LIBER X

[1] Panditur interea domus omnipotentis Olympi

[2] conciliumque vocat divum pater atque hominum rex

[3] sideream in sedem, terras unde arduus omnis

[4] castraque Dardanidum aspectat populosque Latinos.

[5] considunt tectis bipatentibus, incipit ipse:

[6] ‘caelicolae magni, quianam sententia vobis

[7] versa retro tantumque animis certatis iniquis?

[8] abnueram bello Italiam concurrere Teucris.

[9] quae contra vetitum discordia? quis metus aut hos

[10] aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?

[11] adveniet iustum pugnae (ne arcessite) tempus,

[12] cum fera Karthago Romanis arcibus olim

[13] exitium magnum atque Alpis immittet apertas:

[14] tum certare odiis, tum res rapuisse licebit.

[15] nunc sinite et placitum laeti componite foedus.’

[16] Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra

[17] pauca refert:

[18] ‘o pater, o hominum rerumque aeterna potestas

[19] (namque aliud quid sit quod iam implorare queamus?),

[20] cernis ut insultent Rutuli, Turnusque feratur

[21] per medios insignis equis tumidusque secundo

[22] Marte ruat? non clausa tegunt iam moenia Teucros;

[23] quin intra portas atque ipsis proelia miscent

[24] aggeribus murorum et inundant sanguine fossae.

[25] Aeneas ignarus abest. numquamne levari

[26] obsidione sines? muris iterum imminet hostis

[27] nascentis Troiae nec non exercitus alter,

[28] atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis

[29] Tydides. equidem credo, mea vulnera restant

[30] et tua progenies mortalia demoror arma.

[31] si sine pace tua atque invito numine Troes

[32] Italiam petiere, luant peccata neque illos

[33] iuveris auxilio; sin tot responsa secuti

[34] quae superi manesque dabant, cur nunc tua quisquam

[35] vertere iussa potest aut cur nova condere fata?

[36] quid repetam exustas Erycino in litore classis,

[37] quid tempestatum regem ventosque furentis

[38] Aeolia excitos aut actam nubibus Irim?

[39] nunc etiam manis (haec intemptata manebat

[40] sors rerum) movet et superis immissa repente

[41] Allecto medias Italum bacchata per urbes.

[42] nil super imperio moveor. speravimus ista,

[43] dum fortuna fuit. vincant, quos vincere mavis.

[44] si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx

[45] dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae

[46] excidia obtestor: liceat dimittere ab armis

[47] incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.

[48] Aeneas sane ignotis iactetur in undis

[49] et quacumque viam dederit Fortuna sequatur:

[50] hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae.

[51] est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera

[52] Idaliaeque domus: positis inglorius armis

[53] exigat hic aevum. magna dicione iubeto

[54] Karthago premat Ausoniam; nihil urbibus inde

[55] obstabit Tyriis. quid pestem evadere belli

[56] iuvit et Argolicos medium fugisse per ignis

[57] totque maris vastaeque exhausta pericula terrae,

[58] dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt?

[59] non satius cineres patriae insedisse supremos

[60] atque solum quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta

[61] redde, oro, miseris iterumque revolvere casus

[62] da, pater, Iliacos Teucris.’ tum regia Iuno

[63] acta furore gravi: ‘quid me alta silentia cogis

[64] rumpere et obductum verbis vulgare dolorem?

[65] Aenean hominum quisquam divumque subegit

[66] bella sequi aut hostem regi se inferre Latino?

[67] Italiam petiit fatis auctoribus (esto)

[68] Cassandrae impulsus furiis: num linquere castra

[69] hortati sumus aut vitam committere ventis?

[70] num puero summam belli, num credere muros,

[71] Tyrrhenamque fidem aut gentis agitare quietas?

[72] quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra

[73] egit? ubi hic Iuno demissave nubibus Iris?

[74] indignum est Italos Troiam circumdare flammis

[75] nascentem et patria Turnum consistere terra,

[76] cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater:

[77] quid face Troianos atra vim ferre Latinis,

[78] arva aliena iugo premere atque avertere praedas?

[79] quid soceros legere et gremiis abducere pactas,

[80] pacem orare manu, praefigere puppibus arma?

[81] tu potes Aenean manibus subducere Graium

[82] proque viro nebulam et ventos obtendere inanis,

[83] et potes in totidem classem convertere nymphas:

[84] nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est?

[85] ‘Aeneas ignarus abest’: ignarus et absit.

[86] est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:

[87] quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas?

[88] nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo

[89] conamur? nos? an miseros qui Troas Achivis

[90] obiecit? quae causa fuit consurgere in arma

[91] Europamque Asiamque et foedera solvere furto?

[92] me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter,

[93] aut ego tela dedi fovive Cupidine bella?

[94] tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis

[95] haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.’

[96] Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant

[97] caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima

[98] cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant

[99] murmura venturos nautis prodentia ventos.

[100] tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,

[101] infit (eo dicente deum domus alta silescit

[102] et tremefacta solo tellus, silet arduus aether,

[103] tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus):

[104] ‘accipite ergo animis atque haec mea figite dicta.

[105] quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris

[106] haud licitum, nec vestra capit discordia finem,

[107] quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,

[108] Tros Rutulusne fuat, nullo discrimine habebo,

[109] seu fatis Italum castra obsidione tenentur

[110] sive errore malo Troiae monitisque sinistris.

[111] nec Rutulos solvo. sua cuique exorsa laborem

[112] fortunamque ferent. rex Iuppiter omnibus idem.

