LIBER XII

[1] Turnus ut infractos adverso Marte Latinos

[2] defecisse videt, sua nunc promissa reposci,

[3] se signari oculis, ultro implacabilis ardet

[4] attollitque animos. Poenorum qualis in arvis

[5] saucius ille gravi venantum vulnere pectus

[6] tum demum movet arma leo, gaudetque comantis

[7] excutiens cervice toros fixumque latronis

[8] impavidus frangit telum et fremit ore cruento:

[9] haud secus accenso gliscit violentia Turno.

[10] tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:

[11] ‘nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent

[12] ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent:

[13] congredior. fer sacra, pater, et concipe foedus.

[14] aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam

[15] desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),

[16] et solus ferro crimen commune refellam,

[17] aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.’

[18] Olli sedato respondit corde Latinus:

[19] ‘o praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci

[20] virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est

[21] consulere atque omnis metuentem expendere casus.

[22] sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta

[23] multa manu, nec non aurumque animusque Latino est;

[24] sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis

[25] nec genus indecores. sine me haec haud mollia fatu

[26] sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri:

[27] me natam nulli veterum sociare procorum

[28] fas erat, idque omnes divique hominesque canebant.

[29] victus amore tui, cognato sanguine victus

[30] coniugis et maestae lacrimis, vincla omnia rupi;

[31] promissam eripui genero, arma impia sumpsi.

[32] ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur

[33] bella, vides, quantos primus patiare labores.

[34] bis magna victi pugna vix urbe tuemur

[35] spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta

[36] sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.

[37] quo referor totiens? quae mentem insania mutat?

[38] si Turno exstincto socios sum ascire paratus,

[39] cur non incolumi potius certamina tollo?

[40] quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet

[41] Italia, ad mortem si te (fors dicta refutet!)

[42] prodiderim, natam et conubia nostra petentem?

[43] respice res bello varias, miserere parentis

[44] longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe

[45] dividit.’ haudquaquam dictis violentia Turni

[46] flectitur; exsuperat magis aegrescitque medendo.

[47] ut primum fari potuit, sic institit ore:

[48] ‘quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me

[49] deponas letumque sinas pro laude pacisci.

[50] et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra

[51] spargimus, et nostro sequitur de vulnere sanguis.

[52] longe illi dea mater erit, quae nube fugacem

[53] feminea tegat et vanis sese occulat umbris.’

[54] At regina nova pugnae conterrita sorte

[55] flebat et ardentem generum moritura tenebat:

[56] ‘Turne, per has ego te lacrimas, per si quis Amatae

[57] tangit honos animum: spes tu nunc una, senectae

[58] tu requies miserae, decus imperiumque Latini

[59] te penes, in te omnis domus inclinata recumbit.

[60] unum oro: desiste manum committere Teucris.

[61] qui te cumque manent isto certamine casus

[62] et me, Turne, manent; simul haec invisa relinquam

[63] lumina nec generum Aenean captiva videbo.’

[64] accepit vocem lacrimis Lavinia matris

[65] flagrantis perfusa genas, cui plurimus ignem

[66] subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.

[67] Indum sanguineo veluti violaverit ostro

[68] si quis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa

[69] alba rosa, talis virgo dabat ore colores.

[70] illum turbat amor figitque in virgine vultus;

[71] ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam:

[72] ‘ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto

[73] prosequere in duri certamina Martis euntem,

[74] o mater; neque enim Turno mora libera mortis.

[75] nuntius haec, Idmon, Phrygio mea dicta tyranno

[76] haud placitura refer. cum primum crastina caelo

[77] puniceis invecta rotis Aurora rubebit,

[78] non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant

[79] et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,

[80] illo quaeratur coniunx Lavinia campo.’

[81] Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit,

[82] poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,

[83] Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,

[84] qui candore nives anteirent, cursibus auras.

[85] circumstant properi aurigae manibusque lacessunt

[86] pectora plausa cavis et colla comantia pectunt.

[87] ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco

[88] circumdat loricam umeris, simul aptat habendo

[89] ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae,

[90] ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti

[91] fecerat et Stygia candentem tinxerat unda.

[92] exim quae mediis ingenti adnixa columnae

[93] aedibus astabat, validam vi corripit hastam,

[94] Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem

[95] vociferans: ‘nunc, o numquam frustrata vocatus

[96] hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor,

[97] te Turni nunc dextra gerit; da sternere corpus

[98] loricamque manu valida lacerare revulsam

[99] semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis

[100] vibratos calido ferro murraque madentis.’

[101] his agitur furiis, totoque ardentis ab ore

[102] scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis,

[103] mugitus veluti cum prima in proelia taurus

[104] terrificos ciet aut irasci in cornua temptat

[105] arboris obnixus trunco, ventosque lacessit

[106] ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.

[107] Nec minus interea maternis saevus in armis

[108] Aeneas acuit Martem et se suscitat ira,

[109] oblato gaudens componi foedere bellum.

[110] tum socios maestique metum solatur Iuli

[111] fata docens, regique iubet responsa Latino

[112] certa referre viros et pacis dicere leges.

[113] Postera vix summos spargebat lumine montis

[114] orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt

[115] Solis equi lucemque elatis naribus efflant:

[116] campum ad certamen magnae sub moenibus urbis

[117] dimensi Rutulique viri Teucrique parabant

[118] in medioque focos et dis communibus aras

[119] gramineas. alii fontemque ignemque ferebant

[120] velati limo et verbena tempora vincti.

