LIBER IV

[1] Avia Pieridum peragro loca nullius ante

[2] trita solo. iuvat integros accedere fontis

[3] atque haurire, iuvatque novos decerpere flores

[4] insignemque meo capiti petere inde coronam,

[5] unde prius nulli velarint tempora musae;

[6] primum quod magnis doceo de rebus et artis

[7] religionum animum nodis exsolvere pergo,

[8] deinde quod obscura de re tam lucida pango

[9] carmina musaeo contingens cuncta lepore.

[10] id quoque enim non ab nulla ratione videtur;

[11] nam vel uti pueris absinthia taetra medentes

[12] cum dare conantur, prius oras pocula circum

[13] contingunt mellis dulci flavoque liquore,

[14] ut puerorum aetas inprovida ludificetur

[15] labrorum tenus, interea perpotet amarum

[16] absinthi laticem deceptaque non capiatur,

[17] sed potius tali facto recreata valescat,

[18] sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur

[19] tristior esse quibus non est tractata, retroque

[20] volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti

[21] carmine Pierio rationem exponere nostram

[22] et quasi musaeo dulci contingere melle;

[23] si tibi forte animum tali ratione tenere

[24] versibus in nostris possem, dum percipis omnem

[25] naturam rerum ac persentis utilitatem.

[45] Sed quoniam docui cunctarum exordia rerum

[46] qualia sint et quam variis distantia formis

[47] sponte sua volitent aeterno percita motu

[48] quoque modo possit res ex his quaeque creari,

[49] [nunc agere incipiam tibi quod vehementer ad has res

[50] attinet esse ea quae rerum simulacra vocamus,

[51] quae quasi membranae vel cortex nominitandast,]

[26] atque animi quoniam docui natura quid esset

[27] et quibus e rebus cum corpore compta vigeret

[28] quove modo distracta rediret in ordia prima,

[29] nunc agere incipiam tibi, quod vehementer ad has res

[30] attinet esse ea quae rerum simulacra vocamus,

[52] quod speciem ac formam similem gerit eius imago,

[53] cuius cumque cluet de corpore fusa vagari;

[31] quae quasi membranae summo de corpore rerum

[32] dereptae volitant ultroque citroque per auras,

[33] atque eadem nobis vigilantibus obvia mentes

[34] terrificant atque in somnis, cum saepe figuras

[35] contuimur miras simulacraque luce carentum,

[36] quae nos horrifice languentis saepe sopore

[37] excierunt ne forte animas Acherunte reamur

[38] effugere aut umbras inter vivos volitare

[39] neve aliquid nostri post mortem posse relinqui,

[40] cum corpus simul atque animi natura perempta

[41] in sua discessum dederint primordia quaeque.

[42] dico igitur rerum effigias tenuisque figuras

[43] mittier ab rebus summo de cortice eorum;

[44] id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.

[54] Principio quoniam mittunt in rebus apertis

[55] corpora res multae, partim diffusa solute,

[56] robora ceu fumum mittunt ignesque vaporem,

[57] et partim contexta magis condensaque, ut olim

[58] cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae,

[59] et vituli cum membranas de corpore summo

[60] nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens

[61] exuit in spinis vestem; nam saepe videmus

[62] illorum spoliis vepres volitantibus auctas.

[63] quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago

[64] ab rebus mitti summo de corpore rerum.

[65] nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant

[66] quam quae tenvia sunt, hiscendist nulla potestas;

[67] praesertim cum sint in summis corpora rebus

[68] multa minuta, iaci quae possint ordine eodem

[69] quo fuerint et formai servare figuram,

[70] et multo citius, quanto minus indupediri

[71] pauca queunt et [quae] sunt prima fronte locata.

[72] nam certe iacere ac largiri multa videmus,

[73] non solum ex alto penitusque, ut diximus ante,

[74] verum de summis ipsum quoque saepe colorem.

[75] et volgo faciunt id lutea russaque vela

[76] et ferrugina, cum magnis intenta theatris

[77] per malos volgata trabesque trementia flutant;

[78] namque ibi consessum caveai supter et omnem

[79] scaenai speciem patrum matrumque deorsum

[80] inficiunt coguntque suo fluitare colore.

[81] et quanto circum mage sunt inclusa theatri

[82] moenia, tam magis haec intus perfusa lepore

[83] omnia conrident correpta luce diei.

[84] ergo lintea de summo cum corpore fucum

[85] mittunt, effigias quoque debent mittere tenvis

[86] res quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque.

[87] sunt igitur iam formarum vestigia certa,

[88] quae volgo volitant subtili praedita filo

[89] nec singillatim possunt secreta videri.

[90] Praeterea omnis odor fumus vapor atque aliae res

[91] consimiles ideo diffusae rebus abundant,

[92] ex alto quia dum veniunt extrinsecus ortae

[93] scinduntur per iter flexum, nec recta viarum

[94] ostia sunt, qua contendant exire coortae.

[95] at contra tenuis summi membrana coloris

[96] cum iacitur, nihil est quod eam discerpere possit,

[97] in promptu quoniam est in prima fronte locata.

[98] Postremo speculis in aqua splendoreque in omni

[99] quae cumque apparent nobis simulacra, necessest,

[100] quandoquidem simili specie sunt praedita rerum,

[101] exin imaginibus missis consistere eorum.

[102] [nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant

[103] quam quae tenuia sunt, hiscendist nulla potestas.]

[104] sunt igitur tenues formarum illis similesque

[105] effigiae, singillatim quas cernere nemo

[106] cum possit, tamen adsiduo crebroque repulsu

[107] reiectae reddunt speculorum ex aequore visum,

[108] nec ratione alia servari posse videntur,

[109] tanto opere ut similes reddantur cuique figurae.

[110] Nunc age, quam tenui natura constet imago

[111] percipe. et in primis, quoniam primordia tantum

[112] sunt infra nostros sensus tantoque minora

[113] quam quae primum oculi coeptant non posse tueri,

[114] nunc tamen id quoque uti confirmem, exordia rerum

[115] cunctarum quam sint subtilia percipe paucis.

[116] primum animalia sunt iam partim tantula, corum

[117] tertia pars nulla possit ratione videri.

[118] horum intestinum quodvis quale esse putandumst!

[119] quid cordis globus aut oculi? quid membra? quid artus?

[120] quantula sunt! quid praeterea primordia quaeque,

[121] unde anima atque animi constet natura necessumst,

[122] nonne vides quam sint subtilia quamque minuta?

[123] praeterea quaecumque suo de corpore odorem

[124] expirant acrem, panaces absinthia taetra

[125] habrotonique graves et tristia centaurea,

[126] quorum unum quidvis leviter si forte duobus

* * * [lacuna] * * *

[127] quin potius noscas rerum simulacra vagari

[128] multa modis multis, nulla vi cassaque sensu?

[129] Sed ne forte putes ea demum sola vagari,

[130] quae cumque ab rebus rerum simulacra recedunt,

[131] sunt etiam quae sponte sua gignuntur et ipsa

[132] constituuntur in hoc caelo, qui dicitur aer,

[135] quae multis formata modis sublime feruntur,

[133] ut nubes facile inter dum concrescere in alto

[134] cernimus et mundi speciem violare serenam

[136] aera mulcentes motu; nam saepe Gigantum

[137] ora volare videntur et umbram ducere late,

[138] inter dum magni montes avolsaque saxa

[139] montibus ante ire et solem succedere praeter,

[140] inde alios trahere atque inducere belua nimbos.

[141] nec speciem mutare suam liquentia cessant

[142] et cuiusque modi formarum vertere in oras.

[143] Nunc ea quam facili et celeri ratione genantur

[144] perpetuoque fluant ab rebus lapsaque cedant

* * * [lacuna] * * *

[145] semper enim summum quicquid de rebus abundat,

[146] quod iaculentur. et hoc alias cum pervenit in res,

[147] transit, ut in primis vestem; sed ubi aspera saxa

[148] aut in materiam ligni pervenit, ibi iam

[149] scinditur, ut nullum simulacrum reddere possit.

[150] at cum splendida quae constant opposta fuerunt

[151] densaque, ut in primis speculum est, nihil accidit horum;

[152] nam neque, uti vestem, possunt transire, neque autem

[153] scindi; quam meminit levor praestare salutem.

[154] qua propter fit ut hinc nobis simulacra redundent.

[155] et quamvis subito quovis in tempore quamque

[156] rem contra speculum ponas, apparet imago;

[157] perpetuo fluere ut noscas e corpore summo

[158] texturas rerum tenuis tenuisque figuras.

[159] ergo multa brevi spatio simulacra genuntur,

[160] ut merito celer his rebus dicatur origo.

[161] et quasi multa brevi spatio summittere debet

[162] lumina sol, ut perpetuo sint omnia plena,

[163] sic ab rebus item simili ratione necessest

[164] temporis in puncto rerum simulacra ferantur

[165] multa modis multis in cunctas undique partis;

[166] quandoquidem speculum quo cumque obvertimus oris,

[167] res ibi respondent simili forma atque colore.