[113] fata viam invenient.’ Stygii per flumina fratris,

[114] per pice torrentis atraque voragine ripas

[115] adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.

[116] hic finis fandi. solio tum Iuppiter aureo

[117] surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.

[118] Interea Rutuli portis circum omnibus instant

[119] sternere caede viros et moenia cingere flammis.

[120] at legio Aeneadum vallis obsessa tenetur

[121] nec spes ulla fugae. miseri stant turribus altis

[122] nequiquam et rara muros cinxere corona

[123] Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes

[124] Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris,

[125] prima acies; hos germani Sarpedonis ambo

[126] et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.

[127] fert ingens toto conixus corpore saxum,

[128] haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,

[129] nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.

[130] hi iaculis, illi certant defendere saxis

[131] molirique ignem nervoque aptare sagittas.

[132] ipse inter medios, Veneris iustissima cura,

[133] Dardanius caput, ecce, puer detectus honestum,

[134] qualis gemma micat fulvum quae dividit aurum,

[135] aut collo decus aut capiti, vel quale per artem

[136] inclusum buxo aut Oricia terebintho

[137] lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis

[138] accipit et molli subnectens circulus auro.

[139] te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes

[140] vulnera derigere et calamos armare veneno,

[141] Maeonia generose domo, ubi pinguia culta

[142] exercentque viri Pactolusque inrigat auro.

[143] adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni

[144] aggere murorum sublimem gloria tollit,

[145] et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.

[146] Illi inter sese duri certamina belli

[147] contulerant: media Aeneas freta nocte secabat.

[148] namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis

[149] regem adit et regi memorat nomenque genusque

[150] quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma

[151] quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni

[152] edocet, humanis quae sit fiducia rebus

[153] admonet immiscetque preces, haud fit mora, Tarchon

[154] iungit opes foedusque ferit; tum libera fati

[155] classem conscendit iussis gens Lydia divum

[156] externo commissa duci. Aeneia puppis

[157] prima tenet rostro Phrygios subiuncta leones,

[158] imminet Ida super, profugis gratissima Teucris.

[159] hic magnus sedet Aeneas secumque volutat

[160] eventus belli varios, Pallasque sinistro

[161] adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae

[162] noctis iter, iam quae passus terraque marique.

[163] Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,

[164] quae manus interea Tuscis comitetur ab oris

[165] Aenean armetque rates pelagoque vehatur.

[166] Massicus aerata princeps secat aequora Tigri,

[167] sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi

[168] quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae

[169] gorytique leves umeris et letifer arcus.

[170] una torvus Abas: huic totum insignibus armis

[171] agmen et aurato fulgebat Apolline puppis.

[172] sescentos illi dederat Populonia mater

[173] expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos

[174] insula inexhaustis Chalybum generosa metallis.

[175] tertius ille hominum divumque interpres Asilas,

[176] cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent

[177] et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes,

[178] mille rapit densos acie atque horrentibus hastis.

[179] hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,

[180] urbs Etrusca solo. sequitur pulcherrimus Astyr,

[181] Astyr equo fidens et versicoloribus armis.

[182] ter centum adiciunt (mens omnibus una sequendi)

[183] qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis,

[184] et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae.

[185] Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,

[186] transierim, Cunare, et paucis comitate Cupavo,

[187] cuius olorinae surgunt de vertice pennae

[188] (crimen, Amor, vestrum) formaeque insigne paternae.

[189] namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,

[190] populeas inter frondes umbramque sororum

[191] dum canit et maestum Musa solatur amorem,

[192] canentem molli pluma duxisse senectam

[193] linquentem terras et sidera voce sequentem.

[194] filius aequalis comitatus classe catervas

[195] ingentem remis Centaurum promovet: ille

[196] instat aquae saxumque undis immane minatur

[197] arduus, et longa sulcat maria alta carina.

[198] Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,

[199] fatidicae Mantus et Tusci filius amnis,

[200] qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,

[201] Mantua dives avis, sed non genus omnibus unum:

[202] gens illi triplex, populi sub gente quaterni,

[203] ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires.

[204] hinc quoque quingentos in se Mezentius armat,

[205] quos patre Benaco velatus harundine glauca

[206] Mincius infesta ducebat in aequora pinu.

[207] it gravis Aulestes centenaque arbore fluctum

[208] verberat adsurgens, spumant vada marmore verso.

[209] hunc vehit immanis Triton et caerula concha

[210] exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti

[211] frons hominem praefert, in pristim desinit alvus,

[212] spumea semifero sub pectore murmurat unda.

[213] Tot lecti proceres ter denis navibus ibant

[214] subsidio Troiae et campos salis aere secabant.

[215] Iamque dies caelo concesserat almaque curru

[216] noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum:

[217] Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)

[218] ipse sedens clavumque regit velisque ministrat.

[219] atque illi medio in spatio chorus, ecce, suarum

[220] occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe

[221] numen habere maris nymphasque e navibus esse

[222] iusserat, innabant pariter fluctusque secabant,

[223] quot prius aeratae steterant ad litora prorae.

[224] agnoscunt longe regem lustrantque choreis;

[225] quarum quae fandi doctissima Cymodocea

[226] pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso

[227] eminet ac laeva tacitis subremigat undis.

[228] tum sic ignarum adloquitur: ‘vigilasne, deum gens,

[229] Aenea? vigila et velis immitte rudentis.