[121] procedit legio Ausonidum, pilataque plenis

[122] agmina se fundunt portis. hinc Troius omnis

[123] Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis,

[124] haud secus instructi ferro quam si aspera Martis

[125] pugna vocet. nec non mediis in milibus ipsi

[126] ductores auro volitant ostroque superbi,

[127] et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas

[128] et Messapus equum domitor, Neptunia proles;

[129] utque dato signo spatia in sua quisque recessit,

[130] defigunt tellure hastas et scuta reclinant.

[131] tum studio effusae matres et vulgus inermum

[132] invalidique senes turris ac tecta domorum

[133] obsedere, alii portis sublimibus astant.

[134] At Iuno ex summo (qui nunc Albanus habetur;

[135] tum neque nomen erat neque honos aut gloria monti)

[136] prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas

[137] Laurentum Troumque acies urbemque Latini.

[138] extemplo Turni sic est adfata sororem

[139] diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris

[140] praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem

[141] Iuppiter erepta pro virginitate sacravit):

[142] ‘nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,

[143] scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae

[144] magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,

[145] praetulerim caelique libens in parte locarim:

[146] disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.

[147] qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant

[148] cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi;

[149] nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,

[150] Parcarumque dies et vis inimica propinquat.

[151] non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.

[152] tu pro germano si quid praesentius audes,

[153] perge; decet. forsan miseros meliora sequentur.’

[154] vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profundit

[155] terque quaterque manu pectus percussit honestum.

[156] ‘non lacrimis hoc tempus’ ait Saturnia Iuno:

[157] ‘accelera et fratrem, si quis modus, eripe morti;

[158] aut tu bella cie conceptumque excute foedus.

[159] auctor ego audendi.’ sic exhortata reliquit

[160] incertam et tristi turbatam vulnere mentis.

[161] Interea reges ingenti mole Latinus

[162] quadriiugo vehitur curru (cui tempora circum

[163] aurati bis sex radii fulgentia cingunt,

[164] Solis avi specimen), bigis it Turnus in albis,

[165] bina manu lato crispans hastilia ferro.

[166] hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,

[167] sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis

[168] et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,

[169] procedunt castris, puraque in veste sacerdos

[170] saetigeri fetum suis intonsamque bidentem

[171] attulit admovitque pecus flagrantibus aris.

[172] illi ad surgentem conversi lumina solem

[173] dant fruges manibus salsas et tempora ferro

[174] summa notant pecudum, paterisque altaria libant.

[175] Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:

[176] ‘esto nunc Sol testis et haec mihi terra vocanti,

[177] quam propter tantos potui perferre labores,

[178] et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx

[179] (iam melior, iam, diva, precor), tuque inclute Mavors,

[180] cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;

[181] fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti

[182] religio et quae caeruleo sunt numina ponto:

[183] cesserit Ausonio si fors victoria Turno,

[184] convenit Euandri victos discedere ad urbem,

[185] cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles

[186] Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent.

[187] sin nostrum adnuerit nobis victoria Martem

[188] (ut potius reor et potius di numine firment),

[189] non ego nec Teucris Italos parere iubebo

[190] nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae

[191] invictae gentes aeterna in foedera mittant.

[192] sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,

[193] imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri

[194] constituent urbique dabit Lavinia nomen.’

[195] Sic prior Aeneas, sequitur sic deinde Latinus

[196] suspiciens caelum, tenditque ad sidera dextram:

[197] ‘haec eadem, Aenea, terram, mare, sidera, iuro

[198] Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem,

[199] vimque deum infernam et duri sacraria Ditis;

[200] audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit.

[201] tango aras, medios ignis et numina testor:

[202] nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,

[203] quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem

[204] avertet, non, si tellurem effundat in undas

[205] diluvio miscens caelumque in Tartara solvat,

[206] ut sceptrum hoc’ (dextra sceptrum nam forte gerebat)

[207] ‘numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,

[208] cum semel in silvis imo de stirpe recisum

[209] matre caret posuitque comas et bracchia ferro,

[210] olim arbos, nunc artificis manus aere decoro

[211] inclusit patribusque dedit gestare Latinis.’

[212] talibus inter se firmabant foedera dictis

[213] conspectu in medio procerum. tum rite sacratas

[214] in flammam iugulant pecudes et viscera vivis

[215] eripiunt, cumulantque oneratis lancibus aras.

[216] At vero Rutulis impar ea pugna videri

[217] iamdudum et vario misceri pectora motu,

[218] tum magis ut propius cernunt non viribus aequos.

[219] adiuvat incessu tacito progressus et aram

[220] suppliciter venerans demisso lumine Turnus

[221] pubentesque genae et iuvenali in corpore pallor.

[222] quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit

[223] sermonem et vulgi variare labantia corda,

[224] in medias acies formam adsimulata Camerti,

[225] cui genus a proavis ingens clarumque paternae

[226] nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,

[227] in medias dat sese acies haud nescia rerum

[228] rumoresque serit varios ac talia fatur:

[229] ‘non pudet, o Rutuli, pro cunctis talibus unam

[230] obiectare animam? numerone an viribus aequi

[231] non sumus? en, omnes et Troes et Arcades hi sunt,

[232] fatalisque manus, infensa Etruria Turno:

[233] vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.

[234] ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,

[235] succedet fama vivusque per ora feretur;

[236] nos patria amissa dominis parere superbis

[237] cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.’

[238] Talibus incensa est iuvenum sententia dictis

[239] iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur:

[240] ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.

[241] qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem

[242] sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur

[243] infectum et Turni sortem miserantur iniquam.