[168] Praeterea modo cum fuerit liquidissima caeli

[169] tempestas, perquam subito fit turbida foede,

[170] undique uti tenebras omnis Acherunta rearis

[171] liquisse et magnas caeli complesse cavernas.

[172] usque adeo taetra nimborum nocte coorta

[173] inpendent atrae Formidinis ora superne;

[174] quorum quantula pars sit imago dicere nemost

[175] qui possit neque eam rationem reddere dictis.

[176] Nunc age, quam celeri motu simulacra ferantur,

[177] et quae mobilitas ollis tranantibus auras

[178] reddita sit, longo spatio ut brevis hora teratur,

[179] in quem quaeque locum diverso numine tendunt,

[180] suavidicis potius quam multis versibus edam;

[181] parvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam

[182] clamor in aetheriis dispersus nubibus austri.

[183] Principio persaepe levis res atque minutis

[184] corporibus factas celeris licet esse videre.

[185] in quo iam genere est solis lux et vapor eius,

[186] propterea quia sunt e primis facta minutis,

[187] quae quasi cuduntur perque aeris intervallum

[188] non dubitant transire sequenti concita plaga;

[189] suppeditatur enim confestim lumine lumen

[190] et quasi protelo stimulatur fulgere fulgur.

[191] qua propter simulacra pari ratione necessest

[192] inmemorabile per spatium transcurrere posse

[193] temporis in puncto, primum quod parvola causa

[194] est procul a tergo quae provehat atque propellat,

[195] quod super est, ubi tam volucri levitate ferantur,

[196] deinde quod usque adeo textura praedita rara

[197] mittuntur, facile ut quasvis penetrare queant res

[198] et quasi permanare per aeris intervallum.

[199] Praeterea si quae penitus corpuscula rerum

[200] ex altoque foras mittuntur, solis uti lux

[201] ac vapor, haec puncto cernuntur lapsa diei

[202] per totum caeli spatium diffundere sese

[203] perque volare mare ac terras caelumque rigare.

[204] quid quae sunt igitur iam prima fronte parata,

[205] cum iaciuntur et emissum res nulla moratur?

[206] quone vides citius debere et longius ire

[207] multiplexque loci spatium transcurrere eodem

[208] tempore quo solis pervolgant lumina caelum?

[209] Hoc etiam in primis specimen verum esse videtur,

[210] quam celeri motu rerum simulacra ferantur,

[211] quod simul ac primum sub diu splendor aquai

[212] ponitur, extemplo caelo stellante serena

[213] sidera respondent in aqua radiantia mundi.

[214] iamne vides igitur quam puncto tempore imago

[215] aetheris ex oris in terrarum accidat oras?

[216] quare etiam atque etiam mitti fateare necessest

[217] corpora quae feriant oculos visumque lacessant.

[218] perpetuoque fluunt certis ab rebus odores,

[219] frigus ut a fluviis, calor ab sole, aestus ab undis

[220] aequoris, exesor moerorum litora circum,

[221] nec variae cessant voces volitare per auras.

[222] denique in os salsi venit umor saepe saporis,

[223] cum mare versamur propter, dilutaque contra

[224] cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.

[225] usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter

[226] fertur et in cunctas dimittitur undique partis

[227] nec mora nec requies interdatur ulla fluendi,

[228] perpetuo quoniam sentimus et omnia semper

[229] cernere odorari licet et sentire sonare.

[230] Praeterea quoniam manibus tractata figura

[231] in tenebris quaedam cognoscitur esse eadem quae

[232] cernitur in luce et claro candore, necessest

[233] consimili causa tactum visumque moveri.

[234] nunc igitur si quadratum temptamus et id nos

[235] commovet in tenebris, in luci quae poterit res

[236] accidere ad speciem quadrata, nisi eius imago?

[237] esse in imaginibus qua propter causa videtur

[238] cernundi neque posse sine his res ulla videri.

[239] Nunc ea quae dico rerum simulacra feruntur

[240] undique et in cunctas iaciuntur didita partis;

[241] verum nos oculis quia solis cernere quimus,

[242] propterea fit uti, speciem quo vertimus, omnes

[243] res ibi eam contra feriant forma atque colore.

[244] et quantum quaeque ab nobis res absit, imago

[245] efficit ut videamus et internoscere curat;

[246] nam cum mittitur, extemplo protrudit agitque

[247] aera qui inter se cumque est oculosque locatus,

[248] isque ita per nostras acies perlabitur omnis

[249] et quasi perterget pupillas atque ita transit.

[251] propterea fit uti videamus quam procul absit

[250] res quaeque. et quanto plus aeris ante agitatur

[252] et nostros oculos perterget longior aura,

[253] tam procul esse magis res quaeque remota videtur.

[254] scilicet haec summe celeri ratione geruntur,

[255] quale sit ut videamus, et una quam procul absit.

[256] Illud in his rebus minime mirabile habendumst,

[257] cur, ea quae feriant oculos simulacra videri

[258] singula cum nequeant, res ipsae perspiciantur.

[259] ventus enim quoque paulatim cum verberat et cum

[261] acre fluit frigus, non privam quamque solemus

[260] particulam venti sentire et frigoris eius,

[262] sed magis unorsum, fierique perinde videmus

[263] corpore tum plagas in nostro tam quam aliquae res

[264] verberet atque sui det sensum corporis extra.

[265] praeterea lapidem digito cum tundimus, ipsum

[266] tangimus extremum saxi summumque colorem

[267] nec sentimus eum tactu, verum magis ipsam

[268] duritiem penitus saxi sentimus in alto.

[269] Nunc age, cur ultra speculum videatur imago

[270] percipe: nam certe penitus remmota videtur.

[271] quod genus illa foris quae vere transpiciuntur,

[272] ianua cum per se transpectum praebet apertum,

[273] multa facitque foris ex aedibus ut videantur;

[274] is quoque enim duplici geminoque fit aere visus.

[275] primus enim citra postes tum cernitur aer,

[276] inde fores ipsae dextra laevaque secuntur,

[277] post extraria lux oculos perterget et aer

[278] alter, et illa foris quae vere transpiciuntur.

[279] sic ubi se primum speculi proiecit imago,

[280] dum venit ad nostras acies, protrudit agitque

[281] aera qui inter se cumquest oculosque locatus,

[282] et facit, ut prius hunc omnem sentire queamus

[283] quam speculum; sed ubi [in] speculum quoque sensimus ipsum,

[284] continuo a nobis in eum quae fertur imago

[285] pervenit, et nostros oculos reiecta revisit

[286] atque alium prae se propellens aera volvit,

[287] et facit ut prius hunc quam se videamus, eoque

[288] distare ab speculo tantum semota videtur.

[289] quare etiam atque etiam minime mirarier est par

* * * [lacuna] * * *

[290] illis quae reddunt speculorum ex aequore visum,

[291] aeribus binis quoniam res confit utraque.

[292] Nunc ea quae nobis membrorum dextera pars est,

[293] in speculis fit ut in laeva videatur eo quod

[294] planitiem ad speculi veniens cum offendit imago,

[295] non convertitur incolumis, sed recta retrorsum

[296] sic eliditur, ut siquis, prius arida quam sit

[297] cretea persona, adlidat pilaeve trabive,

[298] atque ea continuo rectam si fronte figuram

[323] servet et elisam retro sese exprimat ipsa.

[324] fiet ut, ante oculus fuerit qui dexter, ut idem

[325] nunc sit laevus et e laevo sit mutua dexter.

[326] Fit quoque de speculo in speculum ut tradatur imago,

[327] quinque etiam [aut] sex ut fieri simulacra suerint.

[328] nam quae cumque retro parte interiore latebunt,

[329] inde tamen, quamvis torte penitusque remota,

[330] omnia per flexos aditus educta licebit

[331] pluribus haec speculis videantur in aedibus esse.

[332] usque adeo speculo in speculum translucet imago,

[333] et cum laeva data est, fit rusum ut dextera fiat,

[334] inde retro rursum redit et convertit eodem.

[335] Quin etiam quae cumque latuscula sunt speculorum

[336] adsimili lateris flexura praedita nostri,

[337] dextera ea propter nobis simulacra remittunt,

[338] aut quia de speculo in speculum transfertur imago,

[339] inde ad nos elisa bis advolat, aut etiam quod

[340] circum agitur, cum venit, imago propterea quod

[341] flexa figura docet speculi convertier ad nos.

[342] Indugredi porro pariter simulacra pedemque

[343] ponere nobiscum credas gestumque imitari

[344] propterea quia, de speculi qua parte recedas,

[345] continuo nequeunt illinc simulacra reverti;

[346] omnia quandoquidem cogit natura referri

[347] ac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus.

[299] Splendida porro oculi fugitant vitantque tueri.

[300] sol etiam caecat, contra si tendere pergas,

[301] propterea quia vis magnast ipsius et alte

[302] aera per purum simulacra feruntur

[303] et feriunt oculos turbantia composituras.

[304] Praeterea splendor qui cumque est acer adurit

[305] saepe oculos ideo quod semina possidet ignis

[306] multa, dolorem oculis quae gignunt insinuando.