[230] nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus,

[231] nunc pelagi nymphae, classis tua. perfidus ut nos

[232] praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,

[233] rupimus invitae tua vincula teque per aequor

[234] quaerimus. hanc genetrix faciem miserata refecit

[235] et dedit esse deas aevumque agitare sub undis.

[236] at puer Ascanius muro fossisque tenetur

[237] tela inter media atque horrentis Marte Latinos.

[238] iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco

[239] Arcas eques; medias illis opponere turmas,

[240] ne castris iungant, certa est sententia Turno.

[241] surge age et Aurora socios veniente vocari

[242] primus in arma iube, et clipeum cape quem dedit ipse

[243] invictum ignipotens atque oras ambiit auro.

[244] crastina lux, mea si non inrita dicta putaris,

[245] ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.’

[246] dixerat et dextra discedens impulit altam

[247] haud ignara modi puppim: fugit illa per undas

[248] ocior et iaculo et ventos aequante sagitta.

[249] inde aliae celerant cursus. stupet inscius ipse

[250] Tros Anchisiades, animos tamen omine tollit.

[251] tum breviter supera aspectans convexa precatur:

[252] ‘alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi

[253] turrigeraeque urbes biiugique ad frena leones,

[254] tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques

[255] augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.’

[256] tantum effatus, et interea revoluta ruebat

[257] matura iam luce dies noctemque fugarat;

[258] principio sociis edicit signa sequantur

[259] atque animos aptent armis pugnaeque parent se.

[260] Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra

[261] stans celsa in puppi, clipeum cum deinde sinistra

[262] extulit ardentem. clamorem ad sidera tollunt

[263] Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras,

[264] tela manu iaciunt, quales sub nubibus atris

[265] Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant

[266] cum sonitu, fugiuntque Notos clamore secundo.

[267] at Rutulo regi ducibusque ea mira videri

[268] Ausoniis, donec versas ad litora puppis

[269] respiciunt totumque adlabi classibus aequor.

[270] ardet apex capiti cristisque a vertice flamma

[271] funditur et vastos umbo vomit aureus ignis:

[272] non secus ac liquida si quando nocte cometae

[273] sanguinei lugubre rubent, aut Sirius ardor

[274] ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris

[275] nascitur et laevo contristat lumine caelum.

[276] Haud tamen audaci Turno fiducia cessit

[277] litora praecipere et venientis pellere terra.

[278] [ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:]

[279] ‘quod votis optastis adest, perfringere dextra.

[280] in manibus Mars ipse viris. nunc coniugis esto

[281] quisque suae tectique memor, nunc magna referto

[282] facta, patrum laudes. ultro occurramus ad undam

[283] dum trepidi egressisque labant vestigia prima.

[284] audentis Fortuna iuvat.’

[285] haec ait, et secum versat quos ducere contra

[286] vel quibus obsessos possit concredere muros.

[287] Interea Aeneas socios de puppibus altis

[288] pontibus exponit. multi servare recursus

[289] languentis pelagi et brevibus se credere saltu,

[290] per remos alii. speculatus litora Tarchon,

[291] qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda,

[292] sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu,

[293] advertit subito proras sociosque precatur:

[294] ‘nunc, o lecta manus, validis incumbite remis;

[295] tollite, ferte rates, inimicam findite rostris

[296] hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.

[297] frangere nec tali puppim statione recuso

[298] arrepta tellure semel.’ quae talia postquam

[299] effatus Tarchon, socii consurgere tonsis

[300] spumantisque rates arvis inferre Latinis,

[301] donec rostra tenent siccum et sedere carinae

[302] omnes innocuae. sed non puppis tua, Tarchon:

[303] namque inflicta vadis, dorso dum pendet iniquo

[304] anceps sustentata diu fluctusque fatigat,

[305] solvitur atque viros mediis exponit in undis,

[306] fragmina remorum quos et fluitantia transtra

[307] impediunt retrahitque pedes simul unda relabens.

[308] Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer

[309] totam aciem in Teucros et contra in litore sistit.

[310] signa canunt. primus turmas invasit agrestis

[311] Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos

[312] occiso Therone, virum qui maximus ultro

[313] Aenean petit. huic gladio perque aerea suta,

[314] per tunicam squalentem auro latus haurit apertum.

[315] inde Lichan ferit exsectum iam matre perempta

[316] et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri

[317] quo licuit parvo? nec longe Cissea durum

[318] immanemque Gyan sternentis agmina clava

[319] deiecit leto; nihil illos Herculis arma

[320] nec validae iuvere manus genitorque Melampus,

[321] Alcidae comes usque gravis dum terra labores

[322] praebuit. ecce Pharo, voces dum iactat inertis,

[323] intorquens iaculum clamanti sistit in ore.

[324] tu quoque, flaventem prima lanugine malas

[325] dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon,

[326] Dardania stratus dextra, securus amorum

[327] qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres,

[328] ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci

[329] progenies, septem numero, septenaque tela

[330] coniciunt; partim galea clipeoque resultant

[331] inrita, deflexit partim stringentia corpus

[332] alma Venus. fidum Aeneas adfatur Achaten:

[333] ‘suggere tela mihi, non ullum dextera frustra

[334] torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium

[335] Iliacis campis.’ tum magnam corripit hastam

[336] et iacit: illa volans clipei transverberat aera

[337] Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.

[338] huic frater subit Alcanor fratremque ruentem

[339] sustentat dextra: traiecto missa lacerto

[340] protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem,

[341] dexteraque ex umero nervis moribunda pependit.