[244] his aliud maius Iuturna adiungit et alto

[245] dat signum caelo, quo non praesentius ullum

[246] turbavit mentes Italas monstroque fefellit.

[247] namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra

[248] litoreas agitabat avis turbamque sonantem

[249] agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas

[250] cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.

[251] arrexere animos Itali, cunctaeque volucres

[252] convertunt clamore fugam (mirabile visu),

[253] aetheraque obscurant pennis hostemque per auras

[254] facta nube premunt, donec vi victus et ipso

[255] pondere defecit praedamque ex unguibus ales

[256] proiecit fluvio, penitusque in nubila fugit.

[257] Tum vero augurium Rutuli clamore salutant

[258] expediuntque manus, primusque Tolumnius augur

[259] ‘hoc erat, hoc votis’ inquit ‘quod saepe petivi.

[260] accipio agnoscoque deos; me, me duce ferrum

[261] corripite, o miseri, quos improbus advena bello

[262] territat invalidas ut avis, et litora vestra

[263] vi populat. petet ille fugam penitusque profundo

[264] vela dabit. vos unanimi densete catervas

[265] et regem vobis pugna defendite raptum.’

[266] dixit, et adversos telum contorsit in hostis

[267] procurrens; sonitum dat stridula cornus et auras

[268] certa secat. simul hoc, simul ingens clamor et omnes

[269] turbati cunei calefactaque corda tumultu.

[270] hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum

[271] corpora constiterant contra, quos fida crearat

[272] una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,

[273] horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo

[274] balteus et laterum iuncturas fibula mordet,

[275] egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

[276] transadigit costas fulvaque effundit harena.

[277] at fratres, animosa phalanx accensaque luctu,

[278] pars gladios stringunt manibus, pars missile ferrum

[279] corripiunt caecique ruunt. quos agmina contra

[280] procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant

[281] Troes Agyllinique et pictis Arcades armis:

[282] sic omnis amor unus habet decernere ferro.

[283] diripuere aras, it toto turbida caelo

[284] tempestas telorum ac ferreus ingruit imber,

[285] craterasque focosque ferunt. fugit ipse Latinus

[286] pulsatos referens infecto foedere divos.

[287] infrenant alii currus aut corpora saltu

[288] subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.

[289] Messapus regem regisque insigne gerentem

[290] Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,

[291] adverso proterret equo; ruit ille recedens

[292] et miser oppositis a tergo involvitur aris

[293] in caput inque umeros. at fervidus advolat hasta

[294] Messapus teloque orantem multa trabali

[295] desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:

[296] ‘hoc habet, haec melior magnis data victima divis.’

[297] concurrunt Itali spoliantque calentia membra.

[298] obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara

[299] corripit et venienti Ebyso plagamque ferenti

[300] occupat os flammis: olli ingens barba reluxit

[301] nidoremque ambusta dedit. super ipse secutus

[302] caesariem laeva turbati corripit hostis

[303] impressoque genu nitens terrae applicat ipsum;

[304] sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum

[305] pastorem primaque acie per tela ruentem

[306] ense sequens nudo superimminet; ille securi

[307] adversi frontem mediam mentumque reducta

[308] dissicit et sparso late rigat arma cruore.

[309] olli dura quies oculos et ferreus urget

[310] somnus, in aeternam conduntur lumina noctem.

[311] At pius Aeneas dextram tendebat inermem

[312] nudato capite atque suos clamore vocabat:

[313] ‘quo ruitis? quaeve ista repens discordia surgit?

[314] o cohibete iras! ictum iam foedus et omnes

[315] compositae leges. mihi ius concurrere soli;

[316] me sinite atque auferte metus. ego foedera faxo

[317] firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.’

[318] has inter voces, media inter talia verba

[319] ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est,

[320] incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,

[321] quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,

[322] attulerit; pressa est insignis gloria facti,

[323] nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.

[324] Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit

[325] turbatosque duces, subita spe fervidus ardet;

[326] poscit equos atque arma simul, saltuque superbus

[327] emicat in currum et manibus molitur habenas.

[328] multa virum volitans dat fortia corpora leto.

[329] seminecis volvit multos: aut agmina curru

[330] proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.

[331] qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri

[332] sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis

[333] bella movens immittit equos, illi aequore aperto

[334] ante Notos Zephyrumque volant, gemit ultima pulsu

[335] Thraca pedum circumque atrae Formidinis ora

[336] Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:

[337] talis equos alacer media inter proelia Turnus

[338] fumantis sudore quatit, miserabile caesis

[339] hostibus insultans; spargit rapida ungula rores

[340] sanguineos mixtaque cruor calcatur harena.

[341] iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,

[342] hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo

[343] Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse

[344] nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis

[345] vel conferre manum vel equo praevertere ventos.

[346] Parte alia media Eumedes in proelia fertur,

[347] antiqui proles bello praeclara Dolonis,

[348] nomine avum referens, animo manibusque parentem,

[349] qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,

[350] ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;

[351] illum Tydides alio pro talibus ausis

[352] adfecit pretio nec equis aspirat Achilli.

[353] hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,

[354] ante levi iaculo longum per inane secutus

[355] sistit equos biiugis et curru desilit atque

[356] semianimi lapsoque supervenit, et pede collo

[357] impresso dextrae mucronem extorquet et alto

[358] fulgentem tingit iugulo atque haec insuper addit:

[359] ‘en agros et, quam bello, Troiane, petisti,

[360] Hesperiam metire iacens: haec praemia, qui me

[361] ferro ausi temptare, ferunt, sic moenia condunt.’