[307] lurida praeterea fiunt quae cumque tuentur

[308] arquati, quia luroris de corpore eorum

[309] semina multa fluunt simulacris obvia rerum,

[310] multaque sunt oculis in eorum denique mixta,

[311] quae contage sua palloribus omnia pingunt.

[312] E tenebris autem quae sunt in luce tuemur

[313] propterea quia, cum propior caliginis aer

[314] ater init oculos prior et possedit apertos,

[315] insequitur candens confestim lucidus aer,

[316] qui quasi purgat eos ac nigras discutit umbras

[317] aeris illius; nam multis partibus hic est

[318] mobilior multisque minutior et mage pollens.

[319] qui simul atque vias oculorum luce replevit

[320] atque pate fecit, quas ante obsederat aer

[321] [ater], continuo rerum simulacra secuntur,

[322] quae sita sunt in luce, lacessuntque ut videamus.

[348] quod contra facere in tenebris e luce nequimus

[349] propterea quia posterior caliginis aer

[350] crassior insequitur, qui cuncta foramina complet

[351] obsiditque vias oculorum, ne simulacra

[352] possint ullarum rerum coniecta moveri.

[353] Quadratasque procul turris cum cernimus urbis,

[354] propterea fit uti videantur saepe rutundae,

[355] angulus optusus quia longe cernitur omnis

[356] sive etiam potius non cernitur ac perit eius

[357] plaga nec ad nostras acies perlabitur ictus,

[358] aera per multum quia dum simulacra feruntur,

[359] cogit hebescere eum crebris offensibus aer.

[360] hoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis.

[361] fit quasi ut ad turnum saxorum structa tuantur;

[362] non tamen ut coram quae sunt vereque rutunda,

[363] sed quasi adumbratim paulum simulata videntur.

[364] Umbra videtur item nobis in sole moveri

[365] et vestigia nostra sequi gestumque imitari,

[366] aera si credis privatum lumine posse

[367] indugredi, motus hominum gestumque sequentem;

[368] nam nihil esse potest aliud nisi lumine cassus

[369] aer id quod nos umbram perhibere suemus.

[370] ni mirum, quia terra locis ex ordine certis

[371] lumine privatur solis qua cumque meantes

[372] officimus, repletur item quod liquimus eius,

[373] propterea fit uti videatur, quae fuit umbra

[374] corporis, e regione eadem nos usque secuta.

[375] semper enim nova se radiorum lumina fundunt

[376] primaque dispereunt, quasi in ignem lana trahatur.

[377] propterea facile et spoliatur lumine terra

[378] et repletur item nigrasque sibi abluit umbras.

[379] Nec tamen hic oculos falli concedimus hilum.

[380] nam quo cumque loco sit lux atque umbra tueri

[381] illorum est; eadem vero sint lumina necne,

[382] umbraque quae fuit hic eadem nunc transeat illuc,

[383] an potius fiat paulo quod diximus ante,

[384] hoc animi demum ratio discernere debet,

[385] nec possunt oculi naturam noscere rerum.

[386] proinde animi vitium hoc oculis adfingere noli.

[387] Qua vehimur navi, fertur, cum stare videtur;

[388] quae manet in statione, ea praeter creditur ire.

[389] et fugere ad puppim colles campique videntur,

[390] quos agimus praeter navem velisque volamus.

[391] Sidera cessare aetheriis adfixa cavernis

[392] cuncta videntur, et adsiduo sunt omnia motu,

[393] quandoquidem longos obitus exorta revisunt,

[394] cum permensa suo sunt caelum corpore claro.

[395] solque pari ratione manere et luna videtur

[396] in statione, ea quae ferri res indicat ipsa.

[397] Exstantisque procul medio de gurgite montis

[398] classibus inter quos liber patet exitus ingens,

[399] insula coniunctis tamen ex his una videtur.

[400] atria versari et circum cursare columnae

[401] usque adeo fit uti pueris videantur, ubi ipsi

[402] desierunt verti, vix ut iam credere possint

[403] non supra sese ruere omnia tecta minari.

[404] Iamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte

[405] cum coeptat natura supraque extollere montes,

[406] quos tibi tum supra sol montis esse videtur

[407] comminus ipse suo contingens fervidus igni,

[408] vix absunt nobis missus bis mille sagittae,

[409] vix etiam cursus quingentos saepe veruti;

[410] inter eos solemque iacent immania ponti

[411] aequora substrata aetheriis ingentibus oris,

[412] interiectaque sunt terrarum milia multa,

[413] quae variae retinent gentes et saecla ferarum.

[414] At coniectus aquae digitum non altior unum,

[415] qui lapides inter sistit per strata viarum,

[416] despectum praebet sub terras inpete tanto,

[417] a terris quantum caeli patet altus hiatus,

[418] nubila despicere et caelum ut videare videre,

[419] corpora mirande sub terras abdita caelo.

[420] Denique ubi in medio nobis ecus acer obhaesit

[421] flumine et in rapidas amnis despeximus undas,

[422] stantis equi corpus transversum ferre videtur

[423] vis et in adversum flumen contrudere raptim,

[424] et quo cumque oculos traiecimus omnia ferri

[425] et fluere adsimili nobis ratione videntur.

[426] Porticus aequali quamvis est denique ductu

[427] stansque in perpetuum paribus suffulta columnis,

[428] longa tamen parte ab summa cum tota videtur,

[429] paulatim trahit angusti fastigia coni,

[430] tecta solo iungens atque omnia dextera laevis

[431] donec in obscurum coni conduxit acumen.

[432] In pelago nautis ex undis ortus in undis

[433] sol fit uti videatur obire et condere lumen;

[434] quippe ubi nil aliud nisi aquam caelumque tuentur;

[435] ne leviter credas labefactari undique sensus.

[436] at maris ignaris in portu clauda videntur

[437] navigia aplustris fractis obnitier undis.

[438] nam quae cumque supra rorem salis edita pars est

[439] remorum, recta est, et recta superne guberna;

[440] quae demersa liquore obeunt, refracta videntur

[441] omnia converti sursumque supina reverti

[442] et reflexa prope in summo fluitare liquore.

[443] Raraque per caelum cum venti nubila portant

[444] tempore nocturno, tum splendida signa videntur

[445] labier adversum nimbos atque ire superne

[446] longe aliam in partem ac vera ratione feruntur

[447] At si forte oculo manus uni subdita supter

[448] pressit eum, quodam sensu fit uti videantur

[449] omnia quae tuimur fieri tum bina tuendo,

[450] bina lucernarum florentia lumina flammis

[451] binaque per totas aedis geminare supellex

[452] et duplicis hominum facies et corpora bina.

[453] Denique cum suavi devinxit membra sopore

[454] somnus et in summa corpus iacet omne quiete,

[455] tum vigilare tamen nobis et membra movere

[456] nostra videmur, et in noctis caligine caeca

[457] cernere censemus solem lumenque diurnum,

[458] conclusoque loco caelum mare flumina montis

[459] mutare et campos pedibus transire videmur,

[460] et sonitus audire, severa silentia noctis

[461] undique cum constent, et reddere dicta tacentes.

[462] Cetera de genere hoc mirande multa videmus,

[463] quae violare fidem quasi sensibus omnia quaerunt,

[464] ne quiquam, quoniam pars horum maxima fallit

[465] propter opinatus animi, quos addimus ipsi,

[466] pro visis ut sint quae non sunt sensibus visa;

[467] nam nihil aegrius est quam res secernere apertas

[468] ab dubiis, animus quas ab se protinus addit.

[469] Denique nil sciri siquis putat, id quoque nescit

[470] an sciri possit, quoniam nil scire fatetur.

[471] hunc igitur contra minuam contendere causam,

[472] qui capite ipse suo in statuit vestigia sese.

[473] et tamen hoc quoque uti concedam scire, at id ipsum

[474] quaeram, cum in rebus veri nil viderit ante,

[475] unde sciat quid sit scire et nescire vicissim,

[476] notitiam veri quae res falsique crearit

[477] et dubium certo quae res differre probarit.

[478] invenies primis ab sensibus esse creatam

[479] notitiem veri neque sensus posse refelli.

[480] nam maiore fide debet reperirier illud,

[481] sponte sua veris quod possit vincere falsa.

[482] quid maiore fide porro quam sensus haberi

[483] debet? an ab sensu falso ratio orta valebit

[484] dicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est?

[485] qui nisi sunt veri, ratio quoque falsa fit omnis.

[486] An poterunt oculos aures reprehendere, an aures

[487] tactus? an hunc porro tactum sapor arguet oris,

[488] an confutabunt nares oculive revincent?

[489] non, ut opinor, ita est. nam seorsum cuique potestas

[490] divisast, sua vis cuiquest, ideoque necesse est

[491] et quod molle sit et gelidum fervensve videre

[492] et seorsum varios rerum sentire colores

[493] et quae cumque coloribus sint coniuncta necessest.

[494] seorsus item sapor oris habet vim, seorsus odores

[495] nascuntur, seorsum sonitus. ideoque necesse est

[496] non possint alios alii convincere sensus.