[342] tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto

[343] Aenean petiit: sed non et figere contra

[344] est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.

[345] Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus

[346] advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta

[347] sub mentum graviter pressa, pariterque loquentis

[348] vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille

[349] fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem.

[350] tris quoque Threicios Boreae de gente suprema

[351] et tris quos Idas pater et patria Ismara mittit,

[352] per varios sternit casus. accurrit Halaesus

[353] Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles,

[354] insignis Messapus equis. expellere tendunt

[355] nunc hi, nunc illi: certatur limine in ipso

[356] Ausoniae. magno discordes aethere venti

[357] proelia ceu tollunt animis et viribus aequis;

[358] non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;

[359] anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:

[360] haud aliter Troianae acies aciesque Latinae

[361] concurrunt, haeret pede pes densusque viro vir.

[362] At parte ex alia, qua saxa rotantia late

[363] intulerat torrens arbustaque diruta ripis,

[364] Arcadas insuetos acies inferre pedestris

[365] ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci,

[366] aspera aquis natura loci dimittere quando

[367] suasit equos, unum quod rebus restat egenis,

[368] nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris;

[369] ‘quo fugitis, socii? per vos et fortia facta,

[370] per ducis Euandri nomen devictaque bella

[371] spemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,

[372] fidite ne pedibus. ferro rumpenda per hostis

[373] est via. qua globus ille virum densissimus urget,

[374] hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit.

[375] numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste

[376] mortales; totidem nobis animaeque manusque.

[377] ecce maris magna claudit nos obice pontus,

[378] deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petamus?’

[379] haec ait, et medius densos prorumpit in hostis.

[380] Obvius huic primum fatis adductus iniquis

[381] fit Lagus. hunc, vellit magno dum pondere saxum,

[382] intorto figit telo, discrimina costis

[383] per medium qua spina dabat, hastamque receptat

[384] ossibus haerentem. quem non super occupat Hisbo,

[385] ille quidem hoc sperans; nam Pallas ante ruentem,

[386] dum furit, incautum crudeli morte sodalis

[387] excipit atque ensem tumido in pulmone recondit.

[388] hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta

[389] Anchemolum thalamos ausum incestare novercae.

[390] vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in arvis,

[391] Daucia, Laride Thymberque, simillima proles,

[392] indiscreta suis gratusque parentibus error;

[393] at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas.

[394] nam tibi, Thymbre, caput Euandrius abstulit ensis;

[395] te decisa suum, Laride, dextera quaerit

[396] semianimesque micant digiti ferrumque retractant.

[397] Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis

[398] facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis.

[399] Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter

[400] traicit. hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;

[401] Ilo namque procul validam derexerat hastam,

[402] quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,

[403] te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus

[404] caedit semianimis Rutulorum calcibus arva.

[405] ac velut optato ventis aestate coortis

[406] dispersa immittit silvis incendia pastor,

[407] correptis subito mediis extenditur una

[408] horrida per latos acies Volcania campos,

[409] ille sedens victor flammas despectat ovantis:

[410] non aliter socium virtus coit omnis in unum

[411] teque iuvat, Palla. sed bellis acer Halaesus

[412] tendit in adversos seque in sua colligit arma.

[413] hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,

[414] Strymonio dextram fulgenti deripit ense

[415] elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis

[416] ossaque dispersit cerebro permixta cruento.

[417] fata canens silvis genitor celarat Halaesum;

[418] ut senior leto canentia lumina solvit,

[419] iniecere manum Parcae telisque sacrarunt

[420] Euandri. quem sic Pallas petit ante precatus:

[421] ‘da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,

[422] fortunam atque viam duri per pectus Halaesi.

[423] haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.’

[424] audiit illa deus; dum texit Imaona Halaesus,

[425] Arcadio infelix telo dat pectus inermum.

[426] At non caede viri tanta perterrita Lausus,

[427] pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem

[428] oppositum interimit, pugnae nodumque moramque.

[429] sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci

[430] et vos, o Grais imperdita corpora, Teucri.

[431] agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis;

[432] extremi addensent acies nec turba moveri

[433] tela manusque sinit. hinc Pallas instat et urget,

[434] hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas,

[435] egregii forma, sed quis Fortuna negarat

[436] in patriam reditus. ipsos concurrere passus

[437] haud tamen inter se magni regnator Olympi;

[438] mox illos sua fata manent maiore sub hoste.

[439] Interea soror alma monet succedere Lauso

[440] Turnum, qui volucri curru medium secat agmen.

[441] ut vidit socios: ‘tempus desistere pugnae;

[442] solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas

[443] debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.’

[444] haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.

[445] at Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba

[446] miratus stupet in Turno corpusque per ingens

[447] lumina volvit obitque truci procul omnia visu,

[448] talibus et dictis it contra dicta tyranni:

[449] ‘aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis

[450] aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.

[451] tolle minas.’ fatus medium procedit in aequor;

[452] frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.

[453] desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire

[454] comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta

[455] stare procul campis meditantem in proelia taurum,

[456] advolat, haud alia est Turni venientis imago.

[457] hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,

[458] ire prior Pallas, si qua fors adiuvet ausum

[459] viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:

[460] ‘per patris hospitium et mensas, quas advena adisti,

[461] te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.

[462] cernat semineci sibi me rapere arma cruenta

[463] victoremque ferant morientia lumina Turni.’

[464] audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo

[465] corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.