[362] huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit

[363] Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque

[364] et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.

[365] ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto

[366] insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,

[367] qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:

[368] sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt

[369] conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum

[370] et cristam adverso curru quatit aura volantem.

[371] non tulit instantem Phegeus animisque frementem

[372] obiecit sese ad currum et spumantia frenis

[373] ora citatorum dextra detorsit equorum.

[374] dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum

[375] lancea consequitur rumpitque infixa bilicem

[376] loricam et summum degustat vulnere corpus.

[377] ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem

[378] ibat et auxilium ducto mucrone petebat,

[379] cum rota praecipitem et procursu concitus axis

[380] impulit effunditque solo, Turnusque secutus

[381] imam inter galeam summi thoracis et oras

[382] abstulit ense caput truncumque reliquit harenae.

[383] Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,

[384] interea Aenean Mnestheus et fidus Achates

[385] Ascaniusque comes castris statuere cruentum

[386] alternos longa nitentem cuspide gressus.

[387] saevit et infracta luctatur harundine telum

[388] eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit:

[389] ense secent lato vulnus telique latebram

[390] rescindant penitus, seseque in bella remittant.

[391] iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx

[392] Iasides, acri quondam cui captus amore

[393] ipse suas artis, sua munera, laetus Apollo

[394] augurium citharamque dabat celerisque sagittas.

[395] ille, ut depositi proferret fata parentis,

[396] scire potestates herbarum usumque medendi

[397] maluit et mutas agitare inglorius artis.

[398] stabat acerba fremens ingentem nixus in hastam

[399] Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli

[400] concursu, lacrimis immobilis. ille retorto

[401] Paeonium in morem senior succinctus amictu

[402] multa manu medica Phoebique potentibus herbis

[403] nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra

[404] sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.

[405] nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo

[406] subvenit, et saevus campis magis ac magis horror

[407] crebrescit propiusque malum est. iam pulvere caelum

[408] stare vident: subeunt equites et spicula castris

[409] densa cadunt mediis. it tristis ad aethera clamor

[410] bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.

[411] Hic Venus indigno nati concussa dolore

[412] dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,

[413] puberibus caulem foliis et flore comantem

[414] purpureo; non illa feris incognita capris

[415] gramina, cum tergo volucres haesere sagittae.

[416] hoc Venus obscuro faciem circumdata nimbo

[417] detulit, hoc fusum labris splendentibus amnem

[418] inficit occulte medicans, spargitque salubris

[419] ambrosiae sucos et odoriferam panaceam.

[420] fovit ea vulnus lympha longaevus Iapyx

[421] ignorans, subitoque omnis de corpore fugit

[422] quippe dolor, omnis stetit imo vulnere sanguis.

[423] iamque secuta manum nullo cogente sagitta

[424] excidit, atque novae rediere in pristina vires.

[425] ‘arma citi properate viro! quid statis?’ Iapyx

[426] conclamat primusque animos accendit in hostem.

[427] ‘non haec humanis opibus, non arte magistra

[428] proveniunt, neque te, Aenea, mea dextera servat:

[429] maior agit deus atque opera ad maiora remittit.’

[430] ille avidus pugnae suras incluserat auro

[431] hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.

[432] postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,

[433] Ascanium fusis circum complectitur armis

[434] summaque per galeam delibans oscula fatur:

[435] ‘disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,

[436] fortunam ex aliis. nunc te mea dextera bello

[437] defensum dabit et magna inter praemia ducet.

[438] tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,

[439] sis memor et te animo repetentem exempla tuorum

[440] et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.’

[441] Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens

[442] telum immane manu quatiens; simul agmine denso

[443] Antheusque Mnestheusque ruunt, omnisque relictis

[444] turba fluit castris. tum caeco pulvere campus

[445] miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.

[446] vidit ab adverso venientis aggere Turnus,

[447] videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit

[448] ossa tremor; prima ante omnis Iuturna Latinos

[449] audiit agnovitque sonum et tremefacta refugit.

[450] ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.

[451] qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus

[452] it mare per medium (miseris, heu, praescia longe

[453] horrescunt corda agricolis: dabit ille ruinas

[454] arboribus stragemque satis, ruet omnia late),

[455] ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:

[456] talis in adversos ductor Rhoeteius hostis

[457] agmen agit, densi cuneis se quisque coactis

[458] adglomerant. ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,

[459] Arcetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates

[460] Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,

[461] primus in adversos telum qui torserat hostis.

[462] tollitur in caelum clamor, versique vicissim

[463] pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.

[464] ipse neque aversos dignatur sternere morti

[465] nec pede congressos aequo nec tela ferentis

[466] insequitur: solum densa in caligine Turnum

[467] vestigat lustrans, solum in certamina poscit.

[468] Hoc concussa metu mentem Iuturna virago

[469] aurigam Turni media inter lora Metiscum

[470] excutit et longe lapsum temone reliquit;

[471] ipsa subit manibusque undantis flectit habenas

[472] cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.

[473] nigra velut magnas domini cum divitis aedes

[474] pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo

[475] pabula parva legens nidisque loquacibus escas,

[476] et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum

[477] stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis

[478] fertur equis rapidoque volans obit omnia curru,

[479] iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem

[480] nec conferre manum patitur, volat avia longe.

[481] haud minus Aeneas tortos legit obvius orbis,

[482] vestigatque virum et disiecta per agmina magna

[483] voce vocat. quotiens oculos coniecit in hostem

[484] alipedumque fugam cursu temptavit equorum,

[485] aversos totiens currus Iuturna retorsit.

