LIBER XI

[1] Oceanum interea surgens Aurora reliquit:

[2] Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis

[3] praecipitant curae turbataque funere mens est,

[4] vota deum primo victor solvebat Eoo.

[5] ingentem quercum decisis undique ramis

[6] constituit tumulo fulgentiaque induit arma,

[7] Mezenti ducis exuvias, tibi magne tropaeum

[8] bellipotens; aptat rorantis sanguine cristas

[9] telaque trunca viri, et bis sex thoraca petitum

[10] perfossumque locis, clipeumque ex aere sinistrae

[11] subligat atque ensem collo suspendit eburnum.

[12] tum socios (namque omnis eum stipata tegebat

[13] turba ducum) sic incipiens hortatur ovantis:

[14] ‘maxima res effecta, viri; timor omnis abesto,

[15] quod superest; haec sunt spolia et de rege superbo

[16] primitiae manibusque meis Mezentius hic est.

[17] nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.

[18] arma parate, animis et spe praesumite bellum,

[19] ne qua mora ignaros, ubi primum vellere signa

[20] adnuerint superi pubemque educere castris,

[21] impediat segnisve metu sententia tardet.

[22] interea socios inhumataque corpora terrae

[23] mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.

[24] ite,’ ait ‘egregias animas, quae sanguine nobis

[25] hanc patriam peperere suo, decorate supremis

[26] muneribus, maestamque Euandri primus ad urbem

[27] mittatur Pallas, quem non virtutis egentem

[28] abstulit atra dies et funere mersit acerbo.’

[29] Sic ait inlacrimans, recipitque ad limina gressum

[30] corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes

[31] servabat senior, qui Parrhasio Euandro

[32] armiger ante fuit, sed non felicibus aeque

[33] tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.

[34] circum omnis famulumque manus Troianaque turba

[35] et maestum Iliades crinem de more solutae.

[36] ut vero Aeneas foribus sese intulit altis

[37] ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt

[38] pectoribus, maestoque immugit regia luctu.

[39] ipse caput nivei fultum Pallantis et ora

[40] ut vidit levique patens in pectore vulnus

[41] cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis:

[42] ‘tene,’ inquit ‘miserande puer, cum laeta veniret,

[43] invidit Fortuna mihi, ne regna videres

[44] nostra neque ad sedes victor veherere paternas?

[45] non haec Euandro de te promissa parenti

[46] discedens dederam, cum me complexus euntem

[47] mitteret in magnum imperium metuensque moneret

[48] acris esse viros, cum dura proelia gente.

[49] et nunc ille quidem spe multum captus inani

[50] fors et vota facit cumulatque altaria donis,

[51] nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis

[52] debentem vano maesti comitamur honore.

[53] infelix, nati funus crudele videbis!

[54] hi nostri reditus exspectatique triumphi?

[55] haec mea magna fides? at non, Euandre, pudendis

[56] vulneribus pulsum aspicies, nec sospite dirum

[57] optabis nato funus pater. ei mihi quantum

[58] praesidium, Ausonia, et quantum tu perdis, Iule!’

[59] Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus

[60] imperat, et toto lectos ex agmine mittit

[61] mille viros qui supremum comitentur honorem

[62] intersintque patris lacrimis, solacia luctus

[63] exigua ingentis, misero sed debita patri.

[64] haud segnes alii cratis et molle feretrum

[65] arbuteis texunt virgis et vimine querno

[66] exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.

[67] hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt:

[68] qualem virgineo demessum pollice florem

[69] seu mollis violae seu languentis hyacinthi,

[70] cui neque fulgor adhuc nec dum sua forma recessit,

[71] non iam mater alit tellus virisque ministrat.

[72] tum geminas vestis auroque ostroque rigentis

[73] extulit Aeneas, quas illi laeta laborum

[74] ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido

[75] fecerat et tenui telas discreverat auro.

[76] harum unam iuveni supremum maestus honorem

[77] induit arsurasque comas obnubit amictu,

[78] multaque praeterea Laurentis praemia pugnae

[79] aggerat et longo praedam iubet ordine duci;

[80] addit equos et tela quibus spoliaverat hostem.

[81] vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris

[82] inferias, caeso sparsurus sanguine flammas,

[83] indutosque iubet truncos hostilibus armis

[84] ipsos ferre duces inimicaque nomina figi.

[85] ducitur infelix aevo confectus Acoetes,

[86] pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora,

[87] sternitur et toto proiectus corpore terrae;

[88] ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.

[89] post bellator equus positis insignibus Aethon

[90] it lacrimans guttisque umectat grandibus ora.

[91] hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus

[92] victor habet. tum maesta phalanx Teucrique sequuntur

[93] Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis.

[94] postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,

[95] substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:

[96] ‘nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli

[97] fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,

[98] aeternumque vale.’ nec plura effatus ad altos

[99] tendebat muros gressumque in castra ferebat.

[100] Iamque oratores aderant ex urbe Latina

[101] velati ramis oleae veniamque rogantes:

[102] corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,

[103] redderet ac tumulo sineret succedere terrae;

[104] nullum cum victis certamen et aethere cassis;

[105] parceret hospitibus quondam socerisque vocatis.

[106] quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis

[107] prosequitur venia et verbis haec insuper addit:

[108] ‘quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,

[109] implicuit bello, qui nos fugiatis amicos?

[110] pacem me exanimis et Martis sorte peremptis

[111] oratis? equidem et vivis concedere vellem.