[497] nec porro poterunt ipsi reprehendere sese,

[498] aequa fides quoniam debebit semper haberi.

[499] proinde quod in quoquest his visum tempore, verumst.

[500] Et si non poterit ratio dissolvere causam,

[501] cur ea quae fuerint iuxtim quadrata, procul sint

[502] visa rutunda, tamen praestat rationis egentem

[503] reddere mendose causas utriusque figurae,

[504] quam manibus manifesta suis emittere quoquam

[505] et violare fidem primam et convellere tota

[506] fundamenta quibus nixatur vita salusque.

[507] non modo enim ratio ruat omnis, vita quoque ipsa

[508] concidat extemplo, nisi credere sensibus ausis

[509] praecipitisque locos vitare et cetera quae sint

[510] in genere hoc fugienda, sequi contraria quae sint.

[511] illa tibi est igitur verborum copia cassa

[512] omnis, quae contra sensus instructa paratast.

[513] Denique ut in fabrica, si pravast regula prima,

[514] normaque si fallax rectis regionibus exit,

[515] et libella aliqua si ex parti claudicat hilum,

[516] omnia mendose fieri atque obstipa necessu est

[517] prava cubantia prona supina atque absona tecta,

[518] iam ruere ut quaedam videantur velle, ruantque

[519] prodita iudiciis fallacibus omnia primis,

[520] sic igitur ratio tibi rerum prava necessest

[521] falsaque sit, falsis quae cumque ab sensibus ortast.

[522] Nunc alii sensus quo pacto quisque suam rem

[523] sentiat, haud quaquam ratio scruposa relicta est.

[524] Principio auditur sonus et vox omnis, in auris

[525] insinuata suo pepulere ubi corpore sensum.

[526] corpoream quoque enim [vocem] constare fatendumst

[527] et sonitum, quoniam possunt inpellere sensus.

[528] Praeterea radit vox fauces saepe facitque

[529] asperiora foras gradiens arteria clamor,

[530] quippe per angustum turba maiore coorta

[531] ire foras ubi coeperunt primordia vocum.

[532] scilicet expletis quoque ianua raditur oris.

[533] haud igitur dubiumst quin voces verbaque constent

[534] corporeis e principiis, ut laedere possint.

[535] nec te fallit item quid corporis auferat et quid

[536] detrahat ex hominum nervis ac viribus ipsis

[537] perpetuus sermo nigrai noctis ad umbram

[538] aurorae perductus ab exoriente nitore,

[539] praesertim si cum summost clamore profusus.

[540] ergo corpoream vocem constare necessest,

[541] multa loquens quoniam amittit de corpore partem.

[551] Asperitas autem vocis fit ab asperitate

[552] principiorum et item levor levore creatur;

[542] nec simili penetrant auris primordia forma,

[543] cum tuba depresso graviter sub murmure mugit

[544] et reboat raucum retro cita barbita bombum,

[545] et [iam] Dauliades natae hortis ex Heliconis

[546] cum liquidam tollunt lugubri voce querellam.

[547] Hasce igitur penitus voces cum corpore nostro

[548] exprimimus rectoque foras emittimus ore,

[549] mobilis articulat nervorum daedala lingua,

[550] formaturaque labrorum pro parte figurat.

[553] hoc ubi non longum spatiumst unde illa profecta

[554] perveniat vox quaeque, necessest verba quoque ipsa

[555] plane exaudiri discernique articulatim;

[556] servat enim formaturam servatque figuram.

[557] at si inter positum spatium sit longius aequo,

[558] aera per multum confundi verba necessest

[559] et conturbari vocem, dum transvolat auras.

[560] ergo fit, sonitum ut possis sentire neque illam

[561] internoscere, verborum sententia quae sit;

[562] usque adeo confusa venit vox inque pedita.

[563] Praeterea verbum saepe unum perciet auris

[564] omnibus in populo missum praeconis ab ore.

[565] in multas igitur voces vox una repente

[566] diffugit, in privas quoniam se dividit auris

[567] obsignans formam verbis clarumque sonorem.

[568] at quae pars vocum non auris incidit ipsas,

[569] praeter lata perit frustra diffusa per auras.

[570] pars solidis adlisa locis reiecta sonorem

[571] reddit et inter dum frustratur imagine verbi.

[572] Quae bene cum videas, rationem reddere possis

[573] tute tibi atque aliis, quo pacto per loca sola

[574] saxa paris formas verborum ex ordine reddant.

[575] palantis comites com montis inter opacos

[576] quaerimus et magna dispersos voce ciemus.

[577] sex etiam aut septem loca vidi reddere vocis,

[578] unam cum iaceres: ita colles collibus ipsi

[579] verba repulsantes iterabant dicta referri.

[580] haec loca capripedes Satyros Nymphasque tenere

[581] finitimi fingunt et Faunos esse locuntur,

[582] quorum noctivago strepitu ludoque iocanti

[583] adfirmant volgo taciturna silentia rumpi

[584] chordarumque sonos fieri dulcisque querellas,

[585] tibia quas fundit digitis pulsata canentum,

[586] et genus agricolum late sentiscere, quom Pan

[587] pinea semiferi capitis velamina quassans

[588] unco saepe labro calamos percurrit hiantis,

[589] fistula silvestrem ne cesset fundere musam.

[590] cetera de genere hoc monstra ac portenta loquontur,

[591] ne loca deserta ab divis quoque forte putentur

[592] sola tenere. ideo iactant miracula dictis

[593] aut aliqua ratione alia ducuntur, ut omne

[594] humanum genus est avidum nimis auricularum.

[595] Quod super est, non est mirandum qua ratione,

[596] per loca quae nequeunt oculi res cernere apertas,

[597] haec loca per voces veniant aurisque lacessant,

[598] conloquium clausis foribus quoque saepe videmus;

[599] ni mirum quia vox per flexa foramina rerum

[600] incolumis transire potest, simulacra renutant;

[601] perscinduntur enim, nisi recta foramina tranant,

[602] qualia sunt vitrei, species qua travolat omnis.

[603] praeterea partis in cunctas dividitur vox,

[604] ex aliis aliae quoniam gignuntur, ubi una

[605] dissuluit semel in multas exorta, quasi ignis

[606] saepe solet scintilla suos se spargere in ignis.

[607] ergo replentur loca vocibus abdita retro,

[608] omnia quae circum fervunt sonituque cientur.

[609] at simulacra viis derectis omnia tendunt,

[610] ut sunt missa semel; qua propter cernere nemo

[611] saepe supra potis est, at voces accipere extra.

[612] et tamen ipsa quoque haec, dum transit clausa [domorum]

[613] vox optunditur atque auris confusa penetrat

[614] et sonitum potius quam verba audire videmur.

[615] Hoc, qui sentimus sucum, lingua atque palatum

[616] plusculum habent in se rationis, plus operai.

[617] principio sucum sentimus in ore, cibum cum

[618] mandendo exprimimus, ceu plenam spongiam aquai

[619] siquis forte manu premere ac siccare coepit.

[620] inde quod exprimimus per caulas omne palati

[621] diditur et rarae per flexa foramina linguae,

[622] hoc ubi levia sunt manantis corpora suci,

[623] suaviter attingunt et suaviter omnia tractant

[624] umida linguai circum sudantia templa;

[625] at contra pungunt sensum lacerantque coorta,

[626] quanto quaeque magis sunt asperitate repleta.

[627] deinde voluptas est e suco fine palati;

[628] cum vero deorsum per fauces praecipitavit,

[629] nulla voluptas est, dum diditur omnis in artus;

[630] nec refert quicquam quo victu corpus alatur,

[631] dum modo quod capias concoctum didere possis

[632] artubus et stomachi tumidum servare tenorem.

[633] Nunc aliis alius qui sit cibus ut videamus,

[634] expediam, quareve, aliis quod triste et amarumst,

[635] hoc tamen esse aliis possit perdulce videri,

[636] tantaque [in] his rebus distantia differitasque est,

[637] ut quod aliis cibus est aliis fuat acre venenum;

[638] est itaque ut serpens, hominis quae tacta salivis

[639] disperit ac sese mandendo conficit ipsa.

[640] praeterea nobis veratrum est acre venenum,

[641] at capris adipes et cocturnicibus auget.

[642] id quibus ut fiat rebus cognoscere possis,

[643] principio meminisse decet quae diximus ante,

[644] semina multimodis in rebus mixta teneri.

[645] porro omnes quae cumque cibum capiunt animantes,

[646] ut sunt dissimiles extrinsecus et generatim

[647] extima membrorum circumcaesura coercet,

[648] proinde et seminibus constant variantque figura.

[649] semina cum porro distent, differre necessest

[650] intervalla viasque, foramina quae perhibemus,

[651] omnibus in membris et in ore ipsoque palato.

[652] esse minora igitur quaedam maioraque debent,

[653] esse triquetra aliis, aliis quadrata necessest,

[654] multa rutunda, modis multis multangula quaedam.