[486] heu, quid agat? vario nequiquam fluctuat aestu,

[487] diversaeque vocant animum in contraria curae.

[488] huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat

[489] lenta, levis cursu, praefixa hastilia ferro,

[490] horum unum certo contorquens derigit ictu.

[491] substitit Aeneas et se collegit in arma

[492] poplite subsidens; apicem tamen incita summum

[493] hasta tulit summasque excussit vertice cristas.

[494] tum vero adsurgunt irae, insidiisque subactus,

[495] diversos ubi sensit equos currumque referri,

[496] multa Iovem et laesi testatus foederis aras

[497] iam tandem invadit medios et Marte secundo

[498] terribilis saevam nullo discrimine caedem

[499] suscitat, irarumque omnis effundit habenas.

[500] Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes

[501] diversas obitumque ducum, quos aequore toto

[502] inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,

[503] expediat? tanton placuit concurrere motu,

[504] Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?

[505] Aeneas Rutulum Sucronem (ea prima ruentis

[506] pugna loco statuit Teucros) haud multa morantem

[507] excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum

[508] transadigit costas et cratis pectoris ensem.

[509] Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,

[510] congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,

[511] hunc mucrone ferit, curruque abscisa duorum

[512] suspendit capita et rorantia sanguine portat.

[513] ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,

[514] tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,

[515] nomen Echionium matrisque genus Peridiae;

[516] hic fratres Lycia missos et Apollinis agris

[517] et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,

[518] Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae

[519] ars fuerat pauperque domus nec nota potentum

[520] munera, conductaque pater tellure serebat.

[521] ac velut immissi diversis partibus ignes

[522] arentem in silvam et virgulta sonantia lauro,

[523] aut ubi decursu rapido de montibus altis

[524] dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt

[525] quisque suum populatus iter: non segnius ambo

[526] Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc, nunc

[527] fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci

[528] pectora, nunc totis in vulnera viribus itur.

[529] Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem

[530] nomina per regesque actum genus omne Latinos,

[531] praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi

[532] excutit effunditque solo; hunc lora et iuga subter

[533] provolvere rotae, crebro super ungula pulsu

[534] incita nec domini memorum proculcat equorum.

[535] ille ruenti Hyllo animisque immane frementi

[536] occurrit telumque aurata ad tempora torquet:

[537] olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.

[538] dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu,

[539] eripuit Turno, nec di texere Cupencum

[540] Aenea veniente sui: dedit obvia ferro

[541] pectora, nec misero clipei mora profuit aerei.

[542] te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi

[543] oppetere et late terram consternere tergo.

[544] occidis, Argivae quem non potuere phalanges

[545] sternere nec Priami regnorum eversor Achilles;

[546] hic tibi mortis erant metae, domus alta sub Ida,

[547] Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulcrum.

[548] totae adeo conversae acies omnesque Latini,

[549] omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus

[550] et Messapus equum domitor et fortis Asilas

[551] Tuscorumque phalanx Euandrique Arcades alae,

[552] pro se quisque viri summa nituntur opum vi;

[553] nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.

[554] Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit

[555] iret ut ad muros urbique adverteret agmen

[556] ocius et subita turbaret clade Latinos.

[557] ille ut vestigans diversa per agmina Turnum

[558] huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem

[559] immunem tanti belli atque impune quietam.

[560] continuo pugnae accendit maioris imago:

[561] Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum

[562] ductores, tumulumque capit quo cetera Teucrum

[563] concurrit legio, nec scuta aut spicula densi

[564] deponunt. celso medius stans aggere fatur:

[565] ‘ne qua meis esto dictis mora, Iuppiter hac stat,

[566] neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.

[567] urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,

[568] ni frenum accipere et victi parere fatentur,

[569] ervam et aequa solo fumantia culmina ponam.

[570] scilicet exspectem libeat dum proelia Turno

[571] nostra pati rursusque velit concurrere victus?

[572] hoc caput, o cives, haec belli summa nefandi.

[573] ferte faces propere foedusque reposcite flammis.’

[574] dixerat, atque animis pariter certantibus omnes

[575] dant cuneum densaque ad muros mole feruntur;

[576] scalae improviso subitusque apparuit ignis.

[577] discurrunt alii ad portas primosque trucidant,

[578] ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.

[579] ipse inter primos dextram sub moenia tendit

[580] Aeneas, magnaque incusat voce Latinum

[581] testaturque deos iterum se ad proelia cogi,

[582] bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.

[583] exoritur trepidos inter discordia civis:

[584] urbem alii reserare iubent et pandere portas

[585] Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem;

[586] arma ferunt alii et pergunt defendere muros,

[587] inclusas ut cum latebroso in pumice pastor

[588] vestigavit apes fumoque implevit amaro;

[589] illae intus trepidae rerum per cerea castra

[590] discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;

[591] volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco

[592] intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.

[593] Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,

[594] quae totam luctu concussit funditus urbem.

[595] regina ut tectis venientem prospicit hostem,

[596] incessi muros, ignis ad tecta volare,

[597] nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni,

[598] infelix pugnae iuvenem in certamine credit

[599] exstinctum et subito mentem turbata dolore

[600] se causam clamat crimenque caputque malorum,

[601] multaque per maestum demens effata furorem

[602] purpureos moritura manu discindit amictus

[603] et nodum informis leti trabe nectit ab alta.

[604] quam cladem miserae postquam accepere Latinae,

[605] filia prima manu flauos Lauinia crinis

[606] et roseas laniata genas, tum cetera circum

[607] turba furit, resonant late plangoribus aedes.

