc et amicitiem coeperunt iungere aventes

[1020] finitimi inter se nec laedere nec violari,

[1021] et pueros commendarunt muliebreque saeclum,

[1022] vocibus et gestu cum balbe significarent

[1023] imbecillorum esse aequum misererier omnis.

[1024] nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,

[1025] sed bona magnaque pars servabat foedera caste;

[1026] aut genus humanum iam tum foret omne peremptum

[1027] nec potuisset adhuc perducere saecla propago.

[1028] At varios linguae sonitus natura subegit

[1029] mittere et utilitas expressit nomina rerum,

[1030] non alia longe ratione atque ipsa videtur

[1031] protrahere ad gestum pueros infantia linguae,

[1032] cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.

[1033] sentit enim vim quisque suam quod possit abuti.

[1034] cornua nata prius vitulo quam frontibus extent,

[1035] illis iratus petit atque infestus inurget.

[1036] at catuli pantherarum scymnique leonum

[1037] unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,

[1038] vix etiam cum sunt dentes unguesque creati.

[1039] alituum porro genus alis omne videmus

[1040] fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.

[1041] proinde putare aliquem tum nomina distribuisse

[1042] rebus et inde homines didicisse vocabula prima,

[1043] desiperest. nam cur hic posset cuncta notare

[1044] vocibus et varios sonitus emittere linguae,

[1045] tempore eodem alii facere id non quisse putentur?

[1046] praeterea si non alii quoque vocibus usi

[1047] inter se fuerant, unde insita notities est

[1048] utilitatis et unde data est huic prima potestas,

[1049] quid vellet facere ut sciret animoque videret?

[1050] cogere item pluris unus victosque domare

[1051] non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.

[1052] nec ratione docere ulla suadereque surdis,

[1053] quid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur

[1054] nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris

[1055] vocis inauditos sonitus obtundere frustra.

[1056] postremo quid in hac mirabile tantoperest re,

[1057] si genus humanum, cui vox et lingua vigeret,

[1058] pro vario sensu varia res voce notaret?

[1059] cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum

[1060] dissimilis soleant voces variasque ciere,

[1061] cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.

[1062] quippe [et]enim licet id rebus cognoscere apertis.

[1063] inritata canum cum primum magna Molossum

[1064] mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,

[1065] longe alio sonitu rabies [re]stricta minatur,

[1066] et cum iam latrant et vocibus omnia complent;

[1067] at catulos blande cum lingua lambere temptant

[1068] aut ubi eos lactant, pedibus morsuque potentes

[1069] suspensis teneros imitantur dentibus haustus,

[1070] longe alio pacto gannitu vocis adulant,

[1071] et cum deserti baubantur in aedibus, aut cum

[1072] plorantis fugiunt summisso corpore plagas.

[1073] denique non hinnitus item differre videtur,

[1074] inter equas ubi equus florenti aetate iuvencus

[1075] pinnigeri saevit calcaribus ictus Amoris

[1076] et fremitum patulis sub naribus edit ad arma,

[1077] et cum sic alias concussis artibus hinnit?

[1078] postremo genus alituum variaeque volucres,

[1079] accipitres atque ossifragae mergique marinis

[1080] fluctibus in salso victum vitamque petentes,

[1081] longe alias alio iaciunt in tempore voces,

[1082] et quom de victu certant praedaque repugnant.

[1083] et partim mutant cum tempestatibus una

[1084] raucisonos cantus, cornicum ut saecla vetusta

[1085] corvorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris

[1086] poscere et inter dum ventos aurasque vocare.

[1087] ergo si varii sensus animalia cogunt,

[1088] muta tamen cum sint, varias emittere voces,

[1089] quanto mortalis magis aequumst tum potuisse

[1090] dissimilis alia atque alia res voce notare!

[1091] Illud in his rebus tacitus ne forte requiras,

[1092] fulmen detulit in terram mortalibus ignem

[1093] primitus, inde omnis flammarum diditur ardor;

[1094] multa videmus enim caelestibus insita flammis

[1095] fulgere, cum caeli donavit plaga vaporis.

[1096] et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans

[1097] aestuat in ramos incumbens arboris arbor,

[1098] exprimitur validis extritus viribus ignis,

[1099] emicat inter dum flammai fervidus ardor,

[1100] mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.

[1101] quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.

[1102] inde cibum quoquere ac flammae mollire vapore

[1103] sol docuit, quoniam mitescere multa videbant

[1104] verberibus radiorum atque aestu victa per agros.

[1105] Inque dies magis hi victum vitamque priorem

[1106] commutare novis monstrabant rebus et igni,

[1107] ingenio qui praestabant et corde vigebant.