[655] namque figurarum ratio ut motusque reposcunt,

[656] proinde foraminibus debent differe figurae

[657] et variare viae proinde ac textura coercet.

[658] hoc ubi quod suave est aliis aliis fit amarum,

[659] illi, cui suave est, levissima corpora debent

[660] contractabiliter caulas intrare palati,

[661] at contra quibus est eadem res intus acerba,

[662] aspera ni mirum penetrant hamataque fauces.

[663] nunc facile est ex his rebus cognoscere quaeque.

[664] quippe ubi cui febris bili superante coorta est

[665] aut alia ratione aliquast vis excita morbi,

[666] perturbatur ibi iam totum corpus et omnes

[667] commutantur ibi positurae principiorum;

[668] fit prius ad sensum [ut] quae corpora conveniebant

[669] nunc non conveniant, et cetera sint magis apta,

[670] quae penetrata queunt sensum progignere acerbum;

[671] utraque enim sunt in mellis commixta sapore;

[672] id quod iam supera tibi saepe ostendimus ante.

[673] Nunc age, quo pacto naris adiectus odoris

[674] tangat agam. primum res multas esse necessest

[675] unde fluens volvat varius se fluctus odorum,

[676] et fluere et mitti volgo spargique putandumst;

[677] verum aliis alius magis est animantibus aptus,

[678] dissimilis propter formas. ideoque per auras

[679] mellis apes quamvis longe ducuntur odore,

[680] volturiique cadaveribus; tum fissa ferarum

[681] ungula quo tulerit gressum promissa canum vis

[682] ducit, et humanum longe praesentit odorem

[683] Romulidarum arcis servator, candidus anser.

[684] sic aliis alius nidor datus ad sua quemque

[685] pabula ducit et a taetro resilire veneno

[686] cogit, eoque modo servantur saecla ferarum.

[687] Hic odor ipse igitur, naris qui cumque lacessit,

[688] est alio ut possit permitti longius alter;

[689] sed tamen haud quisquam tam longe fertur eorum

[690] quam sonitus, quam vox, mitto iam dicere quam res

[691] quae feriunt oculorum acies visumque lacessunt.

[692] errabundus enim tarde venit ac perit ante

[693] paulatim facilis distractus in aeris auras;

[694] ex alto primum quia vix emittitur ex re;

[695] nam penitus fluere atque recedere rebus odores

[696] significat quod fracta magis redolere videntur

[697] omnia, quod contrita, quod igni conlabefacta.

[698] deinde videre licet maioribus esse creatum

[699] principiis quam vox, quoniam per saxea saepta

[700] non penetrat, qua vox volgo sonitusque feruntur.

[701] quare etiam quod olet non tam facile esse videbis

[702] investigare in qua sit regione locatum;

[703] refrigescit enim cunctando plaga per auras

[704] nec calida ad sensum decurrunt nuntia rerum.

[705] errant saepe canes itaque et vestigia quaerunt.

[706] Nec tamen hoc solis in odoribus atque saporum

[707] in generest, sed item species rerum atque colores

[708] non ita conveniunt ad sensus omnibus omnes,

[709] ut non sint aliis quaedam magis acria visu.

[710] quin etiam gallum noctem explaudentibus alis

[711] auroram clara consuetum voce vocare,

[712] noenu queunt rapidi contra constare leones

[713] inque tueri: ita continuo meminere fugai.

[714] ni mirum quia sunt gallorum in corpore quaedam

[715] semina, quae cum sunt oculis inmissa leonum,

[716] pupillas interfodiunt acremque dolorem

[717] praebent, ut nequeant contra durare feroces,

[718] cum tamen haec nostras acies nil laedere possint,

[719] aut quia non penetrant aut quod penetrantibus illis

[720] exitus ex oculis liber datur, in remorando

[721] laedere ne possint ex ulla lumina parte.

[722] Nunc age, quae moveant animum res accipe, et unde

[723] quae veniunt veniant in mentem percipe paucis.

[724] principio hoc dico, rerum simulacra vagari

[725] multa modis multis in cunctas undique partis

[726] tenvia, quae facile inter se iunguntur in auris,

[727] obvia cum veniunt, ut aranea bratteaque auri.

[728] quippe etenim multo magis haec sunt tenvia textu

[729] quam quae percipiunt oculos visumque lacessunt,

[730] corporis haec quoniam penetrant per rara cientque

[731] tenvem animi naturam intus sensumque lacessunt.

[732] Centauros itaque et Scyllarum membra videmus

[733] Cerbereasque canum facies simulacraque eorum

[734] quorum morte obita tellus amplectitur ossa;

[735] omnigenus quoniam passim simulacra feruntur,

[736] partim sponte sua quae fiunt aere in ipso,

[737] partim quae variis ab rebus cumque recedunt

[738] et quae confiunt ex horum facta figuris.

[739] nam certe ex vivo Centauri non fit imago,

[740] nulla fuit quoniam talis natura animata;

[741] verum ubi equi atque hominis casu convenit imago,

[742] haerescit facile extemplo, quod diximus ante,

[743] propter subtilem naturam et tenvia texta.

[744] cetera de genere hoc eadem ratione creantur.

[745] quae cum mobiliter summa levitate feruntur,

[746] ut prius ostendi, facile uno commovet ictu

[747] quae libet una animum nobis subtilis imago;

[748] tenvis enim mens est et mire mobilis ipsa.

[749] haec fieri ut memoro, facile hinc cognoscere possis.

[750] quatinus hoc simile est illi, quod mente videmus

[751] atque oculis, simili fieri ratione necessest.

[752] Nunc igitur docui quoniam me forte leonum

[753] cernere per simulacra, oculos quae cumque lacessunt,

[754] scire licet mentem simili ratione moveri

[755] per simulacra leonum [et] cetera quae videt aeque

[756] nec minus atque oculi, nisi quod mage tenvia cernit.

[757] nec ratione alia, cum somnus membra profudit,

[758] mens animi vigilat, nisi quod simulacra lacessunt

[759] haec eadem nostros animos quae cum vigilamus,

[760] usque adeo, certe ut videamur cernere eum quem

[761] rellicta vita iam mors et terra potitast.

[762] hoc ideo fieri cogit natura, quod omnes

[763] corporis offecti sensus per membra quiescunt

[764] nec possunt falsum veris convincere rebus.

[765] praeterea meminisse iacet languetque sopore,

[766] nec dissentit eum mortis letique potitum

[767] iam pridem, quem mens vivom se cernere credit.

[768] quod super est, non est mirum simulacra moveri

[769] bracchiaque in numerum iactare et cetera membra;

[770] nam fit ut in somnis facere hoc videatur imago.

[771] quippe, ubi prima perit alioque est altera nata

[772] inde statu, prior hic gestum mutasse videtur.

[773] scilicet id fieri celeri ratione putandumst:

[774] tanta est mobilitas et rerum copia tanta

[775] tantaque sensibili quovis est tempore in uno

[776] copia particularum, ut possit suppeditare.

[777] Multaque in his rebus quaeruntur multaque nobis

[778] clarandumst, plane si res exponere avemus.

[779] quaeritur in primis quare, quod cuique libido

[780] venerit, extemplo mens cogitet eius id ipsum.

[781] anne voluntatem nostram simulacra tuentur

[782] et simul ac volumus nobis occurrit imago,

[783] si mare, si terram cordist, si denique caelum?

[784] conventus hominum, pompam, convivia, pugnas,

[785] omnia sub verbone creat natura paratque?

[786] cum praesertim aliis eadem in regione locoque

[787] longe dissimilis animus res cogitet omnis.

[788] quid porro, in numerum procedere cum simulacra

[789] cernimus in somnis et mollia membra movere,

[790] mollia mobiliter cum alternis bracchia mittunt

[791] et repetunt oculis gestum pede convenienti?

[792] scilicet arte madent simulacra et docta vagantur,

[793] nocturno facere ut possint in tempore ludos.

[794] an magis illud erit verum? quia tempore in uno,

[795] cum sentimus, id est cum vox emittitur una,

[796] tempora multa latent, ratio quae comperit esse,

[797] propterea fit uti quovis in tempore quaeque

[798] praesto sint simulacra locis in quisque parata.

[799] tanta est mobilitas et rerum copia tanta.

[800] hoc ubi prima perit alioque est altera nata

[801] inde statu, prior hic gestum mutasse videtur.

[802] et quia tenvia sunt, nisi quae contendit, acute

[803] cernere non potis est animus; proinde omnia quae sunt

[804] praeterea pereunt, nisi quae ex se[se] ipse paravit.

[805] ipse parat sese porro speratque futurum

[806] ut videat quod consequitur rem quamque: fit ergo.

[807] nonne vides oculos etiam, cum tenvia quae sunt

[808] [praeterea pereunt, nisi quae ex se ipse paravit]

[809] cernere coeperunt, contendere se atque parare,

[810] nec sine eo fieri posse ut cernamus acute?

[811] et tamen in rebus quoque apertis noscere possis,

[812] si non advertas animum, proinde esse quasi omni

[813] tempore semotum fuerit longeque remotum.