[608] hinc totam infelix uulgatur fama per urbem:

[609] demittunt mentes, it scissa ueste Latinus

[610] coniugis attonitus fatis urbisque ruina,

[611] canitiem immundo perfusam puluere turpans.

[612] [multaque se incusat, qui non acceperit ante

[613] Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.]

[614] Interea extremo bellator in aequore Turnus

[615] palantis sequitur paucos iam segnior atque

[616] iam minus atque minus successu laetus equorum.

[617] attulit hunc illi caecis terroribus aura

[618] commixtum clamorem, arrectasque impulit auris

[619] confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.

[620] ‘ei mihi! quid tanto turbantur moenia luctu?

[621] quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?’

[622] sic ait, adductisque amens subsistit habenis.

[623] atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci

[624] aurigae currumque et equos et lora regebat,

[625] talibus occurrit dictis: ‘hac, Turne, sequamur

[626] Troiugenas, qua prima viam victoria pandit;

[627] sunt alii qui tecta manu defendere possint.

[628] ingruit Aeneas Italis et proelia miscet,

[629] et nos saeva manu mittamus funera Teucris.

[630] nec numero inferior pugnae neque honore recedes.’

[631] Turnus ad haec:

[632] ‘o soror, et dudum agnovi, cum prima per artem

[633] foedera turbasti teque haec in bella dedisti,

[634] et nunc nequiquam fallis dea. sed quis Olympo

[635] demissam tantos voluit te ferre labores?

[636] an fratris miseri letum ut crudele videres?

[637] nam quid ago? aut quae iam spondet Fortuna salutem?

[638] vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem

[639] Murranum, quo non superat mihi carior alter,

[640] oppetere ingentem atque ingenti vulnere victum.

[641] occidit infelix ne nostrum dedecus Ufens

[642] aspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.

[643] exscindine domos (id rebus defuit unum)

[644] perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?

[645] terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?

[646] usque adeone mori miserum est? vos o mihi, Manes,

[647] este boni, quoniam superis aversa voluntas.

[648] sancta ad vos anima atque istius inscia culpae

[649] descendam magnorum haud umquam indignus avorum.’

[650] Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis

[651] vectus equo spumante Saces, adversa sagitta

[652] saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:

[653] ‘Turne, in te suprema salus, miserere tuorum.

[654] fulminat Aeneas armis summasque minatur

[655] deiecturum arces Italum excidioque daturum,

[656] iamque faces ad tecta volant. in te ora Latini,

[657] in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus

[658] quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.

[659] praeterea regina, tui fidissima, dextra

[660] occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.

[661] soli pro portis Messapus et acer Atinas

[662] sustentant acies. circum hos utrimque phalanges

[663] stant densae strictisque seges mucronibus horret

[664] ferrea; tu currum deserto in gramine versas.’

[665] obstipuit varia confusus imagine rerum

[666] Turnus et obtutu tacito stetit; aestuat ingens

[667] uno in corde pudor mixtoque insania luctu

[668] et furiis agitatus amor et conscia virtus.

[669] ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,

[670] ardentis oculorum orbis ad moenia torsit

[671] turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.

[672] Ecce autem flammis inter tabulata volutus

[673] ad caelum undabat vertex turrimque tenebat,

[674] turrim compactis trabibus quam eduxerat ipse

[675] subdideratque rotas pontisque instraverat altos.

[676] ‘iam iam fata, soror, superant, absiste morari;

[677] quo deus et quo dura vocat Fortuna sequamur.

[678] stat conferre manum Aeneae, stat, quidquid acerbi est,

[679] morte pati, neque me indecorem, germana, videbis

[680] amplius. hunc, oro, sine me furere ante furorem.’

[681] dixit, et e curru saltum dedit ocius arvis

[682] perque hostis, per tela ruit maestamque sororem

[683] deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.

[684] ac veluti montis saxum de vertice praeceps

[685] cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber

[686] proluit aut annis solvit sublapsa vetustas;

[687] fertur in abruptum magno mons improbus actu

[688] exsultatque solo, silvas armenta virosque

[689] involvens secum: disiecta per agmina Turnus

[690] sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso

[691] sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,

[692] significatque manu et magno simul incipit ore:

[693] ‘parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini.

[694] quaecumque est fortuna, mea est; me verius unum

[695] pro vobis foedus luere et decernere ferro.’

[696] discessere omnes medii spatiumque dedere.

[697] At pater Aeneas audito nomine Turni

[698] deserit et muros et summas deserit arces

[699] praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit

[700] laetitia exsultans horrendumque intonat armis:

[701] quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis

[702] cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali

[703] vertice se attollens pater Appenninus ad auras.

[704] iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes

[705] convertere oculos Itali, quique alta tenebant

[706] moenia quique imos pulsabant ariete muros,

[707] armaque deposuere umeris. stupet ipse Latinus

[708] ingentis, genitos diversis partibus orbis,

[709] inter se coiisse viros et cernere ferro.

[710] atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,

[711] procursu rapido coniectis eminus hastis

[712] invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.

[713] dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus

[714] congeminant, fors et virtus miscetur in unum.

[715] ac velut ingenti Sila summove Taburno

[716] cum duo conversis inimica in proelia tauri

[717] frontibus incurrunt, pavidi cessere magistri,

[718] stat pecus omne metu mutum, mussantque iuvencae

[719] quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;

[720] illi inter sese multa vi vulnera miscent

[721] cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo

[722] colla armosque lavant, gemitu nemus omne remugit:

[723] non aliter Tros Aeneas et Daunius heros

[724] concurrunt clipeis, ingens fragor aethera complet.