[466] tum genitor natum dictis adfatur amicis:

[467] ‘stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus

[468] omnibus est vitae; sed famam extendere factis,

[469] hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis

[470] tot gnati cecidere deum, quin occidit una

[471] Sarpedon, mea progenies; etiam sua Turnum

[472] fata vocant metasque dati pervenit ad aevi.’

[473] sic ait, atque oculos Rutulorum reicit arvis.

[474] At Pallas magnis emittit viribus hastam

[475] vaginaque cava fulgentem deripit ensem.

[476] illa volans umeri surgunt qua tegmina summa

[477] incidit, atque viam clipei molita per oras

[478] tandem etiam magno strinxit de corpore Turni.

[479] hic Turnus ferro praefixum robur acuto

[480] in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:

[481] ‘aspice num mage sit nostrum penetrabile telum.’

[482] dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,

[483] quem pellis totiens obeat circumdata tauri,

[484] vibranti cuspis medium transverberat ictu

[485] loricaeque moras et pectus perforat ingens.

[486] ille rapit calidum frustra de vulnere telum:

[487] una eademque via sanguis animusque sequuntur.

[488] corruit in vulnus (sonitum super arma dedere)

[489] et terram hostilem moriens petit ore cruento.

[490] quem Turnus super adsistens:

[491] ‘Arcades, haec’ inquit ‘memores mea dicta referte

[492] Euandro: qualem meruit, Pallanta remitto.

[493] quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,

[494] largior. haud illi stabunt Aeneia parvo

[495] hospitia.’ et laevo pressit pede talia fatus

[496] exanimem rapiens immania pondera baltei

[497] impressumque nefas: una sub nocte iugali

[498] caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti,

[499] quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro;

[500] quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus.

[501] nescia mens hominum fati sortisque futurae

[502] et servare modum rebus sublata secundis!

[503] Turno tempus erit magno cum optaverit emptum

[504] intactum Pallanta, et cum spolia ista diemque

[505] oderit. at socii multo gemitu lacrimisque

[506] impositum scuto referunt Pallanta frequentes.

[507] o dolor atque decus magnum rediture parenti,

[508] haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,

[509] cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos!

[510] Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor

[511] advolat Aeneae tenui discrimine leti

[512] esse suos, tempus versis succurrere Teucris.

[513] proxima quaeque metit gladio latumque per agmen

[514] ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum

[515] caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis

[516] omnia sunt oculis, mensae quas advena primas

[517] tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos

[518] quattuor hic iuvenes, totidem quos educat Ufens,

[519] viventis rapit, inferias quos immolet umbris

[520] captivoque rogi perfundat sanguine flammas.

[521] inde Mago procul infensam contenderat hastam:

[522] ille astu subit, at tremibunda supervolat hasta,

[523] et genua amplectens effatur talia supplex:

[524] ‘per patrios manis et spes surgentis Iuli

[525] te precor, hanc animam serves gnatoque patrique.

[526] est domus alta, iacent penitus defossa talenta

[527] caelati argenti, sunt auri pondera facti

[528] infectique mihi. non hic victoria Teucrum

[529] vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.’

[530] dixerat. Aeneas contra cui talia reddit:

[531] ‘argenti atque auri memoras quae multa talenta

[532] gnatis parce tuis. belli commercia Turnus

[533] sustulit ista prior iam tum Pallante perempto.

[534] hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.’

[535] sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa

[536] cervice orantis capulo tenus applicat ensem.

[537] nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos,

[538] infula cui sacra redimibat tempora vitta,

[539] totus conlucens veste atque insignibus albis.

[540] quem congressus agit campo, lapsumque superstans

[541] immolat ingentique umbra tegit, arma Serestus

[542] lecta refert umeris tibi, rex Gradive, tropaeum.

[543] Instaurant acies Volcani stirpe creatus

[544] Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro.

[545] Dardanides contra furit: Anxuris ense sinistram

[546] et totum clipei ferro deiecerat orbem

[547] (dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo

[548] crediderat, caeloque animum fortasse ferebat

[549] canitiemque sibi et longos promiserat annos);

[550] Tarquitus exsultans contra fulgentibus armis,

[551] silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,

[552] obvius ardenti sese obtulit. ille reducta

[553] loricam clipeique ingens onus impedit hasta,

[554] tum caput orantis nequiquam et multa parantis

[555] dicere deturbat terrae, truncumque tepentem

[556] provolvens super haec inimico pectore fatur:

[557] ‘istic nunc, metuende, iace. non te optima mater

[558] condet humi patrioque onerabit membra sepulcro:

[559] alitibus linquere feris, aut gurgite mersum

[560] unda feret piscesque impasti vulnera lambent.’

[561] protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,

[562] persequitur, fortemque Numam fulvumque Camertem,

[563] magnanimo Volcente satum, ditissimus agri

[564] qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis.

[565] Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt

[566] centenasque manus, quinquaginta oribus ignem

[567] pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra

[568] tot paribus streperet clipeis, tot stringeret ensis:

[569] sic toto Aeneas desaevit in aequore victor

[570] ut semel intepuit mucro. quin ecce Niphaei

[571] quadriiugis in equos adversaque pectora tendit.

[572] atque illi longe gradientem et dira frementem

[573] ut videre, metu versi retroque ruentes

[574] effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.

[575] Interea biiugis infert se Lucagus albis

[576] in medios fraterque Liger; sed frater habenis

[577] flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.