[1108] condere coeperunt urbis arcemque locare

[1109] praesidium reges ipsi sibi perfugiumque,

[1110] et pecudes et agros divisere atque dedere

[1111] pro facie cuiusque et viribus ingenioque;

[1112] nam facies multum valuit viresque vigebant.

[1113] posterius res inventast aurumque repertum,

[1114] quod facile et validis et pulchris dempsit honorem;

[1115] divitioris enim sectam plerumque secuntur

[1116] quam lubet et fortes et pulchro corpore creti.

[1117] quod siquis vera vitam ratione gubernet,

[1118] divitiae grandes homini sunt vivere parce

[1119] aequo animo; neque enim est umquam penuria parvi.

[1120] at claros homines voluerunt se atque potentes,

[1121] ut fundamento stabili fortuna maneret

[1122] et placidam possent opulenti degere vitam,

[1123] ne quiquam, quoniam ad summum succedere honorem

[1124] certantes iter infestum fecere viai,

[1125] et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos

[1126] invidia inter dum contemptim in Tartara taetra;

[1131] invidia quoniam ceu fulmine summa vaporant

[1132] plerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;

[1127] ut satius multo iam sit parere quietum

[1128] quam regere imperio res velle et regna tenere.

[1129] proinde sine in cassum defessi sanguine sudent,

[1130] angustum per iter luctantes ambitionis;

[1133] quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque

[1134] res ex auditis potius quam sensibus ipsis,

[1135] nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.

[1136] Ergo regibus occisis subversa iacebat

[1137] pristina maiestas soliorum et sceptra superba,

[1138] et capitis summi praeclarum insigne cruentum

[1139] sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;

[1140] nam cupide conculcatur nimis ante metutum.

[1141] res itaque ad summam faecem turbasque redibat,

[1142] imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.

[1143] inde magistratum partim docuere creare

[1144] iuraque constituere, ut vellent legibus uti.

[1145] nam genus humanum, defessum vi colere aevom,

[1146] ex inimicitiis languebat; quo magis ipsum

[1147] sponte sua cecidit sub leges artaque iura.

[1148] acrius ex ira quod enim se quisque parabat

[1149] ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,

[1150] hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom.

[1151] inde metus maculat poenarum praemia vitae.

[1152] circumretit enim vis atque iniuria quemque

[1153] atque unde exortast, ad eum plerumque revertit,

[1154] nec facilest placidam ac pacatam degere vitam

[1155] qui violat factis communia foedera pacis.

[1156] etsi fallit enim divom genus humanumque,

[1157] perpetuo tamen id fore clam diffidere debet;

[1158] quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes

[1159] aut morbo delirantes protraxe ferantur

[1160] et celata [mala] in medium et peccata dedisse.

[1161] Nunc quae causa deum per magnas numina gentis

[1162] pervulgarit et ararum compleverit urbis

[1163] suscipiendaque curarit sollemnia sacra,

[1164] quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque,

[1165] unde etiam nunc est mortalibus insitus horror,

[1166] qui delubra deum nova toto suscitat orbi

[1167] terrarum et festis cogit celebrare diebus,

[1168] non ita difficilest rationem reddere verbis.

[1169] quippe etenim iam tum divom mortalia saecla

[1170] egregias animo facies vigilante videbant

[1171] et magis in somnis mirando corporis auctu.

[1172] his igitur sensum tribuebant propterea quod

[1173] membra movere videbantur vocesque superbas

[1174] mittere pro facie praeclara et viribus amplis.

[1175] aeternamque dabant vitam, quia semper eorum

[1176] subpeditabatur facies et forma manebat,

[1177] et tamen omnino quod tantis viribus auctos

[1178] non temere ulla vi convinci posse putabant.

[1179] fortunisque ideo longe praestare putabant,

[1180] quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum,

[1181] et simul in somnis quia multa et mira videbant

[1182] efficere et nullum capere ipsos inde laborem.

[1183] praeterea caeli rationes ordine certo

[1184] et varia annorum cernebant tempora verti

[1185] nec poterant quibus id fieret cognoscere causis.

[1186] ergo perfugium sibi habebant omnia divis

[1187] tradere et illorum nutu facere omnia flecti.

[1188] in caeloque deum sedes et templa locarunt,

[1189] per caelum volvi quia nox et luna videtur,

[1190] luna dies et nox et noctis signa severa

[1191] noctivagaeque faces caeli flammaeque volantes,

[1192] nubila sol imbres nix venti fulmina grando

[1193] et rapidi fremitus et murmura magna minarum.