[725] Iuppiter ipse duas aequato examine lances

[726] sustinet et fata imponit diversa duorum,

[727] quem damnet labor et quo vergat pondere letum.

[728] Emicat hic impune putans et corpore toto

[729] alte sublatum consurgit Turnus in ensem

[730] et ferit; exclamant Troes trepidique Latini,

[731] arrectaeque amborum acies. at perfidus ensis

[732] frangitur in medioque ardentem deserit ictu,

[733] ni fuga subsidio subeat. fugit ocior Euro

[734] ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.

[735] fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos

[736] conscendebat equos, patrio mucrone relicto,

[737] dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci;

[738] idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,

[739] suffecit; postquam arma dei ad Volcania ventum est,

[740] mortalis mucro glacies ceu futtilis ictu

[741] dissiluit, fulva resplendent fragmina harena.

[742] ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus

[743] et nunc huc, inde huc incertos implicat orbis;

[744] undique enim densa Teucri inclusere corona

[745] atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.

[746] Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta

[747] interdum genua impediunt cursumque recusant,

[748] insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:

[749] inclusum veluti si quando flumine nactus

[750] cervum aut puniceae saeptum formidine pennae

[751] venator cursu canis et latratibus instat;

[752] ille autem insidiis et ripa territus alta

[753] mille fugit refugitque vias, at vividus Umber

[754] haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti

[755] increpuit malis morsuque elusus inani est;

[756] tum vero exoritur clamor ripaeque lacusque

[757] responsant circa et caelum tonat omne tumultu.

[758] ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis

[759] nomine quemque vocans notumque efflagitat ensem.

[760] Aeneas mortem contra praesensque minatur

[761] exitium, si quisquam adeat, terretque trementis

[762] excisurum urbem minitans et saucius instat.

[763] quinque orbis explent cursu totidemque retexunt

[764] huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur

[765] praemia, sed Turni de vita et sanguine certant.

[766] Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris

[767] hic steterat, nautis olim venerabile lignum,

[768] servati ex undis ubi figere dona solebant

[769] Laurenti divo et votas suspendere vestis;

[770] sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum

[771] sustulerant, puro ut possent concurrere campo.

[772] hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam

[773] detulerat fixam et lenta radice tenebat.

[774] incubuit voluitque manu convellere ferrum

[775] Dardanides, teloque sequi quem prendere cursu

[776] non poterat. tum vero amens formidine Turnus

[777] ‘Faune, precor, miserere’ inquit ‘tuque optima ferrum

[778] Terra tene, colui vestros si semper honores,

[779] quos contra Aeneadae bello fecere profanos.’

[780] dixit, opemque dei non cassa in vota vocavit.

[781] namque diu luctans lentoque in stirpe moratus

[782] viribus haud ullis valuit discludere morsus

[783] roboris Aeneas. dum nititur acer et instat,

[784] rursus in aurigae faciem mutata Metisci

[785] procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.

[786] quod Venus audaci nymphae indignata licere

[787] accessit telumque alta ab radice revellit.

[788] olli sublimes armis animisque refecti,

[789] hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,

[790] adsistunt contra certamina Martis anheli.

[791] Iunonem interea rex omnipotentis Olympi

[792] adloquitur fulva pugnas de nube tuentem:

[793] ‘quae iam finis erit, coniunx? quid denique restat?

[794] indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris

[795] deberi caelo fatisque ad sidera tolli.

[796] quid struis? aut qua spe gelidis in nubibus haeres?

[797] mortalin decuit violari vulnere divum?

[798] aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)

[799] ereptum reddi Turno et vim crescere victis?

[800] desine iam tandem precibusque inflectere nostris,

[801] ne te tantus edit tacitam dolor et mihi curae

[802] saepe tuo dulci tristes ex ore recursent.

[803] ventum ad supremum est. terris agitare vel undis

[804] Troianos potuisti, infandum accendere bellum,

[805] deformare domum et luctu miscere hymenaeos:

[806] ulterius temptare veto.’ sic Iuppiter orsus;

[807] sic dea summisso contra Saturnia vultu:

[808] ‘ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,

[809] Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;

[810] nec tu me a?ria solam nunc sede videres

[811] digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa

[812] starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.

[813] Iuturnam misero (fateor) succurrere fratri

[814] suasi et pro vita maiora audere probavi,

[815] non ut tela tamen, non ut contenderet arcum;

[816] adiuro Stygii caput implacabile fontis,

[817] una superstitio superis quae reddita divis.

[818] et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.

[819] illud te, nulla fati quod lege tenetur,

[820] pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:

[821] cum iam conubiis pacem felicibus (esto)

[822] component, cum iam leges et foedera iungent,

[823] ne vetus indigenas nomen mutare Latinos

[824] neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari

[825] aut vocem mutare viros aut vertere vestem.

[826] sit Latium, sint Albani per saecula reges,

[827] sit Romana potens Itala virtute propago:

[828] occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.’

[829] olli subridens hominum rerumque repertor:

[830] ‘es germana Iovis Saturnique altera proles,

[831] irarum tantos volvis sub pectore fluctus.

[832] verum age et inceptum frustra summitte furorem:

[833] do quod vis, et me victusque volensque remitto.

[834] sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,

[835] utque est nomen erit; commixti corpore tantum

[836] subsident Teucri. morem ritusque sacrorum

[837] adiciam faciamque omnis uno ore Latinos.