[112] nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,

[113] nec bellum cum gente gero; rex nostra reliquit

[114] hospitia et Turni potius se credidit armis.

[115] aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.

[116] si bellum finire manu, si pellere Teucros

[117] apparat, his mecum decuit concurrere telis:

[118] vixet cui vitam deus aut sua dextra dedisset.

[119] nunc ite et miseris supponite civibus ignem.’

[120] dixerat Aeneas. illi obstipuere silentes

[121] conversique oculos inter se atque ora tenebant.

[122] Tum senior semperque odiis et crimine Drances

[123] infensus iuveni Turno sic ore vicissim

[124] orsa refert: ‘o fama ingens, ingentior armis,

[125] vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?

[126] iustitiaene prius mirer belline laborum?

[127] nos vero haec patriam grati referemus ad urbem

[128] et te, si qua viam dederit Fortuna, Latino

[129] iungemus regi. quaerat sibi foedera Turnus.

[130] quin et fatalis murorum attollere moles

[131] saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.’

[132] dixerat haec unoque omnes eadem ore fremebant.

[133] bis senos pepigere dies, et pace sequestra

[134] per silvas Teucri mixtique impune Latini

[135] erravere iugis. ferro sonat alta bipenni

[136] fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,

[137] robora nec cuneis et olentem scindere cedrum

[138] nec plaustris cessant vectare gementibus ornos.

[139] Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus,

[140] Euandrum Euandrique domos et moenia replet,

[141] quae modo victorem Latio Pallanta ferebat.

[142] Arcades ad portas ruere et de more vetusto

[143] funereas rapuere faces; lucet via longo

[144] ordine flammarum et late discriminat agros.

[145] contra turba Phrygum veniens plangentia iungit

[146] agmina. quae postquam matres succedere tectis

[147] viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.

[148] at non Euandrum potis est vis ulla tenere,

[149] sed venit in medios. feretro Pallante reposto

[150] procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,

[151] et via vix tandem voci laxata dolore est:

[152] ‘non haec, o Palla, dederas promissa parenti,

[153] cautius ut saevo velles te credere Marti.

[154] haud ignarus eram quantum nova gloria in armis

[155] et praedulce decus primo certamine posset.

[156] primitiae iuvenis miserae bellique propinqui

[157] dura rudimenta, et nulli exaudita deorum

[158] vota precesque meae! tuque, o sanctissima coniunx,

[159] felix morte tua neque in hunc servata dolorem!

[160] contra ego vivendo vici mea fata, superstes

[161] restarem ut genitor. Troum socia arma secutum

[162] obruerent Rutuli telis! animam ipse dedissem

[163] atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret!

[164] nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas

[165] iunximus hospitio dextras: sors ista senectae

[166] debita erat nostrae. quod si immatura manebat

[167] mors gnatum, caesis Volscorum milibus ante

[168] ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit.

[169] quin ego non alio digner te funere, Palla,

[170] quam pius Aeneas et quam magni Phryges et quam

[171] Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.

[172] magna tropaea ferunt quos dat tua dextera leto;

[173] tu quoque nunc stares immanis truncus in arvis,

[174] esset par aetas et idem si robur ab annis,

[175] Turne. sed infelix Teucros quid demoror armis?

[176] vadite et haec memores regi mandata referte:

[177] quod vitam moror invisam Pallante perempto

[178] dextera causa tua est, Turnum gnatoque patrique

[179] quam debere vides. meritis vacat hic tibi solus

[180] fortunaeque locus. non vitae gaudia quaero,

[181] nec fas, sed gnato manis perferre sub imos.’

[182] Aurora interea miseris mortalibus almam

[183] extulerat lucem referens opera atque labores:

[184] iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon

[185] constituere pyras. huc corpora quisque suorum

[186] more tulere patrum, subiectisque ignibus atris

[187] conditur in tenebras altum caligine caelum.

[188] ter circum accensos cincti fulgentibus armis

[189] decurrere rogos, ter maestum funeris ignem

[190] lustravere in equis ululatusque ore dedere.

[191] spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma,

[192] it caelo clamorque virum clangorque tubarum.

[193] hic alii spolia occisis derepta Latinis

[194] coniciunt igni, galeas ensisque decoros

[195] frenaque ferventisque rotas; pars munera nota,

[196] ipsorum clipeos et non felicia tela.

[197] multa boum circa mactantur corpora Morti,

[198] saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris

[199] in flammam iugulant pecudes. tum litore toto

[200] ardentis spectant socios semustaque servant

[201] busta, neque avelli possunt, nox umida donec

[202] invertit caelum stellis ardentibus aptum.

[203] Nec minus et miseri diversa in parte Latini

[204] innumeras struxere pyras, et corpora partim

[205] multa virum terrae infodiunt, avectaque partim

[206] finitimos tollunt in agros urbique remittunt.

[207] cetera confusaeque ingentem caedis acervum

[208] nec numero nec honore cremant; tunc undique vasti

[209] certatim crebris conlucent ignibus agri.

[210] tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:

[211] maerentes altum cinerem et confusa ruebant

[212] ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.

[213] iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,

[214] praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.

[215] hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum

[216] pectora maerentum puerique parentibus orbi

[217] dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos;

[218] ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,

[219] qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.

[220] ingravat haec saevus Drances solumque vocari

[221] testatur, solum posci in certamina Turnum.

[222] multa simul contra variis sententia dictis

[223] pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,

[224] multa virum meritis sustentat fama tropaeis.