[1194] O genus infelix humanum, talia divis

[1195] cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!

[1196] quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis

[1197] volnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!

[1198] nec pietas ullast velatum saepe videri

[1199] vertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras

[1200] nec procumbere humi prostratum et pandere palmas

[1201] ante deum delubra nec aras sanguine multo

[1202] spargere quadrupedum nec votis nectere vota,

[1203] sed mage pacata posse omnia mente tueri.

[1204] nam cum suspicimus magni caelestia mundi

[1205] templa super stellisque micantibus aethera fixum,

[1206] et venit in mentem solis lunaeque viarum,

[1207] tunc aliis oppressa malis in pectora cura

[1208] illa quoque expergefactum caput erigere infit,

[1209] ne quae forte deum nobis inmensa potestas

[1210] sit, vario motu quae candida sidera verset;

[1211] temptat enim dubiam mentem rationis egestas,

[1212] ecquae nam fuerit mundi genitalis origo,

[1213] et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi

[1214] et taciti motus hunc possint ferre laborem,

[1215] an divinitus aeterna donata salute

[1216] perpetuo possint aevi labentia tractu

[1217] inmensi validas aevi contemnere viris.

[1218] praeterea cui non animus formidine divum

[1219] contrahitur, cui non correpunt membra pavore,

[1220] fulminis horribili cum plaga torrida tellus

[1221] contremit et magnum percurrunt murmura caelum?

[1222] non populi gentesque tremunt, regesque superbi

[1223] corripiunt divum percussi membra timore,

[1224] ne quod ob admissum foede dictumve superbe

[1225] poenarum grave sit solvendi tempus adauctum?

[1226] summa etiam cum vis violenti per mare venti

[1227] induperatorem classis super aequora verrit

[1228] cum validis pariter legionibus atque elephantis,

[1229] non divom pacem votis adit ac prece quaesit

[1230] ventorum pavidus paces animasque secundas?

[1231] ne quiquam, quoniam violento turbine saepe

[1232] correptus nihilo fertur minus ad vada leti.

[1233] usque adeo res humanas vis abdita quaedam

[1234] opterit et pulchros fascis saevasque secures

[1235] proculcare ac ludibrio sibi habere videtur.

[1236] denique sub pedibus tellus cum tota vacillat

[1237] concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,

[1238] quid mirum si se temnunt mortalia saecla

[1239] atque potestatis magnas mirasque relinquunt

[1240] in rebus viris divum, quae cuncta gubernent?

[1241] Quod super est, ae[s at]que aurum ferrumque repertumst

[1242] et simul argenti pondus plumbique potestas,

[1243] ignis ubi ingentis silvas ardore cremarat

[1244] montibus in magnis, seu caelo fulmine misso,

[1245] sive quod inter se bellum silvestre gerentes

[1246] hostibus intulerant ignem formidinis ergo,

[1247] sive quod inducti terrae bonitate volebant

[1248] pandere agros pinguis et pascua reddere rura,

[1249] sive feras interficere et ditescere praeda;

[1250] nam fovea atque igni prius est venarier ortum

[1251] quam saepire plagis saltum canibusque ciere.

[1252] quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardor

[1253] horribili sonitu silvas exederat altis

[1254] a radicibus et terram percoxerat igni,

[1255] manabat venis ferventibus in loca terrae

[1256] concava conveniens argenti rivus et auri,

[1257] aeris item et plumbi. quae cum concreta videbant

[1258] posterius claro in terra splendere colore,

[1259] tollebant nitido capti levique lepore,

[1260] et simili formata videbant esse figura

[1261] atque lacunarum fuerant vestigia cuique.

[1262] tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore

[1263] quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,

[1264] et prorsum quamvis in acuta ac tenvia posse

[1265] mucronum duci fastigia procudendo,

[1266] ut sibi tela parent silvasque ut caedere possint

[1267] materiemque dolare et levia radere tigna

[1268] et terebrare etiam ac pertundere perque forare.

[1269] nec minus argento facere haec auroque parabant

[1270] quam validi primum violentis viribus aeris,

[1271] ne quiquam, quoniam cedebat victa potestas

[1272] nec poterant pariter durum sufferre laborem.

[1273] nam fuit in pretio magis aes aurumque iacebat

[1274] propter inutilitatem hebeti mucrone retusum;

[1275] nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.

[1276] sic volvenda aetas commutat tempora rerum.

[1277] quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;

[1278] porro aliud succedit et [e] contemptibus exit

[1279] inque dies magis adpetitur floretque repertum

[1280] laudibus et miro est mortalis inter honore.