[814] cur igitur mirumst, animus si cetera perdit

[815] praeter quam quibus est in rebus deditus ipse?

[816] deinde adopinamur de signis maxima parvis

[817] ac nos in fraudem induimus frustraminis ipsi.

[818] Fit quoque ut inter dum non suppeditetur imago

[819] eiusdem generis, sed femina quae fuit ante,

[820] in manibus vir uti factus videatur adesse,

[821] aut alia ex alia facies aetasque sequatur.

[826] quod ne miremur sopor atque oblivia curant.

[822] Illud in his rebus vitium vehementer Ainesse

[823] effugere errorem vitareque praemetuenter,

[824] lumina ne facias oculorum clara creata,

[825] prospicere ut possimus, et ut proferre queamus

[827] proceros passus, ideo fastigia posse

[828] surarum ac feminum pedibus fundata plicari,

[829] bracchia tum porro validis ex apta lacertis

[830] esse manusque datas utraque [ex] parte ministras,

[831] ut facere ad vitam possemus quae foret usus.

[832] cetera de genere hoc inter quae cumque pretantur,

[833] omnia perversa praepostera sunt ratione,

[834] nil ideo quoniam natumst in corpore ut uti

[835] possemus, sed quod natumst id procreat usum.

[836] nec fuit ante videre oculorum lumina nata,

[837] nec dictis orare prius quam lingua creatast,

[838] sed potius longe linguae praecessit origo

[839] sermonem multoque creatae sunt prius aures

[840] quam sonus est auditus, et omnia denique membra

[841] ante fuere, ut opinor, eorum quam foret usus;

[842] haud igitur potuere utendi crescere causa.

[843] at contra conferre manu certamina pugnae

[844] et lacerare artus foedareque membra cruore

[845] ante fuit multo quam lucida tela volarent,

[846] et volnus vitare prius natura coegit

[847] quam daret obiectum parmai laeva per artem.

[848] scilicet et fessum corpus mandare quieti

[849] multo antiquius est quam lecti mollia strata,

[850] et sedare sitim prius est quam pocula natum.

[851] haec igitur possunt utendi cognita causa

[852] credier, ex usu quae sunt vitaque reperta.

[853] illa quidem seorsum sunt omnia, quae prius ipsa

[854] nata dedere suae post notitiam utilitatis.

[855] quo genere in primis sensus et membra videmus;

[856] quare etiam atque etiam procul est ut credere possis

[857] utilitatis ob officium potuisse creari.

[858] Illud item non est mirandum, corporis ipsa

[859] quod natura cibum quaerit cuiusque animantis.

[860] quippe etenim fluere atque recedere corpora rebus

[861] multa modis multis docui, sed plurima debent

[862] ex animalibus; [quae] quia sunt exercita motu,

[864] multa per os exhalantur, cum languida anhelant,

[863] multaque per sudorem ex alto pressa feruntur.

[865] his igitur rebus rarescit corpus et omnis

[866] subruitur natura, dolor quam consequitur rem.

[867] propterea capitur cibus, ut suffulciat artus

[868] et recreet vires inter datus, atque patentem

[869] per membra ac venas ut amorem opturet edendi.

[870] umor item discedit in omnia quae loca cumque

[871] poscunt umorem; glomerataque multa vaporis

[872] corpora, quae stomacho praebent incendia nostro,

[873] dissupat adveniens liquor ac restinguit ut ignem,

[874] urere ne possit calor amplius aridus artus.

[875] sic igitur tibi anhela sitis de corpore nostro

[876] abluitur, sic expletur ieiuna cupido.

[877] Nunc qui fiat uti passus proferre queamus,

[878] cum volumus, quareque datum sit membra movere

[879] et quae res tantum hoc oneris protrudere nostri

[880] corporis insuerit, dicam: tu percipe dicta.

[881] dico animo nostro primum simulacra meandi

[882] accidere atque animum pulsare, ut diximus ante.

[883] inde voluntas fit; neque enim facere incipit ullam

[884] rem quisquam, [quam] mens providit quid velit ante.

[885] id quod providet, illius rei constat imago,

[886] ergo animus cum sese ita commovet ut velit ire

[887] inque gredi, ferit extemplo quae in corpore toto

[888] per membra atque artus animai dissita vis est;

[889] et facilest factu, quoniam coniuncta tenetur.

[890] inde ea proporro corpus ferit, atque ita tota

[891] paulatim moles protruditur atque movetur.

[892] praeterea tum rarescit quoque corpus et aer,

[893] scilicet ut debet qui semper mobilis extat,

[894] per patefacta venit penetratque foramina largus,

[895] et dispargitur ad partis ita quasque minutas

[896] corporis. hic igitur rebus fit utrimque duabus,

[897] corpus ut ac navis velis ventoque feratur.

[898] nec tamen illud in his rebus mirabile constat,

[899] tantula quod tantum corpus corpuscula possunt

[900] contorquere et onus totum convertere nostrum;

[901] quippe etenim ventus subtili corpore tenvis

[902] trudit agens magnam magno molimine navem

[903] et manus una regit quanto vis impete euntem

[904] atque gubernaclum contorquet quo libet unum,

[905] multaque per trocleas et tympana pondere magno

[906] commovet atque levi sustollit machina nisu.

[907] Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem

[908] inriget atque animi curas e pectore solvat,

[909] suavidicis potius quom multis versibus edam,

[910] parvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam

[911] clamor in aetheriis dispersus nubibus austri.

[912] tu mihi da tenuis auris animumque sagacem,

[913] ne fieri negites quae dicam posse retroque

[914] vera repulsanti discedas pectore dicta,

[915] tutemet in culpa cum sis neque cernere possis.

[916] Principio somnus fit ubi est distracta per artus

[917] vis animae partimque foras eiecta recessit

[918] et partim contrusa magis concessit in altum;

[919] dissoluuntur enim tum demum membra fluuntque.

[920] nam dubium non est, animai quin opera sit

[921] sensus hic in nobis, quem cum sopor inpedit esse,

[922] tum nobis animam perturbatam esse putandumst

[923] eiectamque foras, non omnem; namque iaceret

[924] aeterno corpus perfusum frigore leti.

[925] quippe ubi nulla latens animai pars remaneret

[926] in membris, cinere ut multa latet obrutus ignis,

[927] unde reconflari sensus per membra repente

[928] possit, ut ex igni caeco consurgere flamma?

[929] Sed quibus haec rebus novitas confiat et unde

[930] perturbari anima et corpus languescere possit,

[931] expediam: tu fac ne ventis verba profundam.

[932] Principio externa corpus de parte necessum est,

[933] aeriis quoniam vicinum tangitur auris,

[934] tundier atque eius crebro pulsarier ictu,

[935] proptereaque fere res omnes aut corio sunt

[936] aut etiam conchis aut callo aut cortice tectae.

[937] interiorem etiam partem spirantibus aer

[938] verberat hic idem, cum ducitur atque reflatur.

[939] quare utrimque secus cum corpus vapulet et cum

[940] perveniant plagae per parva foramina nobis

[941] corporis ad primas partis elementaque prima,

[942] fit quasi paulatim nobis per membra ruina.

[943] conturbantur enim positurae principiorum

[944] corporis atque animi. fit uti pars inde animai

[945] eliciatur et introrsum pars abdita cedat,

[946] pars etiam distracta per artus non queat esse

[947] coniuncta inter se neque motu mutua fungi;

[948] inter enim saepit coetus natura viasque.

[949] ergo sensus abit mutatis motibus alte.

[950] et quoniam non est quasi quod suffulciat artus,

[951] debile fit corpus languescuntque omnia membra,

[952] bracchia palpebraeque cadunt poplitesque cubanti

[953] saepe tamen summittuntur virisque resolvunt.

[954] Deinde cibum sequitur somnus, quia, quae facit aer,

[955] haec eadem cibus, in venas dum diditur omnis,

[956] efficit. et multo sopor ille gravissimus exstat,

[957] quem satur aut lassus capias, quia plurima tum se

[958] corpora conturbant magno contusa labore.

[959] fit ratione eadem coniectus parte animai

[960] altior atque foras eiectus largior eius,

[961] et divisior inter se ac distractior intus.

[962] Et quo quisque fere studio devinctus adhaeret

[963] aut quibus in rebus multum sumus ante morati

[964] atque in ea ratione fuit contenta magis mens,

[965] in somnis eadem plerumque videmur obire:

[966] causidici causas agere et componere leges,

[967] induperatores pugnare ac proelia obire,

[968] nautae contractum cum ventis degere bellum,

[969] nos agere hoc autem et naturam quaerere rerum

[970] semper et inventam patriis exponere chartis.

[971] cetera sic studia atque artes plerumque videntur

[972] in somnis animos hominum frustrata tenere.

[973] et qui cumque dies multos ex ordine ludis

[974] adsiduas dederunt operas, plerumque videmus,

[975] cum iam destiterunt ea sensibus usurpare,

[976] relicuas tamen esse vias in mente patentis,

[977] qua possint eadem rerum simulacra venire;

[978] per multos itaque illa dies eadem obversantur

[979] ante oculos, etiam vigilantes ut videantur

[980] cernere saltantis et mollia membra moventis

[981] et citharae liquidum carmen chordasque loquentis

[982] auribus accipere et consessum cernere eundem

[983] scenaique simul varios splendere decores.