[225] Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,

[226] ecce super maesti magna Diomedis ab urbe

[227] legati responsa ferunt: nihil omnibus actum

[228] tantorum impensis operum, nil dona neque aurum

[229] nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis

[230] quaerenda, aut pacem Troiano ab rege petendum.

[231] deficit ingenti luctu rex ipse Latinus:

[232] fatalem Aenean manifesto numine ferri

[233] admonet ira deum tumulique ante ora recentes.

[234] ergo concilium magnum primosque suorum

[235] imperio accitos alta intra limina cogit.

[236] olli convenere fluuntque ad regia plenis

[237] tecta viis. sedet in mediis et maximus aevo

[238] et primus sceptris haud laeta fronte Latinus.

[239] atque hic legatos Aetola ex urbe remissos

[240] quae referant fari iubet, et responsa reposcit

[241] ordine cuncta suo. tum facta silentia linguis,

[242] et Venulus dicto parens ita farier infit:

[243] ‘Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra,

[244] atque iter emensi casus superavimus omnis,

[245] contigimusque manum qua concidit Ilia tellus.

[246] ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis

[247] victor Gargani condebat Iapygis agris.

[248] postquam introgressi et coram data copia fandi,

[249] munera praeferimus, nomen patriamque docemus,

[250] qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.

[251] auditis ille haec placido sic reddidit ore:

[252] ‘o fortunatae gentes, Saturnia regna,

[253] antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos

[254] sollicitat suadetque ignota lacessere bella?

[255] quicumque Iliacos ferro violavimus agros

[256] (mitto ea quae muris bellando exhausta sub altis,

[257] quos Simois premat ille viros) infanda per orbem

[258] supplicia et scelerum poenas expendimus omnes,

[259] vel Priamo miseranda manus; scit triste Minervae

[260] sidus et Euboicae cautes ultorque Caphereus.

[261] militia ex illa diversum ad litus abacti

[262] Atrides Protei Menelaus adusque columnas

[263] exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.

[264] regna Neoptolemi referam versosque penatis

[265] Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?

[266] ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivum

[267] coniugis infandae prima inter limina dextra

[268] oppetiit, devictam Asiam subsedit adulter.

[269] invidisse deos, patriis ut redditus aris

[270] coniugium optatum et pulchram Calydona viderem?

[271] nunc etiam horribili visu portenta sequuntur

[272] et socii amissi petierunt aethera pennis

[273] fluminibusque vagantur aves (heu, dira meorum

[274] supplicia!) et scopulos lacrimosis vocibus implent.

[275] haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt

[276] tempore cum ferro caelestia corpora demens

[277] appetii et Veneris violavi vulnere dextram.

[278] ne vero, ne me ad talis impellite pugnas.

[279] nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum

[280] Pergama nec veterum memini laetorve malorum.

[281] munera quae patriis ad me portatis ab oris

[282] vertite ad Aenean. stetimus tela aspera contra

[283] contulimusque manus: experto credite quantus

[284] in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.

[285] si duo praeterea talis Idaea tulisset

[286] terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes

[287] Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis.

[288] quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,

[289] Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium

[290] haesit et in decimum vestigia rettulit annum.

[291] ambo animis, ambo insignes praestantibus armis,

[292] hic pietate prior. coeant in foedera dextrae,

[293] qua datur; ast armis concurrant arma cavete.’

[294] et responsa simul quae sint, rex optime, regis

[295] audisti et quae sit magno sententia bello.’

[296] Vix ea legati, variusque per ora cucurrit

[297] Ausonidum turbata fremor, ceu saxa morantur

[298] cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur

[299] vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.

[300] ut primum placati animi et trepida ora quierunt,

[301] praefatus divos solio rex infit ab alto:

[302] ‘Ante equidem summa de re statuisse, Latini,

[303] et vellem et fuerat melius, non tempore tali

[304] cogere concilium, cum muros adsidet hostis.

[305] bellum importunum, cives, cum gente deorum

[306] invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant

[307] proelia nec victi possunt absistere ferro.

[308] spem si quam ascitis Aetolum habuistis in armis,

[309] ponite. spes sibi quisque; sed haec quam angusta videtis.

[310] cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,

[311] ante oculos interque manus sunt omnia vestras.

[312] nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus

[313] esse, fuit; toto certatum est corpore regni.

[314] nunc adeo quae sit dubiae sententia menti,

[315] expediam et paucis (animos adhibete) docebo.

[316] est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,

[317] longus in occasum, finis super usque Sicanos;

[318] Aurunci Rutulique serunt, et vomere duros

[319] exercent collis atque horum asperrima pascunt.

[320] haec omnis regio et celsi plaga pinea montis

[321] cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas

[322] dicamus leges sociosque in regna vocemus:

[323] considant, si tantus amor, et moenia condant.

[324] sin alios finis aliamque capessere gentem

[325] est animus possuntque solo decedere nostro,

[326] bis denas Italo texamus robore navis;

[327] seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam

[328] materies: ipsi numerumque modumque carinis

[329] praecipiant, nos aera, manus, navalia demus.

[330] praeterea, qui dicta ferant et foedera firment

[331] centum oratores prima de gente Latinos

[332] ire placet pacisque manu praetendere ramos,

[333] munera portantis aurique eborisque talenta

[334] et sellam regni trabeamque insignia nostri.

[335] consulite in medium et rebus succurrite fessis.’