[578] haud tulit Aeneas tanto fervore furentis;

[579] inruit adversaque ingens apparuit hasta.

[580] cui Liger:

[581] ‘non Diomedis equos nec currum cernis Achilli

[582] aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi

[583] his dabitur terris.’ vesano talia late

[584] dicta volant Ligeri. sed non et Troius heros

[585] dicta parat contra, iaculum nam torquet in hostis.

[586] Lucagus ut pronus pendens in verbera telo

[587] admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo

[588] aptat se pugnae, subit oras hasta per imas

[589] fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen;

[590] excussus curru moribundus volvitur arvis.

[591] quem pius Aeneas dictis adfatur amaris:

[592] ‘Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum

[593] prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae:

[594] ipse rotis saliens iuga deseris.’ haec ita fatus

[595] arripuit biiugos; frater tendebat inertis

[596] infelix palmas curru delapsus eodem:

[597] ‘per te, per qui te talem genuere parentes,

[598] vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.’

[599] pluribus oranti Aeneas: ‘haud talia dudum

[600] dicta dabas. morere et fratrem ne desere frater.’

[601] tum latebras animae pectus mucrone recludit.

[602] talia per campos edebat funera ductor

[603] Dardanius torrentis aquae vel turbinis atri

[604] more furens. tandem erumpunt et castra relinquunt

[605] Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus.

[606] Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:

[607] ‘o germana mihi atque eadem gratissima coniunx,

[608] ut rebare, Venus (nec te sententia fallit)

[609] Troianas sustentat opes, non vivida bello

[610] dextra viris animusque ferox patiensque pericli.’

[611] cui Iuno summissa: ‘quid, o pulcherrime coniunx,

[612] sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?

[613] si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,

[614] vis in amore foret, non hoc mihi namque negares,

[615] omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum

[616] et Dauno possem incolumem servare parenti.

[617] nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.

[618] ille tamen nostra deducit origine nomen

[619] Pilumnusque illi quartus pater, et tua larga

[620] saepe manu multisque oneravit limina donis.’

[621] cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi:

[622] ‘si mora praesentis leti tempusque caduco

[623] oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis,

[624] tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis:

[625] hactenus indulsisse vacat. sin altior istis

[626] sub precibus venia ulla latet totumque moveri

[627] mutarive putas bellum, spes pascis inanis.’

[628] et Iuno adlacrimans: ‘quid si, quae voce gravaris,

[629] mente dares atque haec Turno rata vita maneret?

[630] nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri

[631] vana feror. quod ut o potius formidine falsa

[632] ludar, et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!’

[633] Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto

[634] misit agens hiemem nimbo succincta per auras,

[635] Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit.

[636] tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram

[637] in faciem Aeneae (visu mirabile monstrum)

[638] Dardaniis ornat telis, clipeumque iubasque

[639] divini adsimulat capitis, dat inania verba,

[640] dat sine mente sonum gressusque effingit euntis,

[641] morte obita qualis fama est volitare figuras

[642] aut quae sopitos deludunt somnia sensus.

[643] at primas laeta ante acies exsultat imago

[644] inritatque virum telis et voce lacessit.

[645] instat cui Turnus stridentemque eminus hastam

[646] conicit; illa dato vertit vestigia tergo.

[647] tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus

[648] credidit atque animo spem turbidus hausit inanem:

[649] ‘quo fugis, Aenea? thalamos ne desere pactos;

[650] hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.’

[651] talia vociferans sequitur strictumque coruscat

[652] mucronem, nec ferre videt sua gaudia ventos.

[653] Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi

[654] expositis stabat scalis et ponte parato,

[655] qua rex Clusinis advectus Osinius oris.

[656] huc sese trepida Aeneae fugientis imago

[657] conicit in latebras, nec Turnus segnior instat

[658] exsuperatque moras et pontis transilit altos.

[659] vix proram attigerat, rumpit Saturnia funem

[660] avulsamque rapit revoluta per aequora navem.

[661] tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago,

[662] sed sublime volans nubi se immiscuit atrae,

[663] illum autem Aeneas absentem in proelia poscit;

[664] obvia multa virum demittit corpora morti,

[665] cum Turnum medio interea fert aequore turbo.

[666] respicit ignarus rerum ingratusque salutis

[667] et duplicis cum voce manus ad sidera tendit:

[668] ‘omnipotens genitor, tanton me crimine dignum

[669] duxisti et talis voluisti expendere poenas?

[670] quo feror? unde abii? quae me fuga quemve reducit?

[671] Laurentisne iterum muros aut castra videbo?

[672] quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti?

[673] quosque (nefas) omnis infanda in morte reliqui

[674] et nunc palantis video, gemitumque cadentum

[675] accipio? quid ago? aut quae iam satis ima dehiscat

[676] terra mihi? vos o potius miserescite, venti;

[677] in rupes, in saxa (volens vos Turnus adoro)

[678] ferte ratem saevisque vadis immittite syrtis,

[679] quo nec me Rutuli nec conscia fama sequatur.’

[680] haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,

[681] an sese mucrone ob tantum dedecus amens

[682] induat et crudum per costas exigat ensem,

[683] fluctibus an iaciat mediis et litora nando

[684] curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma.

[685] ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno

[686] continuit iuvenemque animi miserata repressit.

[687] labitur alta secans fluctuque aestuque secundo

[688] et patris antiquam Dauni defertur ad urbem.

[689] At Iovis interea monitis Mezentius ardens

[690] succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis.

[691] concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,

[692] uni odiisque viro telisque frequentibus instant.