[838] hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,

[839] supra homines, supra ire deos pietate videbis,

[840] nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.’

[841] adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit;

[842] interea excedit caelo nubemque relinquit.

[843] His actis aliud genitor secum ipse volutat

[844] Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.

[845] dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,

[846] quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram

[847] uno eodemque tulit partu, paribusque revinxit

[848] serpentum spiris ventosasque addidit alas.

[849] hae Iovis ad solium saevique in limine regis

[850] apparent acuuntque metum mortalibus aegris,

[851] si quando letum horrificum morbosque deum rex

[852] molitur, meritas aut bello territat urbes.

[853] harum unam celerem demisit ab aethere summo

[854] Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit:

[855] illa volat celerique ad terram turbine fertur.

[856] non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,

[857] armatam saevi Parthus quam felle veneni,

[858] Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,

[859] stridens et celeris incognita transilit umbras:

[860] talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.

[861] postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,

[862] alitis in parvae subitam collecta figuram,

[863] quae quondam in bustis aut culminibus desertis

[864] nocte sedens serum canit importuna per umbras –

[865] hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora

[866] fertque refertque sonans clipeumque everberat alis.

[867] illi membra novus solvit formidine torpor,

[868] arrectaeque horrore comae et vox faucibus haesit.

[869] At procul ut Dirae stridorem agnovit et alas,

[870] infelix crinis scindit Iuturna solutos

[871] unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:

[872] ‘quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?

[873] aut quid iam durae superat mihi? qua tibi lucem

[874] arte morer? talin possum me opponere monstro?

[875] iam iam linquo acies. ne me terrete timentem,

[876] obscenae volucres: alarum verbera nosco

[877] letalemque sonum, nec fallunt iussa superba

[878] magnanimi Iovis. haec pro virginitate reponit?

[879] quo vitam dedit aeternam? cur mortis adempta est

[880] condicio? possem tantos finire dolores

[881] nunc certe, et misero fratri comes ire per umbras!

[882] immortalis ego? aut quicquam mihi dulce meorum

[883] te sine, frater, erit? o quae satis ima dehiscat

[884] terra mihi, Manisque deam demittat ad imos?’

[885] tantum effata caput glauco contexit amictu

[886] multa gemens et se fluvio dea condidit alto.

[887] Aeneas instat contra telumque coruscat

[888] ingens arboreum, et saevo sic pectore fatur:

[889] ‘quae nunc deinde mora est? aut quid iam, Turne, retractas?

[890] non cursu, saevis certandum est comminus armis.

[891] verte omnis tete in facies et contrahe quidquid

[892] sive animis sive arte vales; opta ardua pennis

[893] astra sequi clausumque cava te condere terra.’

[894] ille caput quassans: ‘non me tua fervida terrent

[895] dicta, ferox; di me terrent et Iuppiter hostis.’

[896] nec plura effatus saxum circumspicit ingens,

[897] saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,

[898] limes agro positus litem ut discerneret arvis.

[899] vix illum lecti bis sex cervice subirent,

[900] qualia nunc hominum producit corpora tellus;

[901] ille manu raptum trepida torquebat in hostem

[902] altior insurgens et cursu concitus heros.

[903] sed neque currentem se nec cognoscit euntem

[904] tollentemve manu saxumve immane moventem;

[905] genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.

[906] tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus

[907] nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.

[908] ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit

[909] nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus

[910] velle videmur et in mediis conatibus aegri

[911] succidimus; non lingua valet, non corpore notae

[912] sufficiunt vires nec vox aut verba sequuntur:

[913] sic Turno, quacumque viam virtute petivit,

[914] successum dea dira negat. tum pectore sensus

[915] vertuntur varii; Rutulos aspectat et urbem

[916] cunctaturque metu letumque instare tremescit,

[917] nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,

[918] nec currus usquam videt aurigamve sororem.

[919] Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,

[920] sortitus fortunam oculis, et corpore toto

[921] eminus intorquet. murali concita numquam

[922] tormento sic saxa fremunt nec fulmine tanti

[923] dissultant crepitus. volat atri turbinis instar

[924] exitium dirum hasta ferens orasque recludit

[925] loricae et clipei extremos septemplicis orbis;

[926] per medium stridens transit femur. incidit ictus

[927] ingens ad terram duplicato poplite Turnus.

[928] consurgunt gemitu Rutuli totusque remugit

[929] mons circum et vocem late nemora alta remittunt.

[930] ille humilis supplex oculos dextramque precantem

[931] protendens ‘equidem merui nec deprecor’ inquit;

[932] ‘utere sorte tua. miseri te si qua parentis

[933] tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis

[934] Anchises genitor) Dauni miserere senectae

[935] et me, seu corpus spoliatum lumine mavis,

[936] redde meis. vicisti et victum tendere palmas

[937] Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx,

[938] ulterius ne tende odiis.’ stetit acer in armis

[939] Aeneas volvens oculos dextramque repressit;

[940] et iam iamque magis cunctantem flectere sermo

[941] coeperat, infelix umero cum apparuit alto

[942] balteus et notis fulserunt cingula bullis

[943] Pallantis pueri, victum quem vulnere Turnus

[944] straverat atque umeris inimicum insigne gerebat.

[945] ille, oculis postquam saevi monimenta doloris

[946] exuviasque hausit, furiis accensus et ira

[947] terribilis: ‘tune hinc spoliis indute meorum

[948] eripiare mihi? Pallas te hoc vulnere, Pallas

[949] immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit.’

[950] hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit

[951] fervidus; ast illi solvuntur frigore membra

[952] vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.