[336] Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni

[337] obliqua invidia stimulisque agitabat amaris,

[338] largus opum et lingua melior, sed frigida bello

[339] dextera, consiliis habitus non futtilis auctor,

[340] seditione potens (genus huic materna superbum

[341] nobilitas dabat, incertum de patre ferebat),

[342] surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:

[343] ‘rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem

[344] consulis, o bone rex: cuncti se scire fatentur

[345] quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.

[346] det libertatem fandi flatusque remittat,

[347] cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros

[348] (dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)

[349] lumina tot cecidisse ducum totamque videmus

[350] consedisse urbem luctu, dum Troia temptat

[351] castra fugae fidens et caelum territat armis.

[352] unum etiam donis istis, quae plurima mitti

[353] Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum,

[354] adicias, nec te ullius violentia vincat

[355] quin natam egregio genero dignisque hymenaeis

[356] des pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.

[357] quod si tantus habet mentes et pectora terror,

[358] ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:

[359] cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.

[360] quid miseros totiens in aperta pericula civis

[361] proicis, o Latio caput horum et causa malorum?

[362] nulla salus bello, pacem te poscimus omnes,

[363] Turne, simul pacis solum inviolabile pignus.

[364] primus ego, invisum quem tu tibi fingis (et esse

[365] nil moror), en supplex venio. miserere tuorum,

[366] pone animos et pulsus abi. sat funera fusi

[367] vidimus ingentis et desolavimus agros.

[368] aut, si fama movet, si tantum pectore robur

[369] concipis et si adeo dotalis regia cordi est,

[370] aude atque adversum fidens fer pectus in hostem.

[371] scilicet ut Turno contingat regia coniunx,

[372] nos animae viles, inhumata infletaque turba,

[373] sternamur campis. etiam tu, si qua tibi vis,

[374] si patrii quid Martis habes, illum aspice contra

[375] qui vocat.’

[376] Talibus exarsit dictis violentia Turni.

[377] dat gemitum rumpitque has imo pectore voces:

[378] ‘larga quidem semper, Drance, tibi copia fandi

[379] tum cum bella manus poscunt, patribusque vocatis

[380] primus ades. sed non replenda est curia verbis,

[381] quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem

[382] agger murorum nec inundant sanguine fossae.

[383] proinde tona eloquio (solitum tibi) meque timoris

[384] argue tu, Drance, quando tot stragis acervos

[385] Teucrorum tua dextra dedit, passimque tropaeis

[386] insignis agros. possit quid vivida virtus

[387] experiare licet, nec longe scilicet hostes

[388] quaerendi nobis; circumstant undique muros.

[389] imus in adversos – quid cessas? an tibi Mavors

[390] ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis

[391] semper erit?

[392] pulsus ego? aut quisquam merito, foedissime, pulsum

[393] arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim

[394] sanguine et Euandri totam cum stirpe videbit

[395] procubuisse domum atque exutos Arcadas armis?

[396] haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens

[397] et quos mille die victor sub Tartara misi,

[398] inclusus muris hostilique aggere saeptus.

[399] nulla salus bello? capiti cane talia, demens,

[400] Dardanio rebusque tuis. proinde omnia magno

[401] ne cessa turbare metu atque extollere viris

[402] gentis bis victae, contra premere arma Latini.

[403] nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,

[404] nunc et Tydides et Larisaeus Achilles,

[405] amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.

[406] vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit,

[407] artificis scelus, et formidine crimen acerbat.

[408] numquam animam talem dextra hac (absiste moveri)

[409] amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.

[410] nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.

[411] si nullam nostris ultra spem ponis in armis,

[412] si tam deserti sumus et semel agmine verso

[413] funditus occidimus neque habet Fortuna regressum,

[414] oremus pacem et dextras tendamus inertis.

[415] quamquam o si solitae quicquam virtutis adesset!

[416] ille mihi ante alios fortunatusque laborum

[417] egregiusque animi, qui, ne quid tale videret,

[418] procubuit moriens et humum semel ore momordit.

[419] sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus

[420] auxilioque urbes Italae populique supersunt,

[421] sin et Troianis cum multo gloria venit

[422] sanguine (sunt illis sua funera, parque per omnis

[423] tempestas), cur indecores in limine primo

[424] deficimus? cur ante tubam tremor occupat artus?

[425] multa dies variique labor mutabilis aevi

[426] rettulit in melius, multos alterna revisens

[427] lusit et in solido rursus Fortuna locavit.

[428] non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:

[429] at Messapus erit felixque Tolumnius et quos

[430] tot populi misere duces, nec parva sequetur

[431] gloria delectos Latio et Laurentibus agris.

[432] est et Volscorum egregia de gente Camilla

[433] agmen agens equitum et florentis aere catervas.

[434] quod si me solum Teucri in certamina poscunt

[435] idque placet tantumque bonis communibus obsto,

[436] non adeo has exosa manus Victoria fugit

[437] ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.

[438] ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem

[439] factaque Volcani manibus paria induat arma

[440] ille licet. vobis animam hanc soceroque Latino

[441] Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,

[442] devovi. solum Aeneas vocat? et vocet oro;

[443] nec Drances potius, sive est haec ira deorum,

[444] morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.’

[445] Illi haec inter se dubiis de rebus agebant

[446] certantes: castra Aeneas aciemque movebat.

[447] nuntius ingenti per regia tecta tumultu

[448] ecce ruit magnisque urbem terroribus implet:

[449] instructos acie Tiberino a flumine Teucros

[450] Tyrrhenamque manum totis descendere campis.

[451] extemplo turbati animi concussaque vulgi

[452] pectora et arrectae stimulis haud mollibus irae.