[693] ille (velut rupes vastum quae prodit in aequor,

[694] obvia ventorum furiis expostaque ponto,

[695] vim cunctam atque minas perfert caelique marisque

[696] ipsa immota manens) prolem Dolichaonis Hebrum

[697] sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,

[698] sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis

[699] occupat os faciemque adversam, poplite Palmum

[700] succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso

[701] donat habere umeris et vertice figere cristas.

[702] nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta

[703] aequalem comitemque, una quem nocte Theano

[704] in lucem genitore Amyco dedit et face praegnas

[705] Cisseis regina Parim; Paris urbe paterna

[706] occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.

[707] ac velut ille canum morsu de montibus altis

[708] actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos

[709] defendit multosque palus Laurentia silva

[710] pascit harundinea, postquam inter retia ventum est,

[711] substitit infremuitque ferox et inhorruit armos,

[712] nec cuiquam irasci propiusve accedere virtus,

[713] sed iaculis tutisque procul clamoribus instant;

[714] ille autem impavidus partis cunctatur in omnis

[715] dentibus infrendens et tergo decutit hastas:

[716] haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,

[717] non ulli est animus stricto concurrere ferro,

[718] missilibus longe et vasto clamore lacessunt.

[719] Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,

[720] Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos.

[721] hunc ubi miscentem longe media agmina vidit,

[722] purpureum pennis et pactae coniugis ostro,

[723] impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans

[724] (suadet enim vesana fames), si forte fugacem

[725] conspexit capream aut surgentem in cornua cervum,

[726] gaudet hians immane comasque arrexit et haeret

[727] visceribus super incumbens; lavit improba taeter

[728] ora cruor –

[729] sic ruit in densos alacer Mezentius hostis.

[730] sternitur infelix Acron et calcibus atram

[731] tundit humum exspirans infractaque tela cruentat.

[732] atque idem fugientem haud est dignatus Oroden

[733] sternere nec iacta caecum dare cuspide vulnus;

[734] obvius adversoque occurrit seque viro vir

[735] contulit, haud furto melior sed fortibus armis.

[736] tum super abiectum posito pede nixus et hasta:

[737] ‘pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.’

[738] conclamant socii laetum paeana secuti;

[739] ille autem exspirans: ‘non me, quicumque es, inulto,

[740] victor, nec longum laetabere; te quoque fata

[741] prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.’

[742] ad quem subridens mixta Mezentius ira:

[743] ‘nunc morere. ast de me divum pater atque hominum rex

[744] viderit.’ hoc dicens eduxit corpore telum.

[745] olli dura quies oculos et ferreus urget

[746] somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.

[747] Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen

[748] partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen,

[749] Messapus Cloniumque Lycaoniumque Erichaeten,

[750] illum infrenis equi lapsu tellure iacentem,

[751] hunc peditem. pedes et Lycius processerat Agis,

[752] quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae

[753] deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces

[754] insidiis, iaculo et longe fallente sagitta.

[755] Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors

[756] funera; caedebant pariter pariterque ruebant

[757] victores victique, neque his fuga nota neque illis.

[758] di Iovis in tectis iram miserantur inanem

[759] amborum et tantos mortalibus esse labores;

[760] hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno.

[761] pallida Tisiphone media inter milia saevit.

[762] At vero ingentem quatiens Mezentius hastam

[763] turbidus ingreditur campo. quam magnus Orion,

[764] cum pedes incedit medii per maxima Nerei

[765] stagna viam scindens, umero supereminet undas,

[766] aut summis referens annosam montibus ornum

[767] ingrediturque solo et caput inter nubila condit,

[768] talis se vastis infert Mezentius armis.

[769] huic contra Aeneas speculatus in agmine longo

[770] obvius ire parat. manet imperterritus ille

[771] hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat;

[772] atque oculis spatium emensus quantum satis hastae:

[773] ‘dextra mihi deus et telum, quod missile libro,

[774] nunc adsint! voveo praedonis corpore raptis

[775] indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum

[776] Aeneae.’ dixit, stridentemque eminus hastam

[777] iecit. at illa volans clipeo est excussa proculque

[778] egregium Antoren latus inter et ilia figit,

[779] Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis

[780] haeserat Euandro atque Itala consederat urbe.

[781] sternitur infelix alieno vulnere, caelumque

[782] aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos.

[783] tum pius Aeneas hastam iacit; illa per orbem

[784] aere cavum triplici, per linea terga tribusque

[785] transiit intextum tauris opus, imaque sedit

[786] inguine, sed viris haud pertulit. ocius ensem

[787] Aeneas viso Tyrrheni sanguine laetus

[788] eripit a femine et trepidanti fervidus instat.

[789] ingemuit cari graviter genitoris amore,

[790] ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae –

[791] hic mortis durae casum tuaque optima facta,

[792] si qua fidem tanto est operi latura vetustas,

[793] non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo –

[794] ille pedem referens et inutilis inque ligatus

[795] cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat.

[796] proripuit iuvenis seseque immiscuit armis,

[797] iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis

[798] Aeneae subiit mucronem ipsumque morando

[799] sustinuit; socii magno clamore sequuntur,

[800] dum genitor nati parma protectus abiret,

[801] telaque coniciunt perturbantque eminus hostem

[802] missilibus. furit Aeneas tectusque tenet se.