[1281] Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta

[1282] sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.

[1283] arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt

[1284] et lapides et item silvarum fragmina rami

[1285] et flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.

[1286] posterius ferri vis est aerisque reperta.

[1287] et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,

[1288] quo facilis magis est natura et copia maior.

[1289] aere solum terrae tractabant, aereque belli

[1290] miscebant fluctus et vulnera vasta serebant

[1291] et pecus atque agros adimebant; nam facile ollis

[1292] omnia cedebant armatis nuda et inerma.

[1293] inde minutatim processit ferreus ensis

[1294] versaque in obprobrium species est falcis ahenae,

[1295] et ferro coepere solum proscindere terrae

[1296] exaequataque sunt creperi certamina belli.

[1297] et prius est armatum in equi conscendere costas

[1298] et moderarier hunc frenis dextraque vigere

[1299] quam biiugo curru belli temptare pericla.

[1300] et biiugo prius est quam bis coniungere binos

[1301] et quam falciferos armatum escendere currus.

[1302] inde boves Lucas turrito corpore, tetras,

[1303] anguimanus, belli docuerunt volnera Poeni

[1304] sufferre et magnas Martis turbare catervas.

[1305] sic alid ex alio peperit discordia tristis,

[1306] horribile humanis quod gentibus esset in armis,

[1307] inque dies belli terroribus addidit augmen.

[1308] Temptarunt etiam tauros in moenere belli

[1309] expertique sues saevos sunt mittere in hostis.

[1310] et validos partim prae se misere leones

[1311] cum doctoribus armatis saevisque magistris,

[1312] qui moderarier his possent vinclisque tenere,

[1313] ne quiquam, quoniam permixta caede calentes

[1314] turbabant saevi nullo discrimine turmas,

[1315] terrificas capitum quatientis undique cristas,

[1316] nec poterant equites fremitu perterrita equorum

[1317] pectora mulcere et frenis convertere in hostis.

[1318] inritata leae iaciebant corpora saltu

[1319] undique et adversum venientibus ora patebant

[1320] et nec opinantis a tergo deripiebant

[1321] deplexaeque dabant in terram volnere victos,

[1322] morsibus adfixae validis atque unguibus uncis.

[1323] iactabantque suos tauri pedibusque terebant

[1324] et latera ac ventres hauribant supter equorum

[1325] cornibus et terram minitanti mente ruebant.

[1326] et validis socios caedebant dentibus apri

[1327] tela infracta suo tinguentes sanguine saevi

[1328] [in se fracta suo tinguentes sanguine tela,]

[1329] permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.

[1330] nam transversa feros exibant dentis adactus

[1331] iumenta aut pedibus ventos erecta petebant,

[1332] ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videres

[1333] concidere atque gravi terram consternere casu.

[1334] si quos ante domi domitos satis esse putabant,

[1335] effervescere cernebant in rebus agundis

[1336] volneribus clamore fuga terrore tumultu,

[1337] nec poterant ullam partem redducere eorum;

[1338] diffugiebat enim varium genus omne ferarum,

[1339] ut nunc saepe boves Lucae ferro male mactae

[1340] diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.

[1347] Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt;

[1348] quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,

[1349] qui numero diffidebant armisque vacabant,

[1341] si fuit ut facerent. sed vix adducor ut ante

[1342] non quierint animo praesentire atque videre,

[1343] quam commune malum fieret foedumque, futurum.

[1344] et magis id possis factum contendere in omni

[1345] in variis mundis varia ratione creatis,

[1346] quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.

[1350] Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.

[1351] textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,

[1352] nec ratione alia possunt tam levia gigni

[1353] insilia ac fusi, radii, scapique sonantes.

[1354] et facere ante viros lanam natura coegit

[1355] quam muliebre genus; nam longe praestat in arte

[1356] et sollertius est multo genus omne virile;

[1357] agricolae donec vitio vertere severi,

[1358] ut muliebribus id manibus concedere vellent

[1359] atque ipsi pariter durum sufferre laborem

[1360] atque opere in duro durarent membra manusque.

[1361] At specimen sationis et insitionis origo

[1362] ipsa fuit rerum primum natura creatrix,

[1363] arboribus quoniam bacae glandesque caducae

[1364] tempestiva dabant pullorum examina supter;

[1365] unde etiam libitumst stirpis committere ramis

[1366] et nova defodere in terram virgulta per agros.

[1367] inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli

[1368] temptabant fructusque feros mansuescere terra

[1369] cernebant indulgendo blandeque colendo.