[984] usque adeo magni refert studium atque voluntas,

[985] et quibus in rebus consuerint esse operati

[986] non homines solum sed vero animalia cuncta.

[987] quippe videbis equos fortis, cum membra iacebunt,

[988] in somnis sudare tamen spirareque semper

[989] et quasi de palma summas contendere viris

[990] aut quasi carceribus patefactis [edere voces]

[999] venantumque canes in molli saepe quiete

[991] iactant crura tamen subito vocisque repente

[992] mittunt et crebro redducunt naribus auras.

[993] ut vestigia si teneant inventa ferarum,

[994] expergefactique secuntur inania saepe

[995] cervorum simulacra, fugae quasi dedita cernant,

[996] donec discussis redeant erroribus ad se.

[997] at consueta domi catulorum blanda propago

[998] discutere et corpus de terra corripere instant,

[1000] [iactant crura tamen subito vocisque repente

[1001] mittunt et crebro redducunt naribus auras

[1002] ut vestigia si teneant inventa ferarum

[1003] expergefactique secuntur inania saepe]

[1004] proinde quasi ignotas facies atque ora tuantur.

[1005] et quo quaeque magis sunt aspera seminiorum,

[1006] tam magis in somnis eadem saevire necessust.

[1007] at variae fugiunt volucres pinnisque repente

[1008] sollicitant divom nocturno tempore lucos,

[1009] accipitres somno in leni si proelia pugnas

[1010] edere sunt persectantes visaeque volantes.

[1011] porro hominum mentes, magnis quae motibus edunt

[1012] magna, itidem saepe in somnis faciuntque geruntque,

[1013] reges expugnant, capiuntur, proelia miscent,

[1014] tollunt clamorem, quasi si iugulentur ibidem.

[1015] multi depugnant gemitusque doloribus edunt

[1016] et quasi pantherae morsu saevive leonis

[1017] mandantur, magnis clamoribus omnia complent.

[1018] multi de magnis per somnum rebus loquuntur

[1019] indicioque sui facti persaepe fuere.

[1020] multi mortem obeunt. multi, de montibus altis

[1021] ut quasi praecipitent ad terram corpore toto,

[1022] exterruntur et ex somno quasi mentibus capti

[1023] vix ad se redeunt permoti corporis aestu.

[1024] flumen item sitiens aut fontem propter amoenum

[1025] adsidet et totum prope faucibus occupat amnem.

[1026] puri saepe lacum propter si ac dolia curta

[1027] somno devincti credunt se extollere vestem,

[1028] totius umorem saccatum corporis fundunt,

[1029] cum Babylonica magnifico splendore rigantur.

[1030] tum quibus aetatis freta primitus insinuatur

[1031] semen, ubi ipsa dies membris matura creavit,

[1032] conveniunt simulacra foris e corpore quoque,

[1033] nuntia praeclari voltus pulchrique coloris,

[1034] qui ciet inritans loca turgida semine multo,

[1035] ut quasi transactis saepe omnibus rebus profundant

[1036] fluminis ingentis fluctus vestemque cruentent.

[1037] Sollicitatur id [in] nobis, quod diximus ante,

[1038] semen, adulta aetas cum primum roborat artus.

[1039] namque alias aliud res commovet atque lacessit;

[1040] ex homine humanum semen ciet una hominis vis.

[1041] quod simul atque suis eiectum sedibus exit,

[1042] per membra atque artus decedit corpore toto,

[1043] in loca conveniens nervorum certa cietque

[1044] continuo partis genitalis corporis ipsas.

[1045] inritata tument loca semine fitque voluntas

[1046] eicere id quo se contendit dira lubido,

[1047] [incitat inritans loca turgida semine multo]

[1048] idque petit corpus, mens unde est saucia amore;

[1049] namque omnes plerumque cadunt in vulnus et illam

[1050] emicat in partem sanguis, unde icimur ictu,

[1051] et si comminus est, hostem ruber occupat umor.

[1052] sic igitur Veneris qui telis accipit ictus,

[1053] sive puer membris muliebribus hunc iaculatur

[1054] seu mulier toto iactans e corpore amorem,

[1055] unde feritur, eo tendit gestitque coire

[1056] et iacere umorem in corpus de corpore ductum;

[1057] namque voluptatem praesagit muta cupido.

[1058] Haec Venus est nobis; hinc autemst nomen Amoris,

[1059] hinc illaec primum Veneris dulcedinis in cor

[1060] stillavit gutta et successit frigida cura;

[1061] nam si abest quod ames, praesto simulacra tamen sunt

[1062] illius et nomen dulce obversatur ad auris.

[1063] sed fugitare decet simulacra et pabula amoris

[1064] absterrere sibi atque alio convertere mentem

[1065] et iacere umorem coniectum in corpora quaeque

[1066] nec retinere semel conversum unius amore

[1067] et servare sibi curam certumque dolorem;

[1068] ulcus enim vivescit et inveterascit alendo

[1069] inque dies gliscit furor atque aerumna gravescit,

[1070] si non prima novis conturbes volnera plagis

[1071] volgivagaque vagus Venere ante recentia cures

[1072] aut alio possis animi traducere motus.

[1073] Nec Veneris fructu caret is qui vitat amorem,

[1074] sed potius quae sunt sine poena commoda sumit;

[1075] nam certe purast sanis magis inde voluptas

[1076] quam miseris; etenim potiundi tempore in ipso

[1077] fluctuat incertis erroribus ardor amantum

[1078] nec constat quid primum oculis manibusque fruantur.

[1079] quod petiere, premunt arte faciuntque dolorem

[1080] corporis et dentes inlidunt saepe labellis

[1081] osculaque adfigunt, quia non est pura voluptas

[1082] et stimuli subsunt, qui instigant laedere id ipsum,

[1083] quod cumque est, rabies unde illaec germina surgunt.

[1084] sed leviter poenas frangit Venus inter amorem

[1085] blandaque refrenat morsus admixta voluptas.

[1086] namque in eo spes est, unde est ardoris origo,

[1087] restingui quoque posse ab eodem corpore flammam.

[1088] quod fieri contra totum natura repugnat;

[1089] unaque res haec est, cuius quam plurima habemus,

[1090] tam magis ardescit dira cuppedine pectus.

[1091] nam cibus atque umor membris adsumitur intus;

[1092] quae quoniam certas possunt obsidere partis,

[1093] hoc facile expletur laticum frugumque cupido.

[1094] ex hominis vero facie pulchroque colore

[1095] nil datur in corpus praeter simulacra fruendum

[1096] tenvia; quae vento spes raptast saepe misella.

[1097] ut bibere in somnis sitiens quom quaerit et umor

[1098] non datur, ardorem qui membris stinguere possit,

[1099] sed laticum simulacra petit frustraque laborat

[1100] in medioque sitit torrenti flumine potans,

[1101] sic in amore Venus simulacris ludit amantis,

[1102] nec satiare queunt spectando corpora coram

[1103] nec manibus quicquam teneris abradere membris

[1104] possunt errantes incerti corpore toto.

[1105] denique cum membris conlatis flore fruuntur

[1106] aetatis, iam cum praesagit gaudia corpus

[1107] atque in eost Venus ut muliebria conserat arva,

[1108] adfigunt avide corpus iunguntque salivas

[1109] oris et inspirant pressantes dentibus ora,

[1110] ne quiquam, quoniam nihil inde abradere possunt

[1111] nec penetrare et abire in corpus corpore toto;

[1112] nam facere inter dum velle et certare videntur.

[1113] usque adeo cupide in Veneris compagibus haerent,

[1114] membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt.

[1115] tandem ubi se erupit nervis coniecta cupido,

[1116] parva fit ardoris violenti pausa parumper.

[1117] inde redit rabies eadem et furor ille revisit,

[1118] cum sibi quod cupiant ipsi contingere quaerunt,

[1119] nec reperire malum id possunt quae machina vincat.

[1120] usque adeo incerti tabescunt volnere caeco.

[1121] Adde quod absumunt viris pereuntque labore,

[1122] adde quod alterius sub nutu degitur aetas,

[1124] languent officia atque aegrotat fama vacillans.

[1123] labitur interea res et Babylonia fiunt

[1125] unguenta et pulchra in pedibus Sicyonia rident,

[1126] scilicet et grandes viridi cum luce zmaragdi

[1127] auro includuntur teriturque thalassina vestis

[1128] adsidue et Veneris sudorem exercita potat.

[1129] et bene parta patrum fiunt anademata, mitrae,

[1130] inter dum in pallam atque Alidensia Ciaque vertunt.