[453] arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,

[454] flent maesti mussantque patres. hic undique clamor

[455] dissensu vario magnus se tollit in auras,

[456] haud secus atque alto in luco cum forte catervae

[457] consedere avium, piscosove amne Padusae

[458] dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.

[459] ‘immo,’ ait ‘o cives,’ arrepto tempore Turnus,

[460] ‘cogite concilium et pacem laudate sedentes;

[461] illi armis in regna ruunt.’ nec plura locutus

[462] corripuit sese et tectis citus extulit altis.

[463] ‘tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplis,

[464] duc’ ait ‘et Rutulos. equitem Messapus in armis,

[465] et cum fratre Coras latis diffundite campis.

[466] pars aditus urbis firment turrisque capessant;

[467] cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.’

[468] Ilicet in muros tota discurritur urbe.

[469] concilium ipse pater et magna incepta Latinus

[470] deserit ac tristi turbatus tempore differt,

[471] multaque se incusat qui non acceperit ultro

[472] Dardanium Aenean generumque asciverit urbi.

[473] praefodiunt alii portas aut saxa sudesque

[474] subvectant. bello dat signum rauca cruentum

[475] bucina. tum muros varia cinxere corona

[476] matronae puerique, vocat labor ultimus omnis.

[477] nec non ad templum summasque ad Palladis arces

[478] subvehitur magna matrum regina caterva

[479] dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,

[480] causa mali tanti, oculos deiecta decoros.

[481] succedunt matres et templum ture vaporant

[482] et maestas alto fundunt de limine voces:

[483] ‘armipotens, praeses belli, Tritonia virgo,

[484] frange manu telum Phrygii praedonis, et ipsum

[485] pronum sterne solo portisque effunde sub altis.’

[486] cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.

[487] iamque adeo rutilum thoraca indutus a?nis

[488] horrebat squamis surasque incluserat auro,

[489] tempora nudus adhuc, laterique accinxerat ensem,

[490] fulgebatque alta decurrens aureus arce

[491] exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:

[492] qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis

[493] tandem liber equus, campoque potitus aperto

[494] aut ille in pastus armentaque tendit equarum

[495] aut adsuetus aquae perfundi flumine noto

[496] emicat, arrectisque fremit cervicibus alte

[497] luxurians luduntque iubae per colla, per armos.

[498] Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla

[499] occurrit portisque ab equo regina sub ipsis

[500] desiluit, quam tota cohors imitata relictis

[501] ad terram defluxit equis; tum talia fatur:

[502] ‘Turne, sui merito si qua est fiducia forti,

[503] audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae

[504] solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.

[505] me sine prima manu temptare pericula belli,

[506] tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.’

[507] Turnus ad haec oculos horrenda in virgine fixus:

[508] ‘o decus Italiae virgo, quas dicere grates

[509] quasve referre parem? sed nunc, est omnia quando

[510] iste animus supra, mecum partire laborem.

[511] Aeneas, ut fama fidem missique reportant

[512] exploratores, equitum levia improbus arma

[513] praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis

[514] per deserta iugo superans adventat ad urbem.

[515] furta paro belli convexo in tramite silvae,

[516] ut bivias armato obsidam milite fauces.

[517] tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;

[518] tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae

[519] Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.’

[520] sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis

[521] hortatur sociosque duces et pergit in hostem.

[522] Est curvo anfractu valles, accommoda fraudi

[523] armorumque dolis, quam densis frondibus atrum

[524] urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit

[525] angustaeque ferunt fauces aditusque maligni.

[526] hanc super in speculis summoque in vertice montis

[527] planities ignota iacet tutique receptus,

[528] seu dextra laevaque velis occurrere pugnae

[529] sive instare iugis et grandia volvere saxa.

[530] huc iuvenis nota fertur regione viarum

[531] arripuitque locum et silvis insedit iniquis.

[532] Velocem interea superis in sedibus Opim,

[533] unam ex virginibus sociis sacraque caterva,

[534] compellabat et has tristis Latonia voces

[535] ore dabat: ‘graditur bellum ad crudele Camilla,

[536] o virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,

[537] cara mihi ante alias. neque enim novus iste Dianae

[538] venit amor subitaque animum dulcedine movit.

[539] pulsus ob invidiam regno virisque superbas

[540] Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe,

[541] infantem fugiens media inter proelia belli

[542] sustulit exsilio comitem, matrisque vocavit

[543] nomine Casmillae mutata parte Camillam.

[544] ipse sinu prae se portans iuga longa petebat

[545] solorum nemorum: tela undique saeva premebant

[546] et circumfuso volitabant milite Volsci.

[547] ecce fugae medio summis Amasenus abundans

[548] spumabat ripis, tantus se nubibus imber

[549] ruperat. ille innare parans infantis amore

[550] tardatur caroque oneri timet. omnia secum

[551] versanti subito vix haec sententia sedit:

[552] telum immane manu valida quod forte gerebat

[553] bellator, solidum nodis et robore cocto,

[554] huic natam libro et silvestri subere clausam

[555] implicat atque habilem mediae circumligat hastae;

[556] quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:

[557] ‘alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,

[558] ipse pater famulam voveo; tua prima per auras

[559] tela tenens supplex hostem fugit. accipe, testor,

[560] diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.’

[561] dixit, et adducto contortum hastile lacerto

[562] immittit: sonuere undae, rapidum super amnem

[563] infelix fugit in iaculo stridente Camilla.