[1370] inque dies magis in montem succedere silvas

[1371] cogebant infraque locum concedere cultis,

[1372] prata lacus rivos segetes vinetaque laeta

[1373] collibus et campis ut haberent, atque olearum

[1374] caerula distinguens inter plaga currere posset

[1375] per tumulos et convallis camposque profusa;

[1376] ut nunc esse vides vario distincta lepore

[1377] omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant

[1378] arbustisque tenent felicibus opsita circum.

[1379] At liquidas avium voces imitarier ore

[1380] ante fuit multo quam levia carmina cantu

[1381] concelebrare homines possent aurisque iuvare.

[1382] et zephyri cava per calamorum sibila primum

[1383] agrestis docuere cavas inflare cicutas.

[1384] inde minutatim dulcis didicere querellas,

[1385] tibia quas fundit digitis pulsata canentum,

[1386] avia per nemora ac silvas saltusque reperta,

[1387] per loca pastorum deserta atque otia dia.

[1388] [sic unum quicquid paulatim protrahit aetas

[1389] in medium ratioque in luminis eruit oras.]

[1390] haec animos ollis mulcebant atque iuvabant

[1391] cum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.

[1392] saepe itaque inter se prostrati in gramine molli

[1393] propter aquae rivom sub ramis arboris altae.

[1394] non magnis opibus iucunde corpora habebant,

[1395] praesertim cum tempestas ridebat et anni

[1396] tempora pingebant viridantis floribus herbas.

[1397] tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni

[1398] consuerant; agrestis enim tum musa vigebat.

[1399] tum caput atque umeros plexis redimire coronis

[1400] floribus et foliis lascivia laeta movebat,

[1401] atque extra numerum procedere membra moventes

[1402] duriter et duro terram pede pellere matrem;

[1403] unde oriebantur risus dulcesque cachinni,

[1404] omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.

[1405] et vigilantibus hinc aderant solacia somno

[1406] ducere multimodis voces et flectere cantus

[1407] et supera calamos unco percurrere labro;

[1408] unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur.

[1409] et numerum servare genus didicere, neque hilo

[1410] maiore interea capiunt dulcedine fructum

[1411] quam silvestre genus capiebat terrigenarum.

[1412] nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus ante

[1413] suavius, in primis placet et pollere videtur,

[1414] posteriorque fere melior res illa reperta

[1415] perdit et immutat sensus ad pristina quaeque.

[1416] sic odium coepit glandis, sic illa relicta

[1417] strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.

[1418] pellis item cecidit vestis contempta ferina;

[1419] quam reor invidia tali tunc esse repertam,

[1420] ut letum insidiis qui gessit primus obiret,

[1421] et tamen inter eos distractam sanguine multo

[1422] disperiise neque in fructum convertere quisse.

[1423] tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis

[1424] exercent hominum vitam belloque fatigant;

[1425] quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.

[1426] frigus enim nudos sine pellibus excruciabat

[1427] terrigenas; at nos nil laedit veste carere

[1428] purpurea atque auro signisque ingentibus apta,

[1429] dum plebeia tamen sit, quae defendere possit.

[1430] Ergo hominum genus in cassum frustraque laborat

[1431] semper et [in] curis consumit inanibus aevom,

[1432] ni mirum quia non cognovit quae sit habendi

[1433] finis et omnino quoad crescat vera voluptas;

[1434] idque minutatim vitam provexit in altum

[1435] et belli magnos commovit funditus aestus.

[1436] at vigiles mundi magnum versatile templum

[1437] sol et luna suo lustrantes lumine circum

[1438] perdocuere homines annorum tempora verti

[1439] et certa ratione geri rem atque ordine certo.

[1440] Iam validis saepti degebant turribus aevom,

[1441] et divisa colebatur discretaque tellus,

[1442] tum mare velivolis florebat navibus ponti,

[1443] auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,

[1444] carminibus cum res gestas coepere poetae

[1445] tradere; nec multo prius sunt elementa reperta.

[1446] propterea quid sit prius actum respicere aetas

[1447] nostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat.

[1448] Navigia atque agri culturas moenia leges

[1449] arma vias vestes [et] cetera de genere horum,

[1450] praemia, delicias quoque vitae funditus omnis,

[1451] carmina, picturas et daedala signa polita

[1452] usus et impigrae simul experientia mentis

[1453] paulatim docuit pedetemptim progredientis.

[1454] sic unum quicquid paulatim protrahit aetas

[1455] in medium ratioque in luminis erigit oras;

[1456] namque alid ex alio clarescere corde videbant,

[1457] artibus ad summum donec venere cacumen.