[803] ac velut effusa si quando grandine nimbi

[804] praecipitant, omnis campis diffugit arator

[805] omnis et agricola, et tuta latet arce viator

[806] aut amnis ripis aut alti fornice saxi,

[807] dum pluit in terris, ut possint sole reducto

[808] exercere diem: sic obrutus undique telis

[809] Aeneas nubem belli, dum detonet omnis,

[810] sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:

[811] ‘quo moriture ruis maioraque viribus audes?

[812] fallit te incautum pietas tua.’ nec minus ille

[813] exsultat demens, saevae iamque altius irae

[814] Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso

[815] Parcae fila legunt. validum namque exigit ensem

[816] per medium Aeneas iuvenem totumque recondit;

[817] transiit et parmam mucro, levia arma minacis,

[818] et tunicam molli mater quam neverat auro,

[819] implevitque sinum sanguis; tum vita per auras

[820] concessit maesta ad Manis corpusque reliquit.

[821] At vero ut vultum vidit morientis et ora,

[822] ora modis Anchisiades pallentia miris,

[823] ingemuit miserans graviter dextramque tetendit,

[824] et mentem patriae subiit pietatis imago.

[825] ‘quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,

[826] quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?

[827] arma, quibus laetatus, habe tua; teque parentum

[828] manibus et cineri, si qua est ea cura, remitto.

[829] hoc tamen infelix miseram solabere mortem:

[830] Aeneae magni dextra cadis.’ increpat ultro

[831] cunctantis socios et terra sublevat ipsum

[832] sanguine turpantem comptos de more capillos.

[833] Interea genitor Tiberini ad fluminis undam

[834] vulnera siccabat lymphis corpusque levabat

[835] arboris acclinis trunco. procul aerea ramis

[836] dependet galea et prato gravia arma quiescunt.

[837] stant lecti circum iuvenes; ipse aeger anhelans

[838] colla fovet fusus propexam in pectore barbam;

[839] multa super Lauso rogitat, multumque remittit

[840] qui revocent maestique ferant mandata parentis.

[841] at Lausum socii exanimem super arma ferebant

[842] flentes, ingentem atque ingenti vulnere victum.

[843] agnovit longe gemitum praesaga mali mens.

[844] canitiem multo deformat pulvere et ambas

[845] ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.

[846] ‘tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas,

[847] ut pro me hostili paterer succedere dextrae,

[848] quem genui? tuane haec genitor per vulnera servor

[849] morte tua vivens? heu, nunc misero mihi demum

[850] exitium infelix, nunc alte vulnus adactum!

[851] idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen,

[852] pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis.

[853] debueram patriae poenas odiisque meorum:

[854] omnis per mortis animam sontem ipse dedissem!

[855] nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo.

[856] sed linquam.’ simul hoc dicens attollit in aegrum

[857] se femur et, quamquam vis alto vulnere tardat,

[858] haud deiectus equum duci iubet. hoc decus illi,

[859] hoc solamen erat, bellis hoc victor abibat

[860] omnibus. adloquitur maerentem et talibus infit:

[861] ‘Rhaebe, diu, res si qua diu mortalibus ulla est,

[862] viximus. aut hodie victor spolia illa cruenti

[863] et caput Aeneae referes Lausique dolorum

[864] ultor eris mecum, aut, aperit si nulla viam vis,

[865] occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,

[866] iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.’

[867] dixit, et exceptus tergo consueta locavit

[868] membra manusque ambas iaculis oneravit acutis,

[869] aere caput fulgens cristaque hirsutus equina.

[870] sic cursum in medios rapidus dedit. aestuat ingens

[871] uno in corde pudor mixtoque insania luctu.

[872] [et furiis agitatus amor et conscia virtus.]

[873] atque hic Aenean magna ter voce vocavit.

[874] Aeneas agnovit enim laetusque precatur:

[875] ‘sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo!

[876] incipias conferre manum.’

[877] tantum effatus et infesta subit obvius hasta.

[878] ille autem: ‘quid me erepto, saevissime, nato

[879] terres? haec via sola fuit qua perdere posses:

[880] nec mortem horremus nec divum parcimus ulli.

[881] desine, nam venio moriturus et haec tibi porto

[882] dona prius.’ dixit, telumque intorsit in hostem;

[883] inde aliud super atque aliud figitque volatque

[884] ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo.

[885] ter circum astantem laevos equitavit in orbis

[886] tela manu iaciens, ter secum Troius heros

[887] immanem aerato circumfert tegmine silvam.

[888] inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet

[889] vellere, et urgetur pugna congressus iniqua,

[890] multa movens animo iam tandem erumpit et inter

[891] bellatoris equi cava tempora conicit hastam.

[892] tollit se arrectum quadripes et calcibus auras

[893] verberat, effusumque equitem super ipse secutus

[894] implicat eiectoque incumbit cernuus armo.

[895] clamore incendunt caelum Troesque Latinique.

[896] advolat Aeneas vaginaque eripit ensem

[897] et super haec: ‘ubi nunc Mezentius acer et illa

[898] effera vis animi?’ contra Tyrrhenus, ut auras

[899] suspiciens hausit caelum mentemque recepit:

[900] ‘hostis amare, quid increpitas mortemque minaris?

[901] nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni,

[902] nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.

[903] unum hoc per si qua est victis venia hostibus oro:

[904] corpus humo patiare tegi. scio acerba meorum

[905] circumstare odia: hunc, oro, defende furorem

[906] et me consortem nati concede sepulcro.’

[907] haec loquitur, iuguloque haud inscius accipit ensem

[908] undantique animam diffundit in arma cruore.