[564] at Metabus magna propius iam urgente caterva

[565] dat sese fluvio, atque hastam cum virgine victor

[566] gramineo, donum Triviae, de caespite vellit.

[567] non illum tectis ullae, non moenibus urbes

[568] accepere (neque ipse manus feritate dedisset),

[569] pastorum et solis exegit montibus aevum.

[570] hic natam in dumis interque horrentia lustra

[571] armentalis equae mammis et lacte ferino

[572] nutribat teneris immulgens ubera labris.

[573] utque pedum primis infans vestigia plantis

[574] institerat, iaculo palmas armavit acuto

[575] spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.

[576] pro crinali auro, pro longae tegmine pallae

[577] tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.

[578] tela manu iam tum tenera puerilia torsit

[579] et fundam tereti circum caput egit habena

[580] Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.

[581] multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres

[582] optavere nurum; sola contenta Diana

[583] aeternum telorum et virginitatis amorem

[584] intemerata colit. vellem haud correpta fuisset

[585] militia tali conata lacessere Teucros:

[586] cara mihi comitumque foret nunc una mearum.

[587] verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,

[588] labere, nympha, polo finisque invise Latinos,

[589] tristis ubi infausto committitur omine pugna.

[590] haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:

[591] hac, quicumque sacrum violarit vulnere corpus,

[592] Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.

[593] post ego nube cava miserandae corpus et arma

[594] inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.’

[595] dixit, at illa levis caeli delapsa per auras

[596] insonuit nigro circumdata turbine corpus.

[597] At manus interea muris Troiana propinquat,

[598] Etruscique duces equitumque exercitus omnis

[599] compositi numero in turmas. fremit aequore toto

[600] insultans sonipes et pressis pugnat habenis

[601] huc conversus et huc; tum late ferreus hastis

[602] horret ager campique armis sublimibus ardent.

[603] nec non Messapus contra celeresque Latini

[604] et cum fratre Coras et virginis ala Camillae

[605] adversi campo apparent, hastasque reductis

[606] protendunt longe dextris et spicula vibrant,

[607] adventusque virum fremitusque ardescit equorum.

[608] iamque intra iactum teli progressus uterque

[609] substiterat: subito erumpunt clamore furentisque

[610] exhortantur equos, fundunt simul undique tela

[611] crebra nivis ritu, caelumque obtexitur umbra.

[612] continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus

[613] conixi incurrunt hastis primique ruinam

[614] dant sonitu ingenti perfractaque quadripedantum

[615] pectora pectoribus rumpunt; excussus Aconteus

[616] fulminis in morem aut tormento ponderis acti

[617] praecipitat longe et vitam dispergit in auras.

[618] Extemplo turbatae acies, versique Latini

[619] reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt;

[620] Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.

[621] iamque propinquabant portis rursusque Latini

[622] clamorem tollunt et mollia colla reflectunt;

[623] hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.

[624] qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus

[625] nunc ruit ad terram scopulosque superiacit unda

[626] spumeus extremamque sinu perfundit harenam,

[627] nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens

[628] saxa fugit litusque vado labente relinquit:

[629] bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,

[630] bis reiecti armis respectant terga tegentes.

[631] tertia sed postquam congressi in proelia totas

[632] implicuere inter se acies legitque virum vir,

[633] tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto

[634] armaque corporaque et permixti caede virorum

[635] semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.

[636] Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,

[637] hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit;

[638] quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat

[639] vulneris impatiens arrecto pectore crura,

[640] volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan

[641] ingentemque animis, ingentem corpore et armis

[642] deicit Herminium, nudo cui vertice fulva

[643] caesaries nudique umeri nec vulnera terrent;

[644] tantus in arma patet. latos huic hasta per armos

[645] acta tremit duplicatque virum transfixa dolore.

[646] funditur ater ubique cruor; dant funera ferro

[647] certantes pulchramque petunt per vulnera mortem.

[648] At medias inter caedes exsultat Amazon

[649] unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,

[650] et nunc lenta manu spargens hastilia denset,

[651] nunc validam dextra rapit indefessa bipennem;

[652] aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.

[653] illa etiam, si quando in tergum pulsa recessit,

[654] spicula converso fugientia derigit arcu.

[655] at circum lectae comites, Larinaque virgo

[656] Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securim,

[657] Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla

[658] delegit pacisque bonas bellique ministras:

[659] quales Threiciae cum flumina Thermodontis

[660] pulsant et pictis bellantur Amazones armis,

[661] seu circum Hippolyten seu cum se Martia curru

[662] Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu

[663] feminea exsultant lunatis agmina peltis.

[664] Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,

[665] deicis? aut quot humi morientia corpora fundis?

[666] Eunaeum Clytio primum patre, cuius apertum

[667] adversi longa transverberat abiete pectus.

[668] sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam

[669] mandit humum moriensque suo se in vulnere versat.

[670] tum Lirim Pagasumque super, quorum alter habenas

[671] suffuso revolutus equo dum colligit, alter

[672] dum subit ac dextram labenti tendit inermem,

[673] praecipites pariterque ruunt. his addit Amastrum

[674] Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta

[675] Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chromimque;

[676] quotque emissa manu contorsit spicula virgo,

[677] tot Phrygii cecidere viri. procul Ornytus armis

[678] ignotis et equo venator Iapyge fertur,

[679] cui pellis latos umeros erepta iuvenco

[680] pugnatori operit, caput ingens oris hiatus

[681] et malae texere lupi cum dentibus albis,

[682] agrestisque manus armat sparus; ipse catervis

[683] vertitur in mediis et toto vertice supra est.