[1131] eximia veste et victu convivia, ludi,

[1132] pocula crebra, unguenta, coronae, serta parantur,

[1133] ne quiquam, quoniam medio de fonte leporum

[1134] surgit amari aliquid, quod in ipsis floribus angat,

[1135] aut cum conscius ipse animus se forte remordet

[1136] desidiose agere aetatem lustrisque perire,

[1137] aut quod in ambiguo verbum iaculata reliquit,

[1138] quod cupido adfixum cordi vivescit ut ignis,

[1139] aut nimium iactare oculos aliumve tueri

[1140] quod putat in voltuque videt vestigia risus.

[1141] Atque in amore mala haec proprio summeque secundo

[1142] inveniuntur; in adverso vero atque inopi sunt,

[1143] prendere quae possis oculorum lumine operto.

[1144] innumerabilia; ut melius vigilare sit ante,

[1145] qua docui ratione, cavereque, ne inliciaris.

[1146] nam vitare, plagas in amoris ne iaciamur,

[1147] non ita difficile est quam captum retibus ipsis

[1148] exire et validos Veneris perrumpere nodos.

[1149] et tamen implicitus quoque possis inque peditus

[1150] effugere infestum, nisi tute tibi obvius obstes

[1151] et praetermittas animi vitia omnia primum

[1152] aut quae corporis sunt eius, quam praepetis ac vis.

[1153] nam faciunt homines plerumque cupidine caeci

[1154] et tribuunt ea quae non sunt his commoda vere.

[1155] multimodis igitur pravas turpisque videmus

[1156] esse in deliciis summoque in honore vigere.

[1157] atque alios alii inrident Veneremque suadent

[1158] ut placent, quoniam foedo adflictentur amore,

[1159] nec sua respiciunt miseri mala maxima saepe.

[1160] nigra melichrus est, inmunda et fetida acosmos,

[1161] caesia Palladium, nervosa et lignea dorcas,

[1162] parvula, pumilio, chariton mia, tota merum sal,

[1163] magna atque inmanis cataplexis plenaque honoris.

[1164] balba loqui non quit, traulizi, muta pudens est;

[1165] at flagrans, odiosa, loquacula Lampadium fit.

[1166] ischnon eromenion tum fit, cum vivere non quit

[1167] prae macie; rhadine verost iam mortua tussi.

[1168] at nimia et mammosa Ceres est ipsa ab Iaccho,

[1169] simula Silena ac Saturast, labeosa philema.

[1170] cetera de genere hoc longum est si dicere coner.

[1171] sed tamen esto iam quantovis oris honore,

[1172] cui Veneris membris vis omnibus exoriatur;

[1173] nempe aliae quoque sunt; nempe hac sine viximus ante;

[1174] nempe eadem facit et scimus facere omnia turpi

[1175] et miseram taetris se suffit odoribus ipsa,

[1176] quam famulae longe fugitant furtimque cachinnant.

[1177] at lacrimans exclusus amator limina saepe

[1178] floribus et sertis operit postisque superbos

[1179] unguit amaracino et foribus miser oscula figit;

[1180] quem si iam ammissum venientem offenderit aura

[1181] una modo, causas abeundi quaerat honestas

[1182] et meditata diu cadat alte sumpta querella

[1183] stultitiaque ibi se damnet, tribuisse quod illi

[1184] plus videat quam mortali concedere par est.

[1185] nec Veneres nostras hoc fallit; quo magis ipsae

[1186] omnia summo opere hos vitae poscaenia celant,

[1187] quos retinere volunt adstrictosque esse in amore,

[1188] ne quiquam, quoniam tu animo tamen omnia possis

[1189] protrahere in lucem atque omnis inquirere risus

[1190] et, si bello animost et non odiosa, vicissim

[1191] praetermittere [et] humanis concedere rebus.

[1192] Nec mulier semper ficto suspirat amore,

[1193] quae conplexa viri corpus cum corpore iungit

[1194] et tenet adsuctis umectans oscula labris;

[1195] nam facit ex animo saepe et communia quaerens

[1196] gaudia sollicitat spatium decurrere amoris.

[1197] nec ratione alia volucres armenta feraeque

[1198] et pecudes et equae maribus subsidere possent,

[1199] si non, ipsa quod illarum subat, ardet abundans

[1200] natura et Venerem salientum laeta retractat.

[1201] nonne vides etiam quos mutua saepe voluptas

[1202] vinxit, ut in vinclis communibus excrucientur,

[1203] in triviis cum saepe canes discedere aventis

[1210] divorsi cupide summis ex viribus tendunt,

[1204] quom interea validis Veneris compagibus haerent?

[1205] quod facerent numquam, nisi mutua gaudia nossent,

[1206] quae iacere in fraudem possent vinctosque tenere.

[1207] quare etiam atque etiam, ut dico, est communis voluptas.

[1208] Et commiscendo quom semine forte virilem

[1209] femina vim vicit subita vi corripuitque,

[1211] tum similes matrum materno semine fiunt,

[1212] ut patribus patrio. sed quos utriusque figurae

[1213] esse vides, iuxtim miscentes vulta parentum,

[1214] corpore de patrio et materno sanguine crescunt,

[1215] semina cum Veneris stimulis excita per artus

[1216] obvia conflixit conspirans mutuus ardor,

[1217] et neque utrum superavit eorum nec superatumst.

[1218] fit quoque ut inter dum similes existere avorum

[1219] possint et referant proavorum saepe figuras,

[1220] propterea quia multa modis primordia multis

[1221] mixta suo celant in corpore saepe parentis,

[1222] quae patribus patres tradunt a stirpe profecta.

[1223] inde Venus varia producit sorte figuras,

[1224] maiorumque refert voltus vocesque comasque;

[1225] quandoquidem nihilo magis haec [de] semine certo

[1226] fiunt quam facies et corpora membraque nobis.

[1227] et muliebre oritur patrio de semine saeclum

[1228] maternoque mares existunt corpore creti;

[1229] semper enim partus duplici de semine constat,

[1230] atque utri similest magis id quod cumque creatur,

[1231] eius habet plus parte aequa; quod cernere possis,

[1232] sive virum suboles sivest muliebris origo.

[1233] Nec divina satum genitalem numina cuiquam

[1234] absterrent, pater a gnatis ne dulcibus umquam

[1235] appelletur et ut sterili Venere exigat aevom;

[1236] quod plerumque putant et multo sanguine maesti

[1237] conspergunt aras adolentque altaria donis,

[1238] ut gravidas reddant uxores semine largo;

[1239] ne quiquam divom numen sortisque fatigant;

[1240] nam steriles nimium crasso sunt semine partim,

[1241] et liquido praeter iustum tenuique vicissim.

[1242] tenve locis quia non potis est adfigere adhaesum,

[1243] liquitur extemplo et revocatum cedit abortu.

[1244] crassius hinc porro quoniam concretius aequo

[1245] mittitur, aut non tam prolixo provolat ictu

[1246] aut penetrare locos aeque nequit aut penetratum

[1247] aegre admiscetur muliebri semine semen.

[1248] nam multum harmoniae Veneris differre videntur.

[1249] atque alias alii complent magis ex aliisque

[1250] succipiunt aliae pondus magis inque gravescunt.

[1251] et multae steriles Hymenaeis ante fuerunt

[1252] pluribus et nactae post sunt tamen unde puellos

[1253] suscipere et partu possent ditescere dulci.

[1254] et quibus ante domi fecundae saepe nequissent

[1255] uxoris parere, inventast illis quoque compar

[1256] natura, ut possent gnatis munire senectam.

[1257] usque adeo magni refert, ut semina possint

[1258] seminibus commisceri genitaliter apta

[1259] crassaque conveniant liquidis et liquida crassis.

[1260] atque in eo refert quo victu vita colatur;

[1261] namque aliis rebus concrescunt semina membris

[1262] atque aliis extenvantur tabentque vicissim.

[1263] et quibus ipsa modis tractetur blanda voluptas.

[1264] id quoque permagni refert; nam more ferarum

[1265] quadrupedumque magis ritu plerumque putantur

[1266] concipere uxores, quia sic loca sumere possunt

[1267] pectoribus positis sublatis semina lumbis.

[1268] nec molles opus sunt motus uxoribus hilum.

[1269] nam mulier prohibet se concipere atque repugnat,

[1270] clunibus ipsa viri Venerem si laeta retractat

[1271] atque exossato ciet omni pectore fluctus;

[1272] eicit enim sulcum recta regione viaque

[1273] vomeris atque locis avertit seminis ictum.

[1274] idque sua causa consuerunt scorta moveri,

[1275] ne complerentur crebro gravidaeque iacerent,

[1276] et simul ipsa viris Venus ut concinnior esset;

[1277] coniugibus quod nil nostris opus esse videtur.

[1278] Nec divinitus inter dum Venerisque sagittis

[1279] deteriore fit ut forma muliercula ametur;

[1280] nam facit ipsa suis inter dum femina factis

[1281] morigerisque modis et munde corpore culto,

[1282] ut facile insuescat secum [te] degere vitam.

[1283] quod super est, consuetudo concinnat amorem;

[1284] nam leviter quamvis quod crebro tunditur ictu,

[1285] vincitur in longo spatio tamen atque labascit.

[1286] nonne vides etiam guttas in saxa cadentis

[1287] umoris longo in spatio pertundere saxa?