[684] hunc illa exceptum (neque enim labor agmine verso)

[685] traicit et super haec inimico pectore fatur:

[686] ‘silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?

[687] advenit qui vestra dies muliebribus armis

[688] verba redargueret. nomen tamen haud leve patrum

[689] manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.’

[690] Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum

[691] corpora, sed Buten aversum cuspide fixit

[692] loricam galeamque inter, qua colla sedentis

[693] lucent et laevo dependet parma lacerto;

[694] Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem

[695] eludit gyro interior sequiturque sequentem;

[696] tum validam perque arma viro perque ossa securim

[697] altior exsurgens oranti et multa precanti

[698] congeminat; vulnus calido rigat ora cerebro.

[699] incidit huic subitoque aspectu territus haesit

[700] Appenninicolae bellator filius Auni,

[701] haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.

[702] isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae

[703] posse neque instantem reginam avertere cernit,

[704] consilio versare dolos ingressus et astu

[705] incipit haec: ‘quid tam egregium, si femina forti

[706] fidis equo? dimitte fugam et te comminus aequo

[707] mecum crede solo pugnaeque accinge pedestri:

[708] iam nosces ventosa ferat cui gloria fraudem.’

[709] dixit, at illa furens acrique accensa dolore

[710] tradit equum comiti paribusque resistit in armis

[711] ense pedes nudo puraque interrita parma.

[712] at iuvenis vicisse dolo ratus avolat ipse

[713] (haud mora), conversisque fugax aufertur habenis

[714] quadripedemque citum ferrata calce fatigat.

[715] ‘vane Ligus frustraque animis elate superbis,

[716] nequiquam patrias temptasti lubricus artis,

[717] nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno.’

[718] haec fatur virgo, et pernicibus ignea plantis

[719] transit equum cursu frenisque adversa prehensis

[720] congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:

[721] quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto

[722] consequitur pennis sublimem in nube columbam

[723] comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;

[724] tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.

[725] At non haec nullis hominum sator atque deorum

[726] observans oculis summo sedet altus Olympo.

[727] Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva

[728] suscitat et stimulis haud mollibus inicit iras.

[729] ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon

[730] fertur equo variisque instigat vocibus alas

[731] nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.

[732] ‘quis metus, o numquam dolituri, o semper inertes

[733] Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?

[734] femina palantis agit atque haec agmina vertit!

[735] quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris?

[736] at non in Venerem segnes nocturnaque bella,

[737] aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi.

[738] exspectate dapes et plenae pocula mensae

[739] (hic amor, hoc studium) dum sacra secundus haruspex

[740] nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!’

[741] haec effatus equum in medios moriturus et ipse

[742] concitat, et Venulo adversum se turbidus infert

[743] dereptumque ab equo dextra complectitur hostem

[744] et gremium ante suum multa vi concitus aufert.

[745] tollitur in caelum clamor cunctique Latini

[746] convertere oculos. volat igneus aequore Tarchon

[747] arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta

[748] defringit ferrum et partis rimatur apertas,

[749] qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans

[750] sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.

[751] utque volans alte raptum cum fulva draconem

[752] fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,

[753] saucius at serpens sinuosa volumina versat

[754] arrectisque horret squamis et sibilat ore

[755] arduus insurgens, illa haud minus urget obunco

[756] luctantem rostro, simul aethera verberat alis:

[757] haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon

[758] portat ovans. ducis exemplum eventumque secuti

[759] Maeonidae incurrunt. tum fatis debitus Arruns

[760] velocem iaculo et multa prior arte Camillam

[761] circuit, et quae sit fortuna facillima temptat.

[762] qua se cumque furens medio tulit agmine virgo,

[763] hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;

[764] qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,

[765] hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.

[766] hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat

[767] undique circuitum et certam quatit improbus hastam.

[768] Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos

[769] insignis longe Phrygiis fulgebat in armis

[770] spumantemque agitabat equum, quem pellis a?nis

[771] in plumam squamis auro conserta tegebat.

[772] ipse peregrina ferrugine clarus et ostro

[773] spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;

[774] aureus ex umeris erat arcus et aurea vati

[775] cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis

[776] carbaseos fulvo in nodum collegerat auro

[777] pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.

[778] hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma

[779] Troia, captivo sive ut se ferret in auro

[780] venatrix, unum ex omni certamine pugnae

[781] caeca sequebatur totumque incauta per agmen

[782] femineo praedae et spoliorum ardebat amore,

[783] telum ex insidiis cum tandem tempore capto

[784] concitat et superos Arruns sic voce precatur:

[785] ‘summe deum, sancti custos Soractis Apollo,

[786] quem primi colimus, cui pineus ardor acervo

[787] pascitur, et medium freti pietate per ignem

[788] cultores multa premimus vestigia pruna,

[789] da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,

[790] omnipotens. non exuvias pulsaeve tropaeum

[791] virginis aut spolia ulla peto, mihi cetera laudem

[792] facta ferent; haec dira meo dum vulnere pestis

[793] pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.’

[794] Audiit et voti Phoebus succedere partem

[795] mente dedit, partem volucris dispersit in auras:

[796] sterneret ut subita turbatam morte Camillam

[797] adnuit oranti; reducem ut patria alta videret

[798] non dedit, inque Notos vocem vertere procellae.

[799] ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,

[800] convertere animos acris oculosque tulere

[801] cuncti ad reginam Volsci. nihil ipsa nec aurae

[802] nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,

[803] hasta sub exsertam donec perlata papillam

[804] haesit virgineumque alte bibit acta cruorem.

[805] concurrunt trepidae comites dominamque ruentem

[806] suscipiunt. fugit ante omnis exterritus Arruns

[807] laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae

[808] credere nec telis occurrere virginis audet.

[809] ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur,

[810] continuo in montis sese avius abdidit altos

[811] occiso pastore lupus magnove iuvenco,

[812] conscius audacis facti, caudamque remulcens

[813] subiecit pavitantem utero silvasque petivit:

[814] haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns

[815] contentusque fuga mediis se immiscuit armis.

[816] illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter

[817] ferreus ad costas alto stat vulnere mucro.

[818] labitur exsanguis, labuntur frigida leto

[819] lumina, purpureus quondam color ora reliquit.

[820] tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam

[821] adloquitur, fida ante alias quae sola Camillae

[822] quicum partiri curas, atque haec ita fatur:

[823] ‘hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum

[824] conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.

[825] effuge et haec Turno mandata novissima perfer:

[826] succedat pugnae Troianosque arceat urbe.

[827] iamque vale.’ simul his dictis linquebat habenas

[828] ad terram non sponte fluens. tum frigida toto

[829] paulatim exsolvit se corpore, lentaque colla

[830] et captum leto posuit caput, arma relinquens,

[831] vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.

[832] tum vero immensus surgens ferit aurea clamor

[833] sidera: deiecta crudescit pugna Camilla;

[834] incurrunt densi simul omnis copia Teucrum

[835] Tyrrhenique duces Euandrique Arcades alae.

[836] At Triviae custos iamdudum in montibus Opis

[837] alta sedet summis spectatque interrita pugnas.

[838] utque procul medio iuvenum in clamore furentum

[839] prospexit tristi mulcatam morte Camillam,

[840] ingemuitque deditque has imo pectore voces:

[841] ‘heu nimium, virgo, nimium crudele luisti

[842] supplicium Teucros conata lacessere bello!

[843] nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam

[844] profuit aut nostras umero gessisse pharetras.

[845] non tamen indecorem tua te regina reliquit

[846] extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum

[847] per gentis erit aut famam patieris inultae.

[848] nam quicumque tuum violavit vulnere corpus

[849] morte luet merita.’ fuit ingens monte sub alto

[850] regis Dercenni terreno ex aggere bustum

[851] antiqui Laurentis opacaque ilice tectum;

[852] hic dea se primum rapido pulcherrima nisu

[853] sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.

[854] ut vidit fulgentem armis ac vana tumentem,

[855] ‘cur’ inquit ‘diversus abis? huc derige gressum,

[856] huc periture veni, capias ut digna Camillae

[857] praemia. tune etiam telis moriere Dianae?’

[858] dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam

[859] deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit

[860] et duxit longe, donec curvata coirent

[861] inter se capita et manibus iam tangeret aequis,

[862] laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.

[863] extemplo teli stridorem aurasque sonantis

[864] audiit una Arruns haesitque in corpore ferrum.

[865] illum exspirantem socii atque extrema gementem

[866] obliti ignoto camporum in pulvere linquunt;

[867] Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.

[868] Prima fugit domina amissa levis ala Camillae,

[869] turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas,

[870] disiectique duces desolatique manipli

[871] tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.

[872] nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis

[873] sustentare valet telis aut sistere contra,

[874] sed laxos referunt umeris languentibus arcus,

[875] quadripedumque putrem cursu quatit ungula campum.

[876] volvitur ad muros caligine turbidus atra

[877] pulvis, et e speculis percussae pectora matres

[878] femineum clamorem ad caeli sidera tollunt.

[879] qui cursu portas primi inrupere patentis,

[880] hos inimica super mixto premit agmine turba,

[881] nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,

[882] moenibus in patriis atque inter tuta domorum

[883] confixi exspirant animas. pars claudere portas,

[884] nec sociis aperire viam nec moenibus audent

[885] accipere orantis, oriturque miserrima caedes

[886] defendentum armis aditus inque arma ruentum.

[887] exclusi ante oculos lacrimantumque ora parentum

[888] pars in praecipitis fossas urgente ruina

[889] volvitur, immissis pars caeca et concita frenis

[890] arietat in portas et duros obice postis.

[891] ipsae de muris summo certamine matres

[892] (monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam)

[893] tela manu trepidae iaciunt ac robore duro

[894] stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis

[895] praecipites, primaeque mori pro moenibus ardent.

[896] Interea Turnum in silvis saevissimus implet

[897] nuntius et iuveni ingentem fert Acca tumultum:

[898] deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,

[899] ingruere infensos hostis et Marte secundo

[900] omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.

[901] ille furens (et saeva Iovis sic numina poscunt)

[902] deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.

[903] vix e conspectu exierat campumque tenebat,

[904] cum pater Aeneas saltus ingressus apertos

[905] exsuperatque iugum silvaque evadit opaca.

[906] sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur

[907] agmine nec longis inter se passibus absunt;

[908] ac simul Aeneas fumantis pulvere campos

[909] prospexit longe Laurentiaque agmina vidit,

[910] et saevum Aenean agnovit Turnus in armis

[911] adventumque pedum flatusque audivit equorum.

[912] continuoque ineant pugnas et proelia temptent,

[913] ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero

[914] tingat equos noctemque die labente reducat.

[915] considunt castris ante urbem et moenia